III SA/Wa 2005/12
WyrokWSA w Warszawie2013-02-05
Skład orzekający: Marek Kraus, Grzegorz Nowecki, Waldemar Śledzik
Analiza orzeczenia
Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.
Zagadnienie prawne
Czy podatnikowi przysługuje prawo do odliczenia podatku naliczonego w sytuacji, gdy faktury dokumentujące nabycie usług zostały wystawione przez podmioty, które faktycznie tych usług nie wykonały, a jedynie je udokumentowały?Ratio decidendi
Podatnikowi nie przysługuje prawo do odliczenia podatku naliczonego, jeśli faktury dokumentujące nabycie usług zostały wystawione przez podmioty, które faktycznie tych usług nie wykonały. Prawo do odliczenia podatku naliczonego jest uzależnione od faktycznego wykonania czynności opodatkowanych przez podmiot wskazany na fakturze. Sama faktura, nawet jeśli jest formalnie poprawna, nie stanowi podstawy do odliczenia, jeśli nie odzwierciedla rzeczywistego zdarzenia gospodarczego.Stan faktyczny
Skarżący R. B. zakwestionował decyzję Dyrektora Izby Skarbowej utrzymującą w mocy decyzję organu pierwszej instancji, która określiła jego zobowiązania podatkowe w VAT za 2007 r. Organ kontroli skarbowej zakwestionował prawo skarżącego do odliczenia podatku naliczonego z faktur wystawionych przez firmy P. i C., uznając, że faktury te nie dokumentują rzeczywistych zdarzeń gospodarczych, a usługi w nich wskazane nie zostały faktycznie wykonane przez wskazanych kontrahentów. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów proceduralnych i materialnych, w tym brak przeprowadzenia wszystkich koniecznych dowodów i wadliwą ocenę materiału dowodowego.Rozstrzygnięcie
Oddalono skargę.Pełny tekst orzeczenia
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Kraus, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Nowecki, Sędzia WSA Waldemar Śledzik (sprawozdawca), Protokolant referent stażysta Karol Kodym, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lutego 2013 r. sprawy ze skargi R. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 r. oddala skargę
Dyrektor Izby Skarbowej w W., decyzją z [...] maja 2012 r., po
rozpatrzeniu odwołania R. B. (dalej: Skarżący), od decyzji Dyrektora Urzędu
Kontroli Skarbowej w W. z [...] grudnia 2011 r., określającej nadwyżkę podatku
naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy za maj,
czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień, październik, listopad i grudzień 2007 r.,
nadwyżkę podatku naliczonego nad należnym do zwrotu na rachunek bankowy
podatnika za czerwiec 2007 r. i podatek podlegający wpłacie do urzędu skarbowego
za sierpień 2007 r., utrzymał w mocy decyzje organu pierwszej instancji.
Na podstawie akt sprawy Sąd przyjął następujący stan faktyczny za podstawę
do wydania wyroku w niniejszej sprawie.
Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w W., na podstawie
postanowienia z [...] października 2010 r. wszczął postępowanie kontrolne u
Skarżącego, prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą "D. R. B.", w zakresie rzetelności deklarowanych podstaw opodatkowania oraz prawidłowości obliczania i wpłacania podatku od towarów i usług za okres od marca do grudnia 2007 r. W miesiącach objętych kontrolą Skarżący świadczył usługi doradztwa w zakresie inwestowania. Z tego tytułu w okresie od marca do grudnia 2007 r. wystawił faktury VAT na rzecz firmy E. z siedzibą w USA, zgodnie z umową o świadczenie usług doradczych zawartą w dniu 6 grudnia 2006 r.
W związku z ww. usługami świadczonymi na rzecz powyższego podmiotu,
Strona wykazała w prowadzonych rejestrach zakupu podatku od towarów i usług i
rozliczyła w deklaracjach VAT-7 za okres od maja do grudnia 2007 r. podatek
naliczony z tytułu następujących faktur wystawionych przez:
1) P. s.c. P. K., E. G.,
- nr 05/05/2007 z dnia 29 maja 2007 r.,
- nr 07/06/2007 z dnia 29 czerwca 2007 r.,
- nr 05/08/2007 z dnia 21 sierpnia 2007 r.,
- nr 04/12/2007 z dnia 24 grudnia 2007 r;
2) C. s.c. A. K., E. G.,
- nr EI4/06/2007 z dnia 30 czerwca 2007 r.,
- nr 16/07/2007 z dnia 31 lipca 2007 r.,
- nr 07/09/2007 z dnia 20 września 2007 r.,
- nr 35/12/2007 z dnia 28 grudnia 2007 r.
W trakcie wykonywania czynności kontrolnych organ pierwszej instancji ustalił, iż
wystawione przez ww. kontrahentów faktury VAT nie identyfikują rzeczywistego
podmiotu świadczącego usługi i tym samym nie odzwierciedlają rzeczywistych
zdarzeń gospodarczych. Powyższe oznacza, iż ww. faktury nie mogą wywoływać
skutków podatkowych rozumianych jako prawo do odliczenia wskazanego w nich
podatku naliczonego.
W oparciu o ww. wnioski organ kontroli skarbowej decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r.,
określił Stronie:
1) nadwyżkę podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny
okres rozliczeniowy:
- za maj 2007 r. w wysokości 12.273,00 zł,
- za czerwiec 2007 r. w wysokości 0,00 zł,
- za lipiec 2007 r. w wysokości 117,00 zł,
- za sierpień 2007 r. w wysokości 0,00 zł,
- za wrzesień 2007 r. w wysokości 44,00 zł,
- za październik 2007 r. w wysokości 88,00 zł,
- za listopad 2007 r. w wysokości 132,00 zł,
- za grudzień 2007 r. w wysokości 176,00 zł;
2) nadwyżkę podatku naliczonego nad należnym do zwrotu na rachunek
bankowy podatnika:
- za czerwiec 2007 r. w wysokości 12.306,00 zł;
3) podatek podlegający wpłacie do urzędu skarbowego
- za sierpień 2007 r. w wysokości 3.185,00 zł.
Pismem z 4 stycznia 2012 r. pełnomocnik Strony wniósł odwołanie od
powyższego rozstrzygnięcia, w którym wskazał na naruszenie
1) art 86 ust. 1 i 2 w związku z art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a) ustawy z dnia 11 marca
2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 54, poz. 535, z póżn. zm., dalej
"ustawa o VAT), poprzez nieuzasadnione pozbawienie Skarżącego prawa do
odliczenia podatku naliczonego w związku z zakupem usług od kontrahentów;
2) art. 122, art. 180 § 1 i art. 187 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. -
Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r., Nr 8, poz. 60, z późn. zm., dalej "O.p.",
poprzez nieprzeprowadzenie wszystkich koniecznych dowodów w sprawie
(zwłaszcza wnioskowanego przesłuchania Strony, która chciała wyjaśnić co było
przedmiotem usług świadczonych przez kontrahentów, a ponadto wskazać w jaki
sposób usługi te znalazły przełożenie na efekt finalny w postaci kompleksowej usługi
doradczej wykonywanej przez Podatnika dla E.), oraz
dokonanie wadliwej oceny zgromadzonego materiału dowodowego polegającej na
akceptacji stanowiska, iż kontrahenci Strony nie wykonali faktycznie usług, a
wystawione przez nich faktury nie dokumentują rzeczywistych zdarzeń
gospodarczych.
W związku z powyższymi zarzutami pełnomocnik Strony wniósł o uchylenie
decyzji Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w W. z [...] grudnia 2011 r. w
całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.
Następnie pismem z 3 kwietnia 2012 r. pełnomocnik Strony złożył
uzupełnienie powyższego odwołania, w którym zwrócił się o przesłuchanie
Skarżącego na okoliczność:
- ustalenia rzeczywistego znaczenia i przydatności usług świadczonych przez
P. i C. dla projektów przygotowywanych przez Stronę dla
potrzeb E.,
- ustalenia, w jaki sposób czynności wykonywane przez E. G. i P.
K. znalazły przełożenie na efekt finalny w postaci kompleksowej usługi
doradczej wykonywanej przez Skarżącego dla potrzeb podmiotu zagranicznego,
- wykazania przesłanek, którymi kierował się Skarżący ustalając w zawartych
umowach warunki (w tym finansowe) współpracy z P. i C..
Dyrektor Izby Skarbowej w W. wskazaną na wstępie decyzją z [...]
czerwca 2012 r. utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W
uzasadnieniu decyzji wskazał, że przedmiotem sporu w rozpatrywanej sprawie jest
zakwestionowanie prawa Strony do obniżenia podatku należnego o kwotę podatku
naliczonego wynikającego z faktur VAT wystawionych przez P. i
C., które to faktury, zdaniem organu kontroli skarbowej, nie
dokumentują rzeczywistych zdarzeń gospodarczych.
Organ odwoławczy stwierdził, że organ pierwszej instancji zgromadził materiał
dowodowy w sposób niezbędny do podjęcia decyzji, a Strona miała możliwość
wypowiedzenia się, co do przeprowadzonych dowodów. W celu ustalenia
rzeczywistego przebiegu zdarzeń gospodarczych, organ ten dopuścił wszystkie
możliwe dowody, poddał analizie rejestry sprzedaży i zakupów towarów i usług za
okresy od maja do grudnia 2007 r., podatkową księgę przychodów i rozchodów,
oryginały faktur VAT dokumentujące poczynione nabycia, kopie faktur VAT
dokumentujących dokonane dostawy oraz zebrany materiał dowodowy, w tym
protokoły przesłuchań Strony i świadków (E. G., P. K.,
T. G., J. S.).
Organ odwoławczy wskazał, że Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w
W. przeprowadził czynności sprawdzenia prawidłowości i rzetelności dokumentów u kontrahenta Strony, tj. E. Sp. z o.o. z siedzibą w W., P. i C.. W toku postępowania kontrolnego zgromadzono szereg dokumentów.
Organ odwoławczy wskazał, że z treści umowy zawartej w dniu 5 marca 2007
r. z C., której jako przedstawiciela wskazano E. G. wynika,
że firma ta miała wykonać czynności polegające na świadczeniu usług mających na
celu doprowadzenie do zakupu przedsiębiorstw G. przez inwestora
wskazanego przez Stronę. Strony powyższej umowy ustaliły, iż rozliczenia za
wykonanie usług będą prowadzone na zasadzie "success fee", w przypadku, gdy
wskazany przez Skarżącego inwestor dokona zakupu przedsiębiorstw G., C. otrzyma wynagrodzenie w kwocie 405.000,00 zł. Dalej wskazał, że umowa z firmą P., reprezentowaną przez P. K., zawarta w dniu 2 kwietnia 2007 r., reguluje świadczone dla Strony usługi doradztwa biznesowego w zakresie analizy przedsiębiorstwa N. z
siedzibą w K.. Zgodnie z treścią powyższej umowy rozliczenia miały być
prowadzone na zasadzie kontraktowania godzin roboczych P., przy czym
stawka za jedną godzinę roboczą została ustalona na kwotę 1.000,00 zł.
Organ odwoławczy wskazał, że w treści uzasadnienia odwołania Skarżący
dowodził, iż zarówno E. G., jak i P. K. posiadali stosowne
kompetencje wystarczające do wykonania powierzonych im ww. czynności. Za
słusznością takiego stwierdzenia świadczyć miały okoliczności nawiązania
współpracy Strony z ww. osobami, a zwłaszcza z E. G..
Jednakże zdaniem organu kontroli, wbrew zapewnieniom Skarżącego jak i
samych kontrahentów, całokształt zebranego materiału dowodowego świadczy o
tym, że E. G. i P. K. nie dokonali samodzielnie przedmiotowych
analiz celem przedstawienia Stronie.
Organ odwoławczy wskazał ponadto, że w trakcie przesłuchania w dniu 28
lutego 2011 r. P. K. zeznał, iż jego udział w przedmiotowych projektach
polegał na konsultacji w zakresie inwestycji w firmie N., jego pracą był wkład
w weryfikację oceny a efektem własna rekomendacja pozytywna dotycząca spółki
N.. Analizę i weryfikacje danych finansowych ww. podmiotu świadek
przekazał E. G. w wersji elektronicznej. Zgodnie z wyjaśnieniem świadka
odnośnie wspomnianej rekomendacji, nie przygotował on żadnych dokumentów
pisemnych w formie oficjalnej, jedynie własne notatki na użytek prywatny, których już
nie posiada. Uzasadnienie rekomendacji przekazał ww. wspólnikowi ustnie.
Przesłuchiwany przyznał, że analiza finansowa firmy N. była dotychczas
jedyną jaką wykonał. Do weryfikacji danych liczbowych ww. spółki wykorzystał 15
wskaźników ekonomicznych, jednakże nie potrafił wymienić nazw tych wskaźników,
ani też ich scharakteryzować.
Jednocześnie świadek oświadczył, iż N. nie była spółką notowaną na
giełdzie. Wątpliwe zatem wydaje się, aby podstawowy kurs z zakresu funkcjonowania
giełdy uczynił świadka ekspertem z zakresu analizy finansowej firmy nie mającej
formy spółki akcyjnej.
Organ podatkowy wskazał, że w trakcie składania wyjaśnień E. G. nie
potrafił wskazać nazw innych podmiotów, których dokonywał analizy na potrzeby
współpracy ze Stroną. P. K. na pytanie, czy brał udział w negocjacjach, w
podpisywaniu umowy czy w innych okolicznościach mających znamiona współpracy
P. ze Stroną w okresie od marca do grudnia 2007 r., stwierdził, że nie brał
udziału w negocjacjach, ani w innych zdarzeniach, nie pamięta okoliczności
podpisania umowy ze Skarżącym.
Organ podatkowy zwrócił uwagę na rozbieżność w zeznaniach ww. świadka i
Strony, albowiem w trakcie przesłuchania Skarżący zeznał, że zadaniem tego
kontrahenta było przeprowadzenie analizy danych finansowych, zaś w trakcie
spotkań z nim omawiał wyniki tych analiz i udzielał wskazówek odnośnie ich
wykonania. Ponadto Strona stwierdziła, że dobrze jej było znane doświadczenie
K., gdyż w trakcie ich wspólnej pracy w firmie A.
wykonywał dla niej analizy finansowe weryfikowanych projektów. Jak stwierdzono
wyżej, podczas przesłuchania P. K. wyjaśnił, że nie kontaktował się ze
Stroną odnośnie omawianego projektu oraz nie przegotowywał wcześniej analiz
projektów.
Organ odwoławczy dodał, że z włączonego do akt sprawy protokołu
przesłuchania E. G. z dnia 9 kwietnia 2010 r. wynika, że P. w
okresie od października 2004 r. do marca 2005 r. świadczyła usługi w zakresie
szeroko pojętych analiz gospodarczych i finansowych. Analizy te dotyczyły
rentowności przedsiębiorstw przed pozyskaniem ich przez potencjalnego inwestora i
polegały głównie na weryfikacji danych liczbowych pod kątem ich zgodności ze
stanem faktycznym oraz przy uwzględnieniu sytuacji rynkowej w Polsce. Usługi te
świadczone były za pośrednictwem zespołów tworzonych na potrzeby realizacji
konkretnych projektów. Opracowane projekty końcowe liczyły od 20 do 200 stron.
Powyższe potwierdził P. K. w trakcie złożonych w dniu 18 marca 2010 r.
zeznań, przyznając, że w okresie od 2005 r. do połowy 2006 r. P.
świadczyła usługi w zakresie realizacji projektów, tj. analiz i opracowań dla rynków
finansowych, developerskich i energetycznych. Projekty te nie były wykonywane
samodzielnie przez wspólników, lecz zlecane specjalistom z odpowiednimi
kwalifikacjami, gdyż żaden ze wspólników nie posiadał stosownej wiedzy
specjalistycznej, ani też wykształcenia wymaganego przy realizacji tych projektów.
Na pytanie przesłuchującego, w jaki sposób był oceniany dany projekt, skoro
wspólnicy nie posiadali wiedzy specjalistycznej, ww. kontrahent zeznał, że projekt był
sprawdzany przez innego specjalistę lub zespół specjalistów.
Mając na uwadze powyższe wyjaśnienia organ odwoławczy nie dał wiary
kontrahentom, jakoby w przypadku projektu firmy N. wykonali samodzielnie
analizy o podobnym charakterze i zakresie, na podstawie materiałów źródłowych
wyszukanych w Internecie oraz powierzonych im przez Stronę. Zdaniem organu
odwoławczego należy uznać za trafne wyprowadzone wnioski przez Dyrektora
Urzędu Kontroli Skarbowej w W., iż wspólnicy ci nie posiadali wystarczającej
wiedzy specjalistycznej, która umożliwiłaby im bezpośrednie świadczenie usług w
zakresie analiz gospodarczych i finansowych dla Skarżącego.
Zdaniem organu odwoławczego o zasadności tych wniosków świadczy także fakt, iż
Strona nie była w stanie przedstawić dokumentacji związanej ze świadczonymi na
rzecz E. usługami doradczymi, z tej przyczyny, iż
usługi te polegały na ustnym sprawozdaniu przedstawiającym efekty pracy odnośnie
projektów inwestycji zleconych przez ww. podmiot. Ponadto Strona wyjaśniła, że
podstawową dokumentacją świadczonych usług jest ostateczne przeprowadzenie
inwestycji przez fundusz E..
Ponieważ przesłuchiwani świadkowie powoływali się na przesyłanie Stronie
efektów swojej pracy drogą elektroniczną, pismem z dnia 25 marca 2011 r. organ
kontroli skarbowej wezwał Skarżącego do przedłożenia wydruków korespondencji
mailowej, prowadzonej w okresie od marca do grudnia 2007 r. z E. G..
Wezwany odmówił, twierdząc, iż taka korespondencja została usunięta po
zrealizowaniu projektu.
Natomiast E. G. stwierdził, iż nie przedstawi materiału opracowanego
przez siebie i P. K., gdyż nie ma dostępu do korespondencji mailowej
prowadzonej przez P. i C. ze Skarżącą.
Organ odwoławczy uznał, że w toku prowadzonego postępowania zarówno
Strona, jak i świadkowie nie przedłożyli wydruków korespondencji mailowej, na którą
powoływali się w trakcie przesłuchań. Nie okazali także materiałów roboczych z
nanoszonymi w trakcie spotkań Strony z kontrahentami uwagami.
Dyrektor Izby Skarbowej w W. przyznał, że twierdzenie, zgodnie z
którym Strona nie przedłożyła żadnych pisemnych dowodów na okoