III SA/Wa 109/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Waksmundzka - Karasińska, po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu T.K. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 14 października 2016 r. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia doradcy podatkowego w sprawie ze skargi T.K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2010 r. postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy Skarżący – T.K. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia doradcy podatkowego. Wskazał, że ma na utrzymaniu dwoje dzieci, na które łoży 500 zł miesięcznie. Jego stałym źródłem dochodu jest wynagrodzenie za pracę w wysokości ok. 1.750 zł brutto. Kwota ta nie wystarcza nawet na bieżące koszty utrzymania. W rezultacie Skarżący korzysta z incydentalnej pomocy rodziny. Przykładowo brat uiścił należny w niniejszej sprawie wpis od skargi. Skarżący wskazał, że posiada zobowiązania wobec Skarbu Państwa z tytułu zaległości podatkowych na kwotę ponad 3 mln zł oraz wobec banków na kwotę ponad 1,5 mln zł. Skarżący oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dwójką małoletnich dzieci. Nie posiada żadnego majątku ani oszczędności. Żona uzyskuje dochody ze stosunku pracy oraz w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżący wskazał, że w 2007 r. zawarł z żoną umowę o wyłączeniu wspólności ustawowej małżeńskiej. Stwierdził ponadto, że obecnie każdy z małżonków prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Do wydatków Skarżący zaliczył koszty utrzymania domu (500 zł), koszty utrzymania dzieci (500 zł), koszty wyżywienia (450 zł), koszty leczenia (50 zł), inne, w tym środki czystości (50 zł) i koszty dojazdu do pracy (350 zł). Dodał, iż nie posiada rachunku bankowego. W toku egzekucji sprzedano cały jego majątek. Skarżący przedstawił dokumenty obrazujące wydatki, informacje ZUS, deklaracje VAT, zeznania podatkowe, postanowienie o przybiciu na rzecz licytanta, potwierdzenie transakcji. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego Skarżący podkreślił, że łączy go z żoną rozdzielność majątkowa, w związku z czym nie jest w stanie pozyskać wyciągów z jej konta bankowego. Dodał, iż żona także posiada zobowiązania, w tym wobec banków. Miesięczna wartość rat jej kredytów wynosi 12.000 zł. Skarżący wyjaśnił, że pełni funkcję prokurenta w spółce, jednak nie pobiera z tego tytułu żadnego wynagrodzenia. Wskazał, iż miejscem jego zamieszkania jest Kalisz. Przedstawił m. in. umowę majątkową małżeńską, podsumowanie księgi przychodów i rozchodów, deklaracje VAT, zeznania podatkowe. Postanowieniem z dnia 14 października 2016 r. referendarz sądowy umorzył postępowanie w sprawie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówił Skarżącym przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego. Pismem z dnia 25 października 2016 r. Skarżący złożył sprzeciw od powyższego postanowienia referendarza sądowego. W uzasadnieniu wskazał, iż uiścił kwotę wpisu od skargi z ostrożności procesowej, aby jego skarga nie została odrzucona jako nieopłacona. Zaznaczył, iż środki te zostały pożyczone, nie są więc własnością Skarżącego. Według Skarżącego wpłata tej kwoty w żadnej mierze nie oznacza, że stać go na poniesienie kosztów sądowych w sprawie. Tym samym referendarz niezasadnie przyjął, iż rozstrzyganie w tym przedmiocie jest zbędne. Pomimo wpłaty w dalszym ciągu powinien być procedowany jego wniosek, w którym powinno być merytorycznie rozstrzygnięte czy może ponosić koszty postępowania czy też nie. Tym bardziej że wpis sądowy może nie wyczerpywać całości kosztów w sprawie, a przecież wniosek odnosił się do kosztów w ogóle, a nie tylko do kosztów wpisu sądowego. Zdaniem Skarżącego bezpodstawnie zastosowano przepis art. 249a P.p.s.a. gdyż rozpoznanie wniosku nie było zbędne zaś Skarżący nie wycofał wniosku. Za nieracjonalne i nieoparte na przepisach prawa uznał twierdzenie, iż orzeczenie o zwolnieniu od kosztów w sprawie nie miało wpływu na uiszczone uprzednio koszty. Oznaczałoby bowiem że nie musiałby tych kosztów ponosić, co determinowało by ich zwrot. Bez względu na to czy wywoływałoby ono skutki ex nunc czy ex tunc, powodowałoby sytuację, że byłyby uiszczone koszty do zapłaty których nie byłby zobowiązany, co skutkowałoby możliwością złożenia wniosku o ich zwrot. Skarżący za bezzasadną uznał odmowę przyznania pełnomocnika z urzędu. Podniósł, iż referendarz sądowy nie zwrócił uwagi na okoliczność, że nie ma możliwości pozyskania wiadomości o sytuacji finansowej żony Skarżącego. Wskazał, iż ma z żoną rozdzielność majątkową. Żona odmówiła przedłożenia tych danych a nie istnieje norma prawna, która dawałaby mu możliwość zmuszenia jej do tego. Referendarz w swoim orzeczeniu również takiej normy nie wskazał. W takiej sytuacji domaganie się przedłożenia dokumentów, do których nie może mieć dostępu i uzależnianie od tego rozstrzygnięcia mojej sprawy, uznał za nieuprawnione. Zarzucił, że w zaskarżonym zarządzeniu nie ustosunkowano się do jego sytuacji finansowej, zaś referendarz poprzestał na analizie dokumentów które jego zdaniem powinienem dostarczyć, a nie dostarczył. Zdaniem Skarżącego referendarz sądowy wydał rozstrzygnięcie sprawy bez merytorycznego jej zbadania, co stanowi istotne naruszenie reguł postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej: "P.p.s.a.", w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie oraz ustanowienie pełnomocnika. Dla pozytywnego w tej kwestii rozstrzygnięcia konieczne jest spełnienie przesłanki, o jakiej mowa w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem Sąd przyznaje prawo pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustosunkowując się w pierwszej kolejności do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych należy wskazać jak słusznie zauważył referendarz sądowy, iż wniosek ten musi być oceniony w kontekście konkretnych kosztów postępowania, do opłacenia których Skarżący jest zobowiązany na obecnym etapie. Powyższy wniosek stanowił odpowiedź na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 14.936 zł, a zatem do tej właśnie kwoty należy odnieść ten wniosek. Rozpoznając go nie można jednak tracić z pola widzenia tego, iż Skarżący uiścił żądaną kwotę jeszcze przed wniesieniem wniosku. Jej zapłaty dokonał bowiem w dniu 3 sierpnia 2016 r., podczas gdy wniosek o przyznanie prawa pomocy nadał na poczcie w dniu 4 sierpnia 2016 r. Zdaniem Sądu za zasadne należy uznać stanowisko referendarza sądowego, iż skoro Skarżący uiścił należny od skargi wpis (jedyny koszt sądowy na obecnym etapie postępowania), to w momencie składania wniosku nie ciążył na nim obowiązek opłacenia jakichkolwiek innych kosztów postępowania. W tej sytuacji merytoryczne rozpoznawanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych jest niecelowe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 maja 2016 r., sygn. akt II FZ 248/16). Tym samym postępowanie w tym zakresie należało umorzyć na podstawie art. 249a P.p.s.a. Jednocześnie rozstrzygnięcie to nie zamyka Skarżącemu możliwości ponownego wnioskowania o prawo pomocy na dalszym etapie postępowania, kiedy to wystąpią należne na tym etapie koszty sądowe. Zauważyć przy tym należy, iż postanowienie w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych wiąże od dnia jego wydania, a nie z mocą wsteczną. Takie stanowisko jest ugruntowane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym. Ewentualne pozytywne rozpoznanie wniosku skutkowałoby swoją mocą prawną od daty jego wniesienia, a zatem nie byłoby możliwe zwrócenie Skarżącemu uiszczonego jeszcze przed tym wnioskiem wpisu sądowego. Nie ma przy tym znaczenia okoliczność, że wpis ten pokrył brat Skarżącego. Rozpoznając wniosek o przyznanie pełnomocnika z urzędu Sąd nie znalazł podstaw, by wniosek ten uwzględnić. Skarżący nie wykazał bowiem, że spełnia przesłankę z art. 246 § 1 P.p.s.a. Sąd zauważa, iż Skarżący przesłał szereg dokumentów, jednakże zabrakło wśród nich wyciągów z rachunków bankowych żony. Tymczasem wyciągi takie są niezbędne dla oceny możliwości płatniczych strony poprzez zobrazowanie jakiego rzędu wpływy pieniężne osiąga i w jakich wysokościach następuje ich dystrybucja. W orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Brak tych wyciągów Skarżący tłumaczy niemożnością ich pozyskania z uwagi na odmowę żony przedłożenia tych danych. Zdaniem Sądu trudno dać wiarę tym wyjaśnieniom skoro Skarżący był w stanie pozyskać takie dokumenty dotyczące żony jak zeznania podatkowe, deklaracje VAT, informacja ZUS dla osoby ubezpieczonej, podsumowanie księgi przychodów i rozchodów, zaś możliwość taką utracił w przypadku wyciągów z jej rachunków bankowych. Zwłaszcza, że - jak oświadczył – posiada ona zobowiązania wobec banków, a miesięczna wartość rat kredytów wynosi 12.000 zł. Należy wyjaśnić, iż ocena możliwości finansowych wnioskodawcy dokonywana jest z uwzględnieniem sytuacji finansowo-majątkowej skarżącego jak i jego małżonki. Sąd przy ocenie sytuacji finansowej strony winien ustalić, czy wnioskodawca jest w stanie ponieść koszty sądowe zarówno samodzielnie, jak też przy pomocy osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe. Dopiero pełne zbadanie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, a także osób bliskich, pozwala podjąć rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania prawa pomocy z budżetu państwa. Jak bowiem wynika z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012r. poz. 788, dalej: k.r.o.) małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia nawet pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Obowiązek poszerzenia ustaleń faktycznych o informacje dotyczące stanu posiadania małżonka osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych odnosi się bowiem również do sytuacji, gdy o zwolnienie z kosztów zabiega osoba pozostająca w związku małżeńskim. Przyjmuje się bowiem, że w takiej sytuacji wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą małżonka. Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb stworzonej przez nich rodziny, co znajduje umocowanie w przepisach art. 13 i art. 27 k.r.o. W świetle orzecznictwa sądów administracyjnych obowiązek ten rozciąga się również na prowadzenie postępowania sądowego i to niezależnie od łączącego małżonków ustroju majątkowego. Uwzględniając powyższe, stwierdzić należy, iż rozdzielność majątkowa małżonków nie zwalnia drugiego małżonka z obowiązku udzielenia pomocy (art. 23 k.r.o.), przy czym do obowiązków tych zalicza się również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 stycznia 2009 r. II FZ 6/09 LEX nr 551925). Wymaga podkreślenia, iż wysokość osiąganych przez małżonkę Skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę jego możliwości płatniczych. Skoro bowiem twierdzi on, iż obecnie potrzebuje pomocy w realizacji swoich praw (w tym przypadku w postaci przyznania pełnomocnika z urzędu), to konieczna jest ocena, czy pomoc udzielana przez żonę nie wystarczy dla zabezpieczenia tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy żony i rodziny Skarżący nie jest w stanie opłacić pełnomocnika z wyboru bez uszczerbku utrzymania koniecznego jego i jego rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o przyznaniu pomocy z budżetu państwa. W formularzu PPF Skarżący wskazał, iż korzysta z incydentalnej pomocy rodziny. Przykładowo brat uiścił należny w niniejszej sprawie wpis od skargi. Jak wyjaśnił w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego brat udzielił Skarżącemu pożyczki na uiszczenie wpisu od skargi. W oparciu o złożone przez skarżącego oświadczenia można wnioskować, że w sytuacjach wymagających wsparcia finansowego Skarżący może liczyć na pomoc brata czego potwierdzeniem jest udzielenie pożyczki na wpis od skargi. W świetle powyższego, można zatem sądzić, że, skarżący może liczyć na pomoc brata by zgromadzić środki na pokrycie kosztów pełnomocnika z wyboru. W ocenie Sądu nie przekonuje też oświadczenie Skarżącego o braku rachunków bankowych, skoro jak twierdzi jest on zadłużony właśnie w bankach. Na okoliczność tę zwrócono już uwagę w postanowieniu referendarza sądowego z 5 kwietnia 2016 r. Z powyższych względów uznać należy, iż Skarżącemu zasadnie odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie przyznania pełnomocnika z urzędu oraz umorzono postępowanie w zakresie zwolnienia o kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.