II SA/Wa 527/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Fronczyk, Sędziowie WSA Ewa Grochowska – Jung (spr.), Iwona Dąbrowska, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 czerwca 2014 r. sprawy ze skargi K. O. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego A.O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...], 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] października 2013 r. A. O. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletniego K. O. na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że przyznanie renty rodzinnej z tytułu niezdolności do pracy, na podstawie art. 83 ww. ustawy, jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: – wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, – nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, – nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, – nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ojciec dziecka K. S. zmarły w wieku 23 lat ma udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 1 miesiąc i 23 dni. Natomiast pierwsze udokumentowane zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe przez ojca dziecka przypada na dzień [...] sierpnia 2011 r., tj. po ukończeniu 23 lat. Ponadto podkreślił, że w jego ocenie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenia przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Przy rozpatrywaniu wniosku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskującego, z tym, że nie może ona stanowić jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy A. O. wniosła o przyznanie świadczenia w trybie szczególnym. Podkreśliła, że decyzja jest dla niej krzywdząca, bowiem jako matka samotnie wychowująca dziecko nie jest w stanie sama łożyć na jego utrzymanie. Wskazała, że zmarły ojciec dziecka był zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba poszukująca pracy, jednak z uwagi na złą sytuację na rynku pracy brak było dla niego ofert pracy. Nadto podkreśliła, iż K. S. zginął tragicznie po potrąceniu przez samochód policyjny, a obecnie toczy się postępowanie karne przeciwko sprawcy tego wypadku. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] grudnia 2013 r. i w uzasadnieniu przytoczył wcześniejszą argumentację. Dodał ponadto, że w okresie od osiągnięcia przez ojca dziecka 18 lat w dniu [...] marca 2006 r. do [...] sierpnia 2011 r., tj. przez ponad 5 lat nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Wprawdzie przepis art. 83 ww. ustawy nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 21 października 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 714/09). Z akt sprawy nie wynika, aby w wykazanym okresie ojciec dziecka nie mógł kontynuować zatrudnienia, na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, zwłaszcza gdy uwzględni się fakt, że nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy z dnia [...] października 2011 r. wynika, że w ww. przerwie w ubezpieczeniu ojciec dziecka był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku w okresach: od dnia [...] października 2007 r. do dnia [...] kwietnia 2008 r., od dnia [...] października 2008 r. do dnia [...] sierpnia 2009 r. i od dnia [...] kwietnia 2010 r. do dnia [...] sierpnia 2011 r. Okres pozostania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy, nie może zostać uwzględniony, ponieważ w rozumieniu przepisów ustawy nie stanowi ani okresu składkowego, ani nieskładkowego (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 16 maja 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 567/06). Trudności w uzyskaniu formalnego zatrudnienia nie mogą być traktowane jako okoliczności szczególne. W przeciwnym razie świadczenie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS straciłoby swój wyjątkowy, szczególny charakter, a stałoby się niemal regułą. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. O. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, powołując się na wcześniej wykazane zarzuty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy uznając jednocześnie decyzję za krzywdzącą. Wskazała, iż zgon ojca dziecka nastąpił w czasie ubezpieczenia. Ponownie wskazała, iż K. S. był zarejestrowany w urzędzie pracy w związku z brakiem zatrudnienia, które wynikało z krytycznej sytuacji na rynku pracy i braku ofert, a nie z chęci celowego pozostawania bez pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) - zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty i pozostawia przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. Z cytowanego już wyżej przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o świadczenie, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się