II SA/Wa 921/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA - Joanna Kube po rozpoznaniu w dniu 4 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M.M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M.M. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie utraty statusu osoby bezrobotnej postanawia - odmówić przyznania prawa pomocy - W dniu 17 grudnia 2014 r. M.M. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie utraty statusu osoby bezrobotnej. Z nadesłanego urzędowego formularza wniosku wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną – M.M. oraz dwójką małoletnich dzieci. Źródłem utrzymania rodziny są dochody z umów zlecenia i umów o dzieło, zawieranych przez żonę oraz dochód z tytułu najmu mieszkania – łącznie [...] zł miesięcznie. Ponadto M.M. podał, że jest osobą bezrobotną i bez prawa do zasiłku. Skarżący oświadczył, że posiada dwa mieszkania w W.: jedno o łącznej powierzchni 105 m2 i drugie - 39 m2 oraz działkę budowlaną w W. w Dzielnicy [...] o wielkości 384 m2, natomiast nie posiada oszczędności. Wskazał, że ciążą na nim zobowiązania z tytułu kredytu mieszkaniowego, nominowanego w euro – [...] tys. Euro do spłaty do 2027 r. Miesięczna rata kredytu wynosi ok. [...] Euro, a jej wysokość jest uzależniona od tabeli kursowej banku i stopy LIBOR. Jednocześnie podniósł, że z uwagi na przekroczony dochód na 1 osobę w rodzinie o 50 zł, nie przysługuje mu pomoc z ośrodka pomocy społecznej. W związku z tym, że przedłożony wniosek nie zawierał wyczerpującego uzasadnienia, a także z uwagi na powzięte wątpliwości co do aktualnej sytuacji finansowej skarżącego, pismem z dnia 30 grudnia 2014 r. wezwano M.M. - w terminie 14 dni - do uzupełnienia powyższego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: a) nadesłanie dokumentów potwierdzających wysokość miesięcznych dochodów uzyskiwanych przez żonę skarżącego z tytułu umów zlecenia oraz umów o dzieło, z okresu ostatnich trzech miesięcy; b) nadesłanie wyciągów z posiadanych przez skarżącego oraz jego żonę wszelkich rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych oraz lokat terminowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; c) udokumentowanie zobowiązań kredytowych, o jakich mowa we wniosku ([...] tys. Euro), poprzez nadesłanie kopii umowy kredytowej oraz dokumentów potwierdzających wysokość miesięcznych rat tych kredytów i fakt ich spłacania (harmonogram spłat); d) wskazanie aktualnych źródeł utrzymania, w szczególności do wyjaśnienia, z czego skarżący pokrywał bieżące wydatki utrzymania koniecznego skoro od 2009 r. jest osobą bezrobotną, a od 2010 r. bez prawa do zasiłku; e) nadesłanie odpisów zeznań podatkowych skarżącego oraz jego żony za 2013 r.; f) nadesłanie kopii umowy najmu lokalu mieszkalnego o pow. 39 m2; g) udokumentowanie wysokości wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym ze wskazaniem źródeł tych wydatków oraz ich miesięcznej wysokości, np. opłat związanych z eksploatacją mieszkania; h) złożenia oświadczenia, czy skarżący, ewentualnie jego żona osiągają dochody z działki budowlanej o pow. 384 m2, o której mowa w rubryce 7.1 formularza PPF. Pismem z dnia 21 stycznia 2015 r. M.M. oświadczył, że w latach ubiegłych jego żona zarabiała wielokrotność średniej krajowej. Wówczas rodzina posiadała oszczędności, które w całości zostały wydatkowane. Skarżący wskazał, że ani on, ani jego żona nie uzyskują żadnych dochodów z działki budowalnej o pow. 384 m2. Ponadto powołał się na informacje przedstawione w piśmie z dnia 2 stycznia 2015 r., w którym wskazał, że z uwagi na rodzaj wykonywanej przez jego żonę pracy (umowy o dzieło i umowy zlecenie) nie ma on możliwości przedstawienia dokumentów obrazujących dochody uzyskiwane z tego tytułu. Podniósł, że żona wykonuje prace zlecone dla wydawnictw i łączny dochód będzie mógł być stwierdzony dopiero w nowym roku, po nadesłaniu przez pracodawców (zleceniodawców) deklaracji PIT-11, a ponadto żona zlikwidowała swoje jedyne konto. Jednocześnie oświadczył, że wobec pozostawania w sporze z urzędem pracy nie jest w stanie przedstawić stosownego zaświadczenia potwierdzającego jego status jako osoby bezrobotnej. Odnośnie dochodów za najem wskazał, że "rozlicza je w gotówce". Do powyższego pisma skarżący dołączył zeznanie PIT - 37 za 2013 r., zaznaczając jednocześnie, że nie składa oryginałów dokumentów, ponieważ z racji złożenia wniosków o przyznanie prawa pomocy również w innych sprawach spodziewa się kolejnych wezwań do ich uzupełnienia. Postanowieniem z dnia 30 stycznia 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił M.M. przyznania prawa pomocy. Pismem z dnia 15 lutego 2015 r. M.M. wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący podał, że żona jest zatrudniona na podstawie ustnej umowy w wydawnictwie otrzymując wypłatę proporcjonalną do liczby zredagowanych sztuk książek. Kwota wynagrodzenia w dalszym ciągu kształtuje się jak w oświadczeniu żony z dnia 23 listopada 2014 r. W ślad za złożonym sprzeciwem M.M. przesłał do Sądu w dniu 4 marca 2015 r., za pośrednictwem poczty elektronicznej, korespondencję. Zarządzeniem