II SA/Wa 6/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania, Sędziowie WSA Przemysław Szustakiewicz, Iwona Maciejuk (spr.), Protokolant specjalista Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lipca 2018 r. sprawy ze skargi S. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] października 2017 r. nr [...] o odmowie przyznania S. C. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w wyżej cytowanym art. 83 ustawy, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS stwierdził, że po ponownym rozpatrzeniu sprawy nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wnioskodawca nie wykazał bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu. Organ ustalił, że wnioskodawca na przestrzeni 53 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji udokumentował łącznie 25 lat i 13 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Prezes ZUS wskazał, że nie kwestionuje faktu, iż wnioskodawca posiada odpowiedni do wieku staż ubezpieczeniowy. Wystąpienie tej okoliczności nie wystarcza jednak do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, bowiem aby przyznać przedmiotowe świadczenie należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Organ podał, że w ocenianym do uprawnień 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy - zamiast wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wnioskodawca udokumentował jedynie 2 lata, 1 miesiąc i 7 dni tych okresów. Prezes ZUS wskazał, że wnioskodawca od [...].02.1979 r. do [...].01.1981 r., od [...].04.2004 r. do [...].07.2005 r. oraz od [...].04.2007 r. do [...].09.2013 r., tj. przez ponad 9 lat nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W ocenie organu niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. Prezes ZUS stwierdził, że w wyżej wymienionych okresach nie była wobec wnioskodawcy ustalona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ podał, że lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z [...] lipca 2017 r. ustalił u wnioskodawcy całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji dopiero od [...] września 2013 r. Prezes ZUS podniósł, że wykonywanie zatrudnienia z pominięciem ubezpieczenia, jakkolwiek może być zrozumiałe ze względu na przymus ekonomiczny, jednak nie może być uznane za okoliczność szczególną, na której zaistnienie sam zainteresowany nie miał wpływu. Osoba, która decyduje się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych. Organ podkreślił jednocześnie, że trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie na podstawie przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi S.C. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji i przyznanie świadczenia. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, powołując się na dotychczasowe ustalenia. Podniósł, że nie kwestionuje ani obecnej niezdolności skarżącego do pracy, ani jego trudnej sytuacji materialnej. Z akt sprawy wynika, że skarżący do 2013 r. nie był całkowicie niezdolny do pracy, a wcześniej nie istniała u niego częściowa niezdolność do pracy - zatem nie ma mowy, by organ uznał, ze to stan zdrowia był zasadniczą przyczyna usprawiedliwiającą brak zatrudnienia, jak też, by uwzględnił możliwość, ze to pogorszenie się tegoż stanu zdrowia spowodowało przerwanie pracy (skoro w dacie tegoż pogorszenia skarżący od 6 lat nie pracował). Organ wskazał, że jakkolwiek w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, to nie może to jednak prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania dowodów na fakty podnoszone przez stronę. W postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem (wyrok NSA z dnia 19 listopada 2010 r. I OSK 1282/10). Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie w dniu 4 lipca 2018 r. reprezentujący skarżącego adwokat wniósł o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS. Zarzucił naruszenie art. 7 i art. 9 k.p.a. Podniósł, że organ powinien przesłuchać skarżącego, ewentualnie wystąpić do niego z pytaniem dotyczącym szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie podlegała uwzględnieniu. W ocenie Sądu, postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1383 ze zm.). Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Nadto, podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. W sprawie niniejszej sytuacja taka jednak nie zachodzi, albowiem organ stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa i została należycie uzasadniona, a tym samym ocena materiału dowodowego nie była dowolna. Jak wskazano w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2176/13, za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Sama trudna sytuacja materialna nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej przyznanie świadczenia. Świadczenie, o którym mowa w ww. przepisie nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców. W sprawie jest bezsporne, że skarżący od dnia [...] września 2013 r. jest osobą całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji, co zostało stwierdzone w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2017 r. Spełniony zatem został warunek niemożności podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy. Skarżący udokumentował nadto 25 lat i 13 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Z akt sprawy nie wynika jednakże, aby w okresie poprzedzającym dzień [...] września 2013 r. wobec skarżącego orzeczona była choćby częściowa niezdolność do pracy, która mogłaby być ewentualnie rozważana przez organ jako niezależna od strony przeszkoda w wypracowaniu świadczenia w trybie zwykłym. Z akt sprawy wynika, że skarżący przed dniem [...] września 2013 r. nie był osobą niezdolną do pracy. Od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS skarżący nie wniósł sprzeciwu. Nie ma zatem podstaw, aby ustalenie organu w tym zakresie kwestionować. Za niezasadny Sąd uznał zarzut naruszenia przepisu art. 7 i art. 9 k.p.a. Organ nie naruszył w tej sprawie przepisów postępowania administracyjnego. Odmawiając decyzją z dnia [...] października 2017 r. przyznania świadczenia Prezes ZUS wskazał, że szczególne okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS to okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Podniósł, że do [...] września 2013 r. nie istniały po stronie wnioskodawcy przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem. Skarżący wnosząc o ponowne rozpoznanie sprawy podał, że nie było dla niego pracy, więc pozostawał na utrzymaniu żony. W ocenie Sądu nie było w tej sprawie podstaw, aby organ zwracał się do wnioskodawcy z dodatkowym żądaniem wykazania szczególnych okoliczności, czy aby miał obowiązek przesłuchać stronę. Stronie wiadome było, że konieczne jest wykazanie przesłanki szczególnych okoliczności. To, że wskazany przez wnioskodawcę brak pracy i pozostawanie na utrzymaniu żony nie stanowią okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 powołanej wyżej ustawy, nie oznacza, że organ uchybił przepisom prawa procesowego. W sprawach o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, to na stronie spoczywa obowiązek wykazania szczególnych okoliczności. Nie jest przy tym rolą organu poszukiwanie dowodów mających potwierdzać spełnienie przez wnioskodawcę przesłanki szczególnych okoliczności. Zwłaszcza, że wnioskodawca nie powołuje żadnego faktu, który pozwalałby przyjąć, że przed [...] września 2013 r. istniała przeszkoda faktycznie uniemożliwiająca podjęcie zatrudnienia. Brak pracy, na który wnioskodawca się powołał, nie jest okolicznością szczególną, tak, jak i podejmowanie zatrudnienia bez opłacania składek. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się nadto, że także okres formalnej rejestracji jako osoby bezrobotnej w urzędzie pracy nie stanowi okoliczności szczególnej na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01, wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 24 lipca 2001 sygn. akt 444/01, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 517/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przyjmuje się wyłącznie obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Z akt sprawy nie wynika, aby wnioskodawca przedłożył jakiekolwiek dowody potwierdzające, że w okresie przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy poszukiwał zatrudnienia, jednakże pracodawcy odmawiali przyjęcia go do pracy. Nie zostało zatem udokumentowane, że wnioskodawca nie mógł znaleźć pracy z przyczyn obiektywnych i nie do przezwyciężenia (v. wyrok NSA z dnia 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 2399/15, orzeczenia.nsa.gov.pl). Prezes ZUS nie kwestionował w toku postępowania ani tego, że obecnie skarżący nie ma ze względu na stan zdrowia możliwości podjęcia zatrudnienia, ani trudnej sytuacji materialnej strony. Jednakże, gdy mowa o szczególnych okolicznościach na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie chodzi o szczególną sytuację wnioskodawcy, w jakiej znalazł się on obecnie, gdy w istocie nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia i wypracowania świadczenia w trybie zwykłym. Trafnie też Prezes ZUS wskazał w decyzji, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy istnieją podstawy do przyjęcia, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Okoliczności takie, jak prawidłowo stwierdził Prezes ZUS, nie zaszły w niniejszej sprawie. Uzasadnienie decyzji spełnia wymogi art. 107 § 3 k.p.a. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), orzekł jak w wyroku. ----------------------- 6