zgodnie z treścią art. 124 cytowanej już wyżej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Odnosząc się tymczasem do rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że zmarły ojciec dziecka posiadał stosunkowo krótki do wieku, udowodniony łączny okres składkowy i nieskładkowy, a przecież omawiany przepis art. 83 ustawy nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i wobec tego, okoliczność ta nie ma przesądzającego charakteru w sprawie. Kwestią zasadniczą są natomiast powody niespełnienia przez K. S. wymagań uprawniających do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz ocena czy nie nastąpiło to wskutek szczególnych okoliczności. Jak wynika z akt sprawy K. S. zginął w wypadku samochodowym w wieku 23 lat. Miał faktycznie, jak wykazuje organ, 1 miesiąc 23 dni okresów składkowych. Jednak nie bez znaczenia jest zdaniem Sądu, iż ojciec dziecka który zginął nagle w wielu 23 lat w tym czasie pozostawał w zatrudnieniu, w związku z tym istnieją bardzo duże prawdopodobieństwo, że gdyby nie ten nieszczęśliwy wypadek wypracowałby prawo do świadczenia w trybie zwykłym. Wskazać bowiem należy, że w chwili śmierci ojciec dziecka był zdrowym, zaledwie 23 - letnim mężczyzną w początkowym okresie aktywności zawodowej. Zmarły mając 23 lata mógł przypuszczać, że sytuacja zawodowa się stabilizuje i na przestrzeni kolejnych lat wypracuje wymagany okres do uzyskania świadczenia emerytalnego. Wskazać należy, iż organ nie ustalił kiedy ojciec dziecka ukończył naukę, jakie miał wykształcenie i kwalifikacje zawodowe, jakie było bezrobocie na terenie w którym zamieszkiwał, czy w okresach zarejestrowania w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny otrzymał jakąkolwiek propozycję pracy. Z akt sprawy nie wynika również (czego również nie wskazuje organ w uzasadnieniu decyzji) na podstawie jakiej umowy o pracę został zatrudniony ojciec dziecka. Wskazać również należy, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wprawdzie zbadał okres rejestracji ojca dziecka w charakterze bezrobotnego, jednakże w żaden sposób nie odniósł się do jego nagłej śmierci, która miała miejsce w okresie ubezpieczenia. W sprawie nie można bowiem pominąć faktu, iż wymieniony od dnia [...] sierpnia 2011 r. pozostawał w zatrudnieniu do chwili śmierci. Gdyby nie nagłe zdarzenie w dniu [...] października 2011 r. skutkujące śmiercią wymienionego, ojciec małoletniego K. O. mógłby dalej kontynuować zatrudnienie i mógłby wypracować okres składkowy uprawniający do świadczenia z ubezpieczenia społecznego w trybie ustawowym. Skoro śmierć wymienionego nastąpiła w trakcie zatrudnienia, to i należało rozważyć, czy zgon w tej sytuacji nie powinien być traktowany jako szczególna okoliczność, wskutek której zmarły nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Śmierć można uznać bowiem za zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków (patrz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 marca 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 1891/04, publik. LEX nr 164761). Także w wyroku z dnia 21 marca 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2495/11 WSA w Warszawie (publik. LEX nr 1138962) zajął stanowisko, iż "niewątpliwie nagły zgon człowieka w pełni sił, pozostającego w zatrudnieniu można zakwalifikować jako szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS". Również w doktrynie można odnaleźć analogiczny pogląd. W artykule P. Szustakiewicza pt. "Świadczenia wyjątkowe z zakresu ubezpieczeń społecznych" opublikowanym w Radcy Prawnym 2007/3/61 - t. 3 autor wyraził pogląd, że: "W wyjątkowych przypadkach, gdy ubezpieczony nie miał dostatecznego okresu pracy, ale zmarł w chwili ubezpieczenia lub jeśli wystąpiła inna nadzwyczajna okoliczność uniemożliwiająca podjęcie pracy, a z okoliczności sprawy wynika, iż gdyby nie to miałby możliwość uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, wówczas można uznać, że mamy do czynienia ze szczególną okolicznością wskazaną w treści omawianego przepisu (art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS)". Rozpatrując ponownie wniosek przedstawiciela ustawowego małoletniego K. O. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku organ będzie obowiązany, mając na względzie dyspozycję przepisu art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a., uzupełnić materiał dowodowy w zakresie umożliwiającym wyjaśnienie powyżej wskazanych wątpliwości i wówczas przeanalizować materiał dowodowy, mając na względzie powyższe uwagi Sądu. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) należało orzec, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.