z dnia 11 marca 2015 r. Przewodnicząca Wydziału II wezwała M.M. – w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania – do jego złożenia w formie papierowej z własnoręcznym podpisem. Poinformowała, że przekazywanie pism za pośrednictwem poczty elektronicznej jest nieskuteczne w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wskazała, że aby pismo procesowe zostało uznane za skutecznie wniesione do sądu administracyjnego powinno być złożone w formie papierowej na biurze podawczym sądu bądź wysłane drogą pocztową. Powyższe zarządzenie doręczono M.M. w dniu 16 marca 2015 r. (dowód: zwrotne potwierdzenie odbioru znajduje się w aktach sądowych), jednak w wyznaczonym przez Sąd terminie skarżący nie nadesłał ww. pisma. W dniu 24 marca 2015 r. M.M. przesłał do Sądu, za pośrednictwem poczty elektronicznej, kolejną korespondencję. Zarządzeniem z dnia 25 marca 2015 r. Przewodnicząca Wydziału II wezwała M.M. – w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania – do jego złożenia w formie papierowej z własnoręcznym podpisem. Powyższe zarządzenie doręczono M.M. w dniu 9 kwietnia 2015 r. (dowód: zwrotne potwierdzenie odbioru znajduje się w aktach sądowych). W odpowiedzi na powyższe, skarżący nadesłał w dniu 15 kwietnia 2015 r. pismo z którego wynika, że jego żona jest współwłaścicielem i prezesem [...] Sp. z o.o. z siedzibą w W. oraz toczy się wobec niej postępowanie egzekucyjne przed Urzędem Skarbowym [...] na łączną kwotę ok. [...] tys. zł. W wyniku rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.); zwanej dalej P.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Przedmiotem postępowania po złożeniu sprzeciwu nie jest więc ocena postanowienia wydanego przez referendarza sądowego, lecz ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie określonym przez M.M. W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że stan majątkowy oraz możliwości płatnicze M.M. i jego rodziny ustalono w oparciu o dokumenty źródłowe nadesłane przez skarżącego do przedmiotowej sprawy oraz innych jego spraw zawisłych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, które zarejestrowano pod II KO/Wa 68/15. Wyjaśnić należy, że M.M. wniósł do Sądu około 800 spraw, w większości których złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wniosek skarżącego dotyczy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W rozpoznawanej sprawie M.M., na podstawie art. 239 pkt 1 lit. b P.p.s.a., korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych. Oznacza to, że strona skarżąca działanie organu w kategorii spraw dotyczących statusu bezrobotnego, zasiłków oraz innych należności i uprawnień przysługujących osobie bezrobotnej nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych już od momentu wszczęcia postępowania sądowoadministracyjnego (wniesienia skargi) poprzez cały tok tego postępowania, zarówno przed wojewódzkim sądem administracyjnym, jak i Naczelnym Sądem Administracyjnym. Zgodnie z art. 262 P.p.s.a., przepisy o przyznaniu prawa pomocy, w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego mają odpowiednie zastosowanie do stron korzystających z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Stosownie do art. 245 § 3 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym i obejmować tylko ustanowienie adwokata. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a). Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji powinny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Skoro zatem obowiązek wykazania przesłanek, o których mowa w art. 246 P.p.s.a. obciąża wnioskodawcę, powinien on złożyć pełne, jasne a przede wszystkim wiarygodne oświadczenie o swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Oznacza to, że na osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy został przerzucony ciężar przedstawienia swojej sytuacji materialnej w taki sposób, aby przekonać o zasadności złożonego wniosku. Dokonując analizy złożonego przez M.M. oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, a także nadesłanych kserokopii dokumentów do niniejszej sprawy oraz materiałów źródłowych znajdujących się przy II KO/Wa 68/15, Sąd uznał, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Jakkolwiek zadeklarowany przez skarżącego w formularzu dochód miesięczny w gospodarstwie domowym, wynoszący [...] zł, nie jest znaczny, to jednak M.M. jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań oraz działki budowlanej. Z tytułu najmu jednego z nich (mniejszego) uzyskuje dochód w wysokości [...] zł miesięcznie, jednak - według oświadczenia skarżącego - dochody te w całości wydatkowane są na spłatę zaciągniętego kredytu hipotecznego oraz opłatę czynszu w wysokości [...] zł. W ocenie Sądu, ujawniona przez skarżącego okoliczność, dotycząca spłaty kredytu, nie może być uznana za zdarzenie przemawiające za uwzględnieniem jego wniosku. Naczelny Sąd Administracyjny w analogicznych sytuacjach prezentuje jednoznaczne stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne (m.in. raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06, Lex 939382). Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych na Skarb Państwa (por. Naczelny Sąd Administracyjny, m.in. w orzeczeniach z dnia 25 kwietnia 2006 r., sygn. akt I FZ 150/06, z dnia 9 lutego 2006 r., sygn. akt I FZ 9/06, czy z dnia 14 czerwca 2005 r., sygn. akt II OZ 475/05, dostępne w bazie orzeczeń www. nsa.gov.pl). Z tego względu należy uznać, że skoro skarżący terminowo reguluje należności kredytowe, to ma również możliwość poniesienia kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika. Ponadto w utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania prawa pomocy. Sądy administracyjne prezentują bowiem pogląd, że stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. m.in. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11, dostępne w bazie orzeczeń www. nsa.gov.pl). Powyższe uwagi implikują wniosek, że podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Zatem w analizowanej sytuacji w ramach planowania wydatków, prowadząc tak rozległą działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, skarżący powinien uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na ich prowadzenie. Skoro M.M. środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że prawo pomocy należy mu przyznać (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. akt: I FZ 464/04, I FZ 465/04 – niepublikowane oraz postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 maja 2015 r., sygn. akt II FZ 211/05, dostępne w bazie orzeczeń www. nsa.gov.pl). Z akt sprawy oraz złożonych dokumentów nie wynika również, aby M.M. był całkowicie, czy też częściowo niezdolny do pracy. Sąd zauważa, że skarżący ma możliwość podjęcia zatrudnienia. Naczelny Sąd Administracyjny potwierdza w swoich orzeczeniach, że w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych, jak i niepodejmowania działalności zarobkowej, przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone (por. też postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. akt I FZ 464/04, I FZ 465/04, II FZ 211/05). Okoliczność, że skarżący jest zarejestrowany, jako osoba bezrobotna i – jak podnosi – nie otrzymał jeszcze żadnej propozycji pracy – nie oznacza aktywnego jej poszukiwania. Należy również zauważyć, że żona skarżącego nabyła i posiada prawa do [...] udziałów kapitału zakładowego [...] Sp. z o.o. w W. o wartości nominalnej [...]. Co prawda skarżący oświadczył, że na podstawie aktu notarialnego z dnia 10 grudnia 2007 r. on i jego żona ograniczyli obowiązującą ich wspólność ustawową w ten sposób, że dokonali częściowego podziału majątku wspólnego tak, że wszystkie prawa wynikające z [...] udziałów kapitału zakładowego [...] Sp. z o.o. z siedzibą w W. o wartości nominalnej [...] aktualnie stanowią majątek osobisty M.M., jednak w ocenie Sądu, fakt częściowego podziału majątku wspólnego, toczące się postępowanie egzekucyjne, jak również podnoszona przez M.M. okoliczność, że Spółka nie generuje dochodów nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy. Niezależnie od powyższych uwag, należy zaznaczyć, że w wyznaczonym przez Sąd 7 dniowym terminie, M.M. nie wykonał wezwania Przewodniczącej Wydziału II z dnia 11 marca 2015 r. i nie przesłał do Sądu papierowej wersji pisma, które miało stanowić uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Brak działania i współdziałania z Sądem przez wnioskodawcę w tym zakresie powoduje, że złożone na formularzu oświadczenie nie może zostać zakwalifikowane jako zawierające wystarczające dane niezbędne dla oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05, dostępne w bazie orzeczeń www. nsa.gov.pl). Jeszcze raz należy podkreślić, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. ciężar przedstawienia swojej sytuacji materialnej spoczywa na wnioskodawcy. W związku z tym zgodnie z art. 252 § 1 P.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne (niebudzące wątpliwości) dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Reasumując należy stwierdzić, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zapewnienia stronie bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Skoro bowiem zarówno z informacji ujawnionych w treści urzędowego formularza, a także dokumentów źródłowych nadesłanych do rozpoznawanej sprawy oraz innych spraw zawisłych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, które zarejestrowano pod II KO/Wa 68/15, nie wynika, że skarżący, jako osoba uboga, wypełnia przesłanki art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. to należy odmówić M.M. przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. Na marginesie wskazać można, że kwestia oceny sytuacji majątkowej M.M. w sprawie, w której złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym była już przedmiotem analizy Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w podobnych okolicznościach faktycznych oddalił zażalenie skarżącego na odmowne postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt I OZ 331/15, dostępne w bazie orzeczeń www. nsa.gov.pl). Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a, orzekł jak w sentencji postanowienia.