II SA/Wa 515/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Radziszewska- Krupa, Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, Protokolant referent Monika Duma-Szymczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 września 2019 r. sprawy ze skargi małoletnich A. i E. K. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2019 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżonym aktem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w zw. z art. 127 § 3, ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.), zwanej dalej "K.p.a.", - utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] listopada 2018 r. o odmowie przyznania małoletnim: A. i E. K., zwanym dalej "Wnioskodawcami", renty rodzinnej w drodze wyjątku (dalej jako "świadczenie") po zmarłym ojcu – p. A. K., zwanym dalej "Pracownikiem". W sprawie orzekano w myśl art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną". W uzasadnieniu decyzji wskazano na następujące okoliczności faktyczne i prawne uwarunkowania sprawy: - możliwe jest przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny, pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania, - dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku przesłanki, o jakich mowa w danym przepisie, powinny być spełnione łącznie, - art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych - gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych, - renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej; wobec tego w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej, - w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym; konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu, - przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które - wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego - stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia; niespełnienie przez ojca dzieci powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu (tak: wyrok NSA z 11 września 2001 r., sygn. akt II SA 1717/01, opubl. w LEX nr 55030), - z akt sprawy wynika, że Wnioskodawcy udokumentowali 21 lat, 2 miesiące i 29 dni okresów składkowych i nieskładkowych Pracownika, który zmarł w wieku 52 lat, - przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej jest uzależnione od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek; przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres; niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się, co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia; w ostatecznym rachunku naruszałoby to interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (tak wyrok NSA z 14 maja 2001 r., sygn.. akt II SA 249/01, opubl. w LEX nr 55035), - w 10-leciu przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – Wnioskodawcy udowodnili tylko 2 lata, 9 miesięcy i 10 dni tych okresów, - tymczasem przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (tak wyrok WSA o syg. akt II SA/Wa 1056/07, dostępny na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query - w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwanej dalej "CBOSA"), - w okresach [...] kwietnia 1993 r. do [...] listopada 1996 r. oraz [...] stycznia 2016 r. do [...] grudnia 2017 r. - do dnia śmierci Pracownika - nie wykonywał on żadnej pracy ani innej działalności, potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe, - ponadto od [...] sierpnia 2010 r. do [...] listopada 2010 r. oraz od [...] lutego 2011 r. do [...] grudnia 2015 r. Pracownik nie opłacił należnych składek z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, - zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, świadome prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania wymaganych składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, która uniemożliwiałaby nabycie uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych (tak: wyrok NSA z 24 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 444/01, opubl. w LEX nr 53781), organ podziela wyrażony w judykaturze pogląd, że zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku, zaś trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, - świadczenie nie może być także przyznane ponieważ nadal nie jest spełniony warunek braku niezbędnych środków utrzymania; posiadane środki utrzymania to dochód matki Wnioskodawców z tytułu zatrudnienia, w kwocie 412,00 zł.; wykazany, przypadający na osobę w rodzinie, dochód w kwocie 1376,00 zł przekracza wysokość najniższego świadczenia emerytalnego; nie pozwala to na uznanie, że małoletni Wnioskodawcy pozostają bez niezbędnych środków utrzymania, - pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej; w celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury; od 1 marca 2018 r. wynosi ona 1029,80 zł.; pogląd ten znalazł odzwierciedlenie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki WSA o sygn. akt II SA/Wa 1553/05 i 365/06 - dostępne w CBOSA), - art. 83 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania; oceny tej niezbędności trzeba dokonywać z uwzględnieniem potrzeb, służących zaspokojeniu minimum egzystencji (tak wyrok NSA z 15 kwietnia 2002 r. sygn. akt II SA 4189/01, opubl. w LEX nr 83733); jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych małoletnich dzieci, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych, - ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna; obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami, - sytuacja materialna, w jakiej znajdują się Wnioskodawcy może być trudna; niemniej jednak świadczenie na podstawie art. 83 ustawy emerytalnej nie ma charakteru socjalnego; nie jest przyznawane wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione. W skardze sformułowano zarzuty naruszenia: - art. 7 K.p.a., poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, naruszenie zasady prawdy obiektywnej; nie został też ujęty słuszny interes obywateli, - art. 80 K.p.a., poprzez błędną ocenę materiału dowodowego, dotyczącego braku niezbędnych środków utrzymania - z pominięciem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji. W uzasadnieniu skargi podniesiono: - renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej; z akt sprawy, wynika jednoznacznie, że Pracownik ma udokumentowane 21 lat 2 miesiące 29 dni - okresów składkowych i nieskładkowych - na przestrzeni 52 lat życia; natomiast, wnosząca o świadczenie w imieniu Wnioskodawców matka małoletnich dzieci (p. M. K.), do dnia wniesienia skargi (12 lutego 2019 r.) - na przestrzeni 48 lat życia - ma udokumentowane ponad 25 lat ciągłej pracy (okresów składkowych i nieskładkowych), gdy odprowadzane są składki na ubezpieczenie społeczne, - spełniony jest warunek ustawowy do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności; z akt sprawy wynika jednoznacznie, że wyrokiem Sądu Okręgowego w W. z [...] czerwca 2018 r. (sygn. akt [...]) w sprawie o prawo do renty rodzinnej dla małoletnich dzieci, Sąd orzekł o wydanie decyzji w drodze wyjątku; ojciec dzieci na przestrzeni swojego życia (52 lata) pracował w wielu firmach i - przez okres ponad 21 lat - dobrze zarabiał; od wysokich zarobków, które oscylowały na poziomie od 2 do 2,5 średnich krajowych, odprowadzano wysokie składki do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, - spełniona jest też przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania: błędna ocena materiału dowodowego narusza art. 7 K.p.a. - zasady prawdy obiektywnej; wobec niedokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, nie odzwierciedlono środków niezbędnych do utrzymania; oceny niezbędności trzeba dokonywać z uwzględnieniem potrzeb, służących zaspokojeniu minimum egzystencji; w błędnej ocenie posiadania niezbędnych środków utrzymania organ nie uwzględnił prawdy obiektywnej; miesięczny dochód, z tytułu zatrudnienia matki małoletnich Wnioskodawców - w wysokości 2886,07 zł (netto) - jest przeznaczany na spłatę zadłużenia - w wysokości 2000,00 zł - oraz opłat eksploatacyjnych - w wysokości 556,00 zł; pozostające niezbędne środki na utrzymanie 3 osobowej rodziny, oscylują na poziomie 330,07 zł netto, z czego na 1 osobę przypada 110,02 zł netto miesięcznie (załączono porozumienie w sprawie spłaty zadłużenia z 17 czerwca 2015 r. oraz potwierdzenie dokonywanych wpłat), - w myśl z art. 83 ustawy o emeryturach nie chodzi o brak jakichkolwiek środków utrzymania, lecz środków niezbędnych; oceny trzeba dokonywać z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji; w dotychczasowym orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny przy ocenie tej przesłanki zalecał porównanie sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń, określonych w przepisach jako minimalne, a ponadto z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji, - wykazano brak niezbędnych środków do utrzymania, z uwzględnieniem służących do zaspokojenia minimum egzystencji potrzeb; dochód 110,02 zł netto miesięcznie na osobę w rodzinie - wbrew temu, co twierdzi organ - nie tylko, nie przekracza wysokości najniższego świadczenia emerytalnego (1029,80 zł brutto) ale nie spełnia również warunków minimalnej egzystencji w Polsce; zgodnie z informacjami Głównego Urzędu Statystycznego, minimum egzystencji, to kwota w wysokości 400,00 zł netto, na osobę miesięcznie; minimum egzystencji (inaczej minimum biologiczne) jest wskaźnikiem, który określa poziom zaspokojenia potrzeb konieczny do przetrwania - biologicznego przeżycia. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. W trakcie rozprawy (k. 32) ustawowy przedstawiciel Wnioskodawców (matka małoletnich) wskazał, że jest osobą ubezpieczoną i w związku z tym renta rodzinna powinna być wypłacana. Wyjaśnił, że spłacane raty wynikają z zaciągniętego kredytu mieszkaniowego. Sąd zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Trafnie organ odwoławczy skonstatował brak wystąpienia w sprawie przesłanek dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku W uzasadnieniu skarżonego aktu wskazano wszystkie istotne uwarunkowania formalne i okoliczności faktyczne sprawy, przywołując stosowne poglądy judykatury. Z uwagi na uprzednie, szczegółowe zreferowanie stanowiska organu, ponowne przytaczanie jego argumentacji byłoby bezzasadne. Sąd przyjmuje ją za własną. Odnosząc się do zarzutów Wnioskodawców należy jedynie dodać, co następuje. Brak wymaganych okresów składkowych w znacznym okresie wykluczy zastosowanie wyjątku, gdy nie wynika to ze szczególnych uzasadnionych obiektywnie okoliczności. Organ zaś trafnie skonstatował, że nie występują one w danej sprawie. Bez znaczenia jest natomiast okoliczność, czy w pewnych okresach składki były odprowadzane - nawet w znacznych wysokościach. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest bowiem pochodną zgromadzonych środków lecz szczególną instytucją, umożliwiającą uzyskanie świadczenia osobom (czy ich rodzinom), gdy brak prawa do świadczeń na zasadach ogólnych nie jest następstwem zdarzeń, za którą ubezpieczony ponosi odpowiedzialność. Zgromadzony kapitał wobec odprowadzenia składek może być natomiast - w pewnych określonych przez prawodawcę ramach - przedmiotem dziedziczenia. Stosowne informacje Wnioskodawcy mogą uzyskać w oddziałach Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Bez znaczenia jest także w sprawie podnoszona okoliczność, że matka Wnioskodawców sama jest ubezpieczona i z tego tytułu systematycznie odprowadzane są składki. Świadczenie, o które się ubiegają jest bowiem wyłącznie pochodną podlegania ubezpieczeniu ich ojca. Sprawa w danym zakresie została więc prawidłowo wyjaśniona. Niewystąpienie szczególnych okoliczności nie spełnienia warunków ustawowych do uzyskania praw do uposażenia na zasadach ogólnych – co trafnie skonstatował organ - jest przesłanką negatywną przyznania świadczenia (nie spełniono jednego z wymaganych warunków). W tym kontekście bez znaczenia dla wyniku sprawy jest podnoszona w skardze okoliczność, czy spełniony jest inny warunek – Wnioskodawcy nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wobec tego jedynie na marginesie należy wskazać, że - jak zasadnie wywiódł organ - obciążenie z tytułu spłaty kredytu mieszkaniowego nie mogło być generalnie uważane za składową niezbędnych środków utrzymania. Kwestia ta nie ma jednak istotnego znaczenia dla wyniku niniejszej sprawy, skoro nie jest spełniony także inny warunek przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Dla rozpoznawanej sprawy nie miał znaczenia przywołany w skardze wyrok o sygn. akt [...]. Nie stanowił on orzeczenia, co do meritum, o prawie do świadczenia dla Wnioskodawców lecz przesądzał o przekazaniu danej sprawy wedle właściwości organowi administracji - Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (tak: pkt 1 orzeczenia). W sprawie nie naruszono więc zawartych w K.p.a. przepisów procesowych, w zakresie obowiązku właściwego wyjaśnienia istotnych jej uwarunkowań faktycznych oraz przepisu prawa materialnego, zakreślającego kiedy dane świadczenie może być w ogóle przyznane (art. 83 ustawy emerytalnej). Sąd nie spostrzegł z urzędu lub wobec argumentacji skargi wad w zaskarżonym akcie, które przemawiałyby za jego wyeliminowaniem z obrotu prawnego. Z przytoczonych wyżej przyczyn, na podstawie art. 151. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), orzeczono jak w sentencji.