II SA/Wa 367/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski Sędziowie WSA Olga Żurawska-Matusiak WSA Janusz Walawski (spr.) Protokolant Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 października 2010 r. sprawy ze skargi E. T. przedstawicielki ustawowej małoletniej M. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty w drodze wyjątku 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata J. B. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 52,80 zł (słownie: pięćdziesiąt dwa złote i 80/100) stanowiącą 22% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję podjętą w dniu [...] marca 2007 r. i odmówił przyznania małoletniej M. T., reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową matkę E. T., renty rodzinnej po zmarłym ojcu L. T. w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż zmarły ojciec dziecka nie spełnił warunków ustawowych do przyznania przedmiotowego świadczenia, tj. nie znaleziono w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających przerwy w zatrudnieniu. Organ wyjaśnił, iż L. T. w okresach: 1985-1986, 1990-1991, 1992-1999 oraz 1999-2001 miał liczne przerwy w zatrudnieniu - nie podejmował ani zatrudnienia, ani innej działalności objętej ubezpieczeniem. W tym czasie nie była orzeczona w stosunku do zmarłego całkowita niezdolność do pracy. Orzeczeniem z dnia [...] maja 2007 r., wydanym zaocznie, Komisja Lekarska ZUS wskazała, że zmarły ojciec był całkowicie niezdolny do pracy, ale nie da się ustalić daty jego powstania. Nadto Komisja ustaliła datę powstania częściowej niezdolności do pracy zmarłego od dnia [...] listopada 2004 r. Dodatkowo Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, iż łączny udokumentowany okres składkowy zmarłego ojca dziecka wynoszący 11 lat 10 miesięcy i [...] dni jest zbyt krótki do przyznania renty po osobie, która w chwili śmierci miała 43 lata. W wyniku rozpoznania skargi E. T., przedstawicielki ustawowej małoletniej M. T., na powyższą decyzję Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 marca 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 1598/07 oddalił skargę, a następnie Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 30 stycznia 2009 r. sygn. akt I OSK 733/08, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej skarżącej uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu Sąd nakazał rozpatrzeć sprawę pod kątem istnienia w sprawie szczególnych okoliczności, wskazując jednocześnie, że zmarły L. T. był leczony z uzależnienia od alkoholu i to spowodowało u niego zespół depresyjny. Ponadto zmarły był częściowo niezdolny do pracy już od [...] listopada 2004 r., oznacza to, iż stan jego zdrowia ograniczał i utrudniał możliwość wypracowania wymaganego stażu ubezpieczeniowego, co może być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po ponownym rozpatrzeniu sprawy wyrokiem z dnia 14 maja 2009 r. sygn. akt II SA/Wa 293/09 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] marca 2007 r. nr [...], orzekł, iż zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. W uzasadnieniu Sąd wskazał, iż zmarły L. T. już od 1996 r. był leczony (wielokrotnie hospitalizowany) z uzależnienia od alkoholu, które to uzależnienie spowodowało u niego następczo zespół depresyjny. Wprawdzie w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy (podobnie jest z bezrobociem), jednak nie można zaprzeczyć, że w istocie jest jednostką chorobową, której skutki nie zależą od woli chorującego. Konsekwencje choroby alkoholowej w niniejszej sprawie spowodowały, że zmarły ojciec dziecka już od dnia [...] listopada 2004 r. był częściowo niezdolny do pracy, a zatem stan jego zdrowia ograniczał i utrudniał możliwość wypracowania wymaganego stażu ubezpieczeniowego na datę śmierci ([...] stycznia 2006 r.), co może być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności, zwłaszcza że w ostatnim 10-leciu przed zgonem, na wymagane 5 lat, L. T. miał udokumentowane 4 lata, 1 miesiąc i [...] dni, zaś beneficjentem świadczenia ma być małoletni członek rodziny zmarłego – jego córka, urodzona po śmierci ojca ([...] stycznia 2006 r.), pozbawiona podstawowych środków na swoje utrzymanie, która jeszcze nie może podjąć pracy we własnym zakresie. W takim przypadku skutki choroby alkoholowej (częściowa niezdolność do pracy) mogą i powinny być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności. Stąd też Sąd nakazał organowi ponownie wnikliwie zbadać materiał dowodowy w sprawie pod kątem istnienia szczególnych okoliczności. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2009 r. nr [...] odmówił przyznania małoletniej M. T., reprezentowanej przez przedstawicielkę ustawową matkę E. T., renty rodzinnej po zmarłym ojcu L. T. w drodze wyjątku. Następnie w dniu [...] grudnia 2009 r. decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ wskazał, iż przedmiotowa sprawa została ponownie skierowana do lekarza orzecznika ZUS, który orzeczeniem z dnia [...] września 2009 r. ustalił, iż zmarły ojciec dziecka był trwale częściowo niezdolny do pracy od [...] listopada 2004 r., natomiast nie można ustalić daty powstania całkowitej niezdolności do pracy. Okoliczność ta zdaniem organu wskazuje, iż ojciec dziecka od daty powstania częściowej niezdolności do pracy nie tyle nie mógł podjąć zatrudnienia, co był ograniczony w jej podjęciu. Ponadto udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy ojca dziecka jest nieadekwatny do jego wieku. Organ stwierdził, iż zgromadzony materiał dowodowy w sprawie nie pozwolił uznać, iż ojciec dziecka nie spełnił warunków do przyznania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, a zatem brak jest podstaw do przyznania małoletniej córce renty w drodze wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję E. T. przedstawicielka małoletniej córki M. T. wniosła o jej uchylenie. Zarzuciła organowi rażące naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez dowolne i niczym nieuzasadnione przyjęcie, iż przesłanki dotyczące sytuacji prawnej zmarłego i uprawnionych nie pozwalają na przyznanie renty rodzinnej oraz nieuwzględnienie orzecznictwa NSA. Ponadto zarzuciła rażące naruszenie art. 7 w zw. z art. 11 i art. 107 § 3 kpa, poprzez nieuwzględnienie i nieodniesienie się do zarzutów skarżącej oraz wskazanego orzecznictwa NSA, które winno być podstawą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Oznacza to, iż sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z obowiązującymi przepisami prawa. Rozpatrywana skarga E. T. przedstawicielki małoletniej córki M. T. analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, iż Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo wykonał wytyczne zarówno Naczelnego Sądu Administracyjnego, jaki i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, zawarte w wyrokach z dnia 30 stycznia 2009 r. sygn. akt I OSK 733/08 oraz z dnia 14 maja 2009 r. sygn. akt II SA/Wa 293/09. Należy podkreślić, iż Sądy wyraźnie wskazały, iż zaistniałe w sprawie okoliczności – choroba alkoholowa, depresja spowodowana leczeniem tego uzależnienia mogły być ocenione jako szczególna okoliczność, dla której skarżący nie podejmował zatrudnienia. Jednak Sądy podkreślały również, że okoliczność ta powinna być ponownie zbadana i oceniona na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Dopiero na tej podstawie organ mógł wydać ostateczne rozstrzygnięcie w sprawie. Należy jednak zauważyć, iż zarówno Naczelny Sąd Administracyjny, jaki i Wojewódzki Sąd Administracyjny nie nakazały w efekcie ponownego rozpatrzenia sprawy przyznać małoletniej przedmiotowe świadczenie. Jak słusznie wskazał organ decyzję w tym zakresie władny jest podjąć jedynie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem ustawodawca wyraźnie wskazał, iż to rozstrzygnięcie należy do jego wyłącznej kompetencji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ skierował ją do lekarza orzecznika ZUS, celem ponownego zbadania kwestii zdolności ojca dziecka do pracy. Stąd też należy uznać, iż organ wykonał wytyczne Sądu, bowiem dokonał ponownej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a także dążył do dokładnego wyjaśnienia sprawy – w tym ustalenia daty powstania całkowitej niezdolności do pracy zmarłego ojca dziecka. Nie można więc czynić zarzutu organowi, iż nie uwzględnił orzecznictwa sądów. Odnosząc się natomiast do merytorycznego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie należy stwierdzić, iż materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wprowadza on szczególną regulację prawną pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania renty w trybie ustawowym (zwykłym). Świadczenia te mają wyjątkowy charakter także dlatego, że są finansowane bezpośrednio z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając ich przyznanie decyzji Prezesa ZUS, która to decyzja ma charakter uznaniowy. Decyzja ta nie jest jednak dowolna, ograniczona jest czterema obligatoryjnymi przesłankami wymienionymi w art. 83 ust. 1 cyt. ustawy, a mianowicie, uprawniony jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wymienione przesłanki wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego i jego kontroli (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 marca 2000 r., sygn. II SA 2453/99, publ. Pr. Pracy 2000/6/41). Do powyższego należy dodać, iż redakcja cytowanego wyżej przepisu jednoznacznie wskazuje, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga łącznego spełnienia wszystkich przesłanek. W rozpoznawanej sprawie organ stwierdził, iż nie zaistniała przesłanka szczególnych okoliczności uzasadniająca przerwy w zatrudnieniu zmarłego ojca dziecka. Prezes wskazał, iż L. T. w okresach: 1985-1986, 1990-1991, 1992-1999 oraz 1999-2001 miał liczne przerwy w zatrudnieniu - nie podejmował ani zatrudnienia, ani innej działalności objętej ubezpieczeniem. Ponadto w tym czasie nie była orzeczona w stosunku do niego ani częściowa, ani całkowita niezdolność do pracy, stąd też należy przyjąć, iż nie istniały przeszkody w wykonywaniu zatrudnienia. Częściowa niezdolność do pracy została stwierdzona dopiero od [...] listopada 2004 r., a następnie całkowita niezdolność do pracy, której początku nie udało się ustalić. Słusznie, zdaniem Sądu, organ wskazał, iż częściowa niezdolność do pracy nie powoduje uzasadnienia niepodejmowania pracy w ogóle, a jedynie potwierdzenia, iż zdolność osoby w tym zakresie jest ograniczona. Ponadto organ wskazał, iż łączny udokumentowany okres składkowy zmarłego ojca dziecka wynoszący 11 lat 10 miesięcy i [...] dni jest zbyt krótki do przyznania renty po osobie, która w chwili śmierci miała 43 lata. Odnosząc się do zarzutów skarżącej, iż zmarły już wcześniej był chory i w związku z tym nie mógł podejmować zatrudnienia należy wskazać, iż nie zasługują one na uwzględnienie. Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS ma bowiem charakter wiążący dla organu przyznającego świadczenie. Skoro więc w wyniku poczynionych ustaleń wskazano datę częściowej niezdolności do pracy i stwierdzono również całkowita niezdolność do pracy, to organ przyznający świadczenie nie może ich pominąć albo przyjąć odmiennie. Natomiast skarżąca miała możliwość kwestionowania powyższego orzeczenia, gdyby uznała, iż ustalenia te są nieprawdziwe. Tymczasem z akt administracyjnych wynika, iż nie skorzystała ona z tego uprawienia. Dlatego też twierdzenia skarżącej niepoparte dowodami nie mogły być podstawą do wydania rozstrzygnięcia. Odnosząc się z kolei do trudnej sytuacji materialnej małoletniej córki zmarłego L. T., należy wskazać, iż jest ona niewątpliwie bardzo trudna, lecz nie stanowi ona jedynego kryterium do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Brak zaś spełnienia przez skarżącego którejkolwiek z przesłanek określonych w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując, w ocenie Sądu, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo wykonał wytyczne Sądu, tj. dokonał wyczerpujących ustaleń i prawidłowo ocenił, że w przypadku skarżącej nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym L. T. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.