II SA/Wa 991/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr), Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 24 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi małoletnich A. Po., K. P. i O. P. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego I. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżonym aktem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS") - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775, ze zm.), zwanej dalej "K.p.a.", - utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] października 2023 r., o odmowie przyznania na rzecz małoletnich – A., K. i O. P., zwanych dalej "Wnioskodawcami" - renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu (dalej także jako "świadczenie"). W sprawie orzekano w myśl art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm.), zwanej dalej "ustawą emerytalną". W uzasadnieniu decyzji przywołano następujące okoliczności faktyczne i prawne uwarunkowania sprawy: - przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania, - dla przyznania świadczenia przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie; brak wystąpienia nawet jednej z nich wyklucza możliwość jego uzyskania, - powołany przepis może mieć ponadto zastosowanie tylko w sytuacjach wyjątkowych, gdy - mimo dołożenia wszelkiej staranności - zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych, - renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej; w pierwszej kolejności bada się więc uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej, - w świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej podstawę do przyznania świadczenia mogą stanowić tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek; przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów, koniecznych do uzyskania ich w trybie zwykłym; niezbędne jest więc zbadanie, czy braku tych uprawnień nie spowodowały szczególne okoliczności - w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które ubezpieczony nie miał wpływu, - na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej za szczególną okoliczność uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków; okolicznością szczególną może być przy tym jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby, - po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec Wnioskodawców - p. M. P., zwany dalej "Ubezpieczonym" - nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym; Wnioskodawcy – reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego (matkę) - nie wykazali bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które Ubezpieczony nie miał wpływu, - z akt sprawy wynika, że Ubezpieczony stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 26 lat; na przestrzeni 45 lat życia - zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 10 miesięcy i 5 dni tych okresów, - przyznanie świadczeń na podstawie ustawy emerytalnej uzależniono od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek; przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący czas; niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń - niewiele różniących się, co do wysokości – osobom, powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia; w ostatecznym rachunku naruszałoby to interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości (tak: wyrok NSA o sygn. akt II SA 249/01 – opubl. w LEX nr 55035), - w okresach: - [...] kwietnia 1995 r. (od ukończenia 18 roku życia) – 8 stycznia .2001 r. - 31 stycznia 2001 r. – 31 lipca 2003 r. Ubezpieczony nie wykonywał pracy ani innej działalności, potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, - w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależniono wprawdzie przyznania świadczenia od określonego czasu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia; przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być jednak takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (tak: wyrok WSA o sygn. akt II SA/Wa 714/09, dostępny na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query - w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwanej dalej "CBOSA"), - analiza akt sprawy nie wskazuje, aby - w wykazanych przerwach - Ubezpieczony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, spowodowanych stanem zdrowia; całkowitą niezdolność do pracy - uniemożliwiająca kontynuowanie przez Ubezpieczonego zatrudnienia - ustalono dopiero od [...] października 2003 r., - w wymienionych okresach nie była wobec Ubezpieczonego orzeczona całkowita niezdolność do pracy; przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia; Wnioskodawca nie udokumentował również innych zdarzeń zewnętrznych - niezależnych od woli Ubezpieczonego - których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec, - we wniosku o rozpatrzenie sprawy podnoszono, że przerwy w wykonywaniu przez Ubezpieczonego zatrudnienia spowodowały jego choroby, - samo istnienie choroby nie zawsze jest jednak równoznaczne z niezdolnością do pracy; subiektywne odczucia, co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie, nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia (tak wyrok WSA o sygn. akt II SA/Wa 1317/07, dostępny w CBOSA), - przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku podlegała ocenie również sytuacja materialna; nie stanowi ona jednak jedynego kryterium, przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku; podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do uzyskania świadczenia; nie ma ono charakteru socjalnego – nie jest przyznawane wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione. W skardze Wnioskodawcy wskazywali na trudną sytuację materialną oraz problemy zdrowotne. Podnosili, że Ubezpieczony miał trudności ze znalezieniem pracy. Gdy pracodawcy dowiadywali się, że ma schizofrenię, dyskwalifikowali go. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. W dodatkowych pismach procesowych (k. 45-46 oraz 72-74) pełnomocnicy Wnioskodawców poparli skargę. Zarzucili wydanie skarżonego aktu z naruszeniem: - art. 7 i 77 w zw. z art. 80 K.p.a. poprzez: - brak dokładnej analizy stanu faktycznego w sprawie, gdy Wnioskodawcy przedstawili szereg dokumentów, z których wynika ich trudna sytuacja materialna; - błędne ustalenie, że sytuacja Wnioskodawców nie jest trudna; matka Wnioskodawców nie ma on możliwości podjęcia, zatrudnienia; przez ostatnie lata zajmowała się wychowaniem małoletnich dzieci oraz opieką nad Ubezpieczonym do jego śmierci, - art. 8 K.p.a., poprzez prowadzenie postępowania w sposób naruszający zaufanie strony do władzy publicznej, - art. 15 K.p.a., poprzez naruszenie zasady dwuinstancyjności wobec braku dwukrotnego merytorycznego rozpoznania sprawy; ograniczono się jedynie do rozpoznania prawidłowości rozstrzygnięcia wcześniejszej decyzji – bez odniesienia się do zarzutów, podniesionych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, - art. 83 ust 1 ustawy emerytalnej, poprzez niewłaściwe zastosowanie, gdy z akt sprawy wynikały szczególne okoliczności, które istnieją niezależnie od Wnioskodawców; tym samym istniała możliwość przyznania im świadczenia. W uzasadnieniu podniesiono m.in.: - Ubezpieczony przeszedł w wieku 15 lat zapalenie opon mózgowych; wpłynęło to na jego całe dalsze życie; stwierdzono u niego schizofrenię; ze względu na stan chorobowy, Ubezpieczony nie był w stanie podjąć żadnej pracy zarobkowej; zgodnie z zawartymi w aktach sprawy informacjami przed śmiercią wymagał ciągłej opieki; matka małoletnich Wnioskodawców nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia; uniemożliwia to zapewnienie im utrzymania, - z uzasadnienia decyzji uznaniowej powinno wynikać, że ustalono, rozważono i oceniono wszystkie istotne dla sprawy okoliczności, zaś ostateczne rozstrzygnięcie jest tego logiczną konsekwencją; nie jest tym samym dopuszczalne uchylanie się przez organ od oceny i wyczerpującego odniesienia się do wszystkich istotnych, podnoszonych przez stronę zarzutów; w przypadku rozstrzygnięcia negatywnego dla strony, organ powinien wykazać, że nie mógł inaczej orzec - z uwagi na konkretne, występujące w danej sprawie, okoliczności prawne lub faktyczne; w rozpatrywanej sprawie organ nie wywiązał się należycie z tych obowiązków, - w sprawie zaistniały przesłanki, aby przyznać Wnioskodawcy świadczenie; wykazano to stosownymi dokumentami, - pojęcia "szczególnych okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. nie zdefiniowano na gruncie tego aktu; Wnioskodawcy wykazali, że zmarły Ubezpieczony nie mógł podjąć zatrudnienia ze względów zdrowotnych, zaś on sam nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia, - Wnioskodawców pozbawiono prawa, aby ich sprawę dwukrotnie rozpatrzono merytorycznie; w zaskarżonym rozstrzygnięciu powtórzono bowiem treści z wcześniejszej decyzji, - organ II. instancji naruszył zasadę dwuinstancyjności, ponieważ tylko pobieżnie zbadał stan faktyczny w sprawie, pomijając istotne kwestie – w szczególności sytuację faktyczną Wnioskodawcy. Podniesiono również, jak wskazują zgromadzone w aktach sprawy dokumenty, Ubezpieczony - przed uzyskaniem orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy - był w trudnej sytuacji zdrowotnej - uniemożliwiającej podjęcie mu zatrudnienia. W orzeczeniu z [...] marca 1994 r. (k. 14 akta adm.) Komisja Lekarska zaliczyła Ubezpieczonego do drugiego stopnia inwalidów z ogólnego stanu zdrowia. W uzasadnieniu stwierdzono: "schorzenie czyni badanego niezdolnym do wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia w normalnych warunkach". Skargę rozpoznano w trybie uproszczonym, wobec treści art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.). Sąd zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Trafnie organ skonstatował brak wystąpienia w sprawie przesłanek dla przyznania świadczenia. W uzasadnieniu skarżonego aktu wskazano wszystkie istotne uwarunkowania formalne i okoliczności faktyczne sprawy. Z uwagi na uprzednie, szczegółowe zreferowanie stanowiska organu, ponowne przytaczanie jego argumentacji byłoby bezzasadne. Sąd przyjmuje ją za własną. Odnosząc się do stanowiska Wnioskodawców należy jedynie dodać, co następuje: Chybione są zarzuty, jakoby sprawy nie rozpatrzono w jej istotnych aspektach - w kontekście zgromadzonego materiału dowodowego. Poza sporem pozostają kwestie czasu zatrudnienia Ubezpieczonego (odprowadzania z tego tytułu składek) - jest to wyłącznie okres 10 miesięcy i 5 dni wobec wymaganych minimalnie 4 lat - dla uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Organ nie kwestionował także stanu zdrowia Ubezpieczonego. Wskazał jednak trafnie, że - w świetle zgromadzonych dokumentów - nie stanowił on przeszkody dla podjęcie zatrudnienia. Mógł więc jedynie utrudniać znalezienie pracy. Organ w tym względzie wiązały oceny lekarzy orzeczników. Wprawdzie, co podnosił pełnomocnik Wnioskodawców - decyzją z [...] marca 1994 r. - Komisja Lekarska zaliczyła Ubezpieczonego czasowo (do marca 1997 roku) do drugiej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia, stwierdzając w uzasadnieniu: "schorzenie czyni badanego niezdolnym do wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia w normalnych warunkach". Jednocześnie jednak w pkt 7 tego orzeczenia zakwalifikowano go generalnie, jako zdolnego do pracy - formułując zalecenie "praca w warunkach specjalnych". Ocenę tą musiał mieć na uwadze orzekający obecnie w sprawie organ. Potwierdza to treść zawartej w aktach administracyjnych karty pn. "stan sprawy", gdzie odnotowano orzeczenie z 1994 roku (k. 109). Okoliczność tę musiał też uwzględnić organ konstatując, że nie ujawniono przesłanek, wykluczających zatrudnienie. Organ ubezpieczeniowy nie może zaś ocenić stanu zdrowia – w kontekście występowania przeszkód dla zatrudnienia - odmiennie niż wyspecjalizowana komisja lekarska. Co powszechnie wiadomo, niektóre schorzenia powodują znaczne trudności w znalezieniu zatrudnienia na rynku pracy. W istocie więc ograniczają możliwość uczestniczenia w systemie ubezpieczeń społecznych, opartym na odprowadzaniu składek (tu podnoszona kwestia przebytego zapalenia opon mózgowych oraz zdiagnozowanej schizofrenii). Jednakże utrudnienia z tego tytułu - o ile nie orzeczono w stosownym trybie o niezdolności do pracy - mogą uzasadniać jedynie pewne braki, co do wykazania okresów, niezbędnych dla uzyskania świadczeń rentowych czy emerytalnych na zasadach ogólnych. W danym przypadku bezspornie nie miało to miejsca, skoro proporcje wymaganego okresu odprowadzania składek do faktycznego są tak nieproporcjonalne. Gdy w stosownym trybie nie ustalono braku zdolności do pracy, przyjęcie odmiennej koncepcji podważałoby bowiem system ubezpieczeń - oparty na odprowadzaniu składek oraz możliwości korzystania z jego dobrodziejstw wyłącznie przez osoby niezdolne do pracy (z tytułu wieku lub chorób). Zakres pomocy, przewidzianej z kolei dla osób, które - pomimo zdolności do pracy - nie mogą jej uzyskać, determinują stosowne regulacje, dotyczące aktywizacji i wsparcia bezrobotnych. Odrębny kompleks przepisów dotyczy zaś wsparcia osób, które napotykają trudności na rynku pracy z tytułu określonych niepełnosprawności. Stosowne regulacje w danym zakresie obowiązywały także w okresie gdy Ubezpieczony nie wykonywał pracy (lata 90-te ubiegłego wieku) Samo więc ustalenie występowania u ubezpieczonego określonej ułomności, obiektywnie utrudniającej znalezienie zatrudnienia, nie może stanowić przesłanki zastosowania regulacji szczególnej - przewidzianej w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Nie może mieć istotnego znaczenia podkreślona przez Wnioskodawców (odpowiednio ich pełnomocników) okoliczność pozostawania ich w trudnej sytuacji materialnej. Przedmiotem rozważań w sprawie było bowiem generalnie wystąpienie podstaw uzyskania świadczenia, jako uzależnionego od sytuacji faktycznej, związanej z wykonaniem zatrudnienia przez samego Ubezpieczonego. Trudna sytuacja materialna Wnioskodawców – jako dodatkowy warunek uzyskania świadczenia - nie była natomiast kwestionowana. Nie może ona stanowić jednak wystarczającej przesłanki dla jego przyznania. Wbrew zarzutom pełnomocników Wnioskodawców nie uchybiono powinności właściwego wyjaśnienia sprawy oraz uzasadnienia orzeczenia. Organ odniósł się bowiem w uzasadnieniu do wszelkich istotnych okoliczności sprawy – także w kontekście zachowania reguły dwuinstancyjności postępowania w razie złożenia wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. W uzasadnieniu aktu omówiono wyczerpująco wszelkie istotne okoliczności sprawy - jej uwarunkowania formalne i prawne. Wypowiedziano się też w stosownym zakresie do argumentacji, sformułowanej we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. W tym świetle orzekając w sprawie nie naruszono przepisów prawa materialnego, zakreślających przesłanki przyznania świadczenia, jak i postępowania - w zakresie powinności właściwego wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy bądź przywołania kluczowych ustaleń organu w uzasadnieniu decyzji. Nie uchybiono więc także regule prowadzenia postępowania w sposób budujący zaufanie strony do władzy publicznej. Sąd nie spostrzegł więc - wobec argumentacji wnoszących skargę ani też z urzędu - wad w zaskarżonym akcie, które przemawiałyby za jego wyeliminowaniem z obrotu prawnego. Musiał więc oddalić skargę. Z przytoczonych wyżej przyczyn, na podstawie art. 151. ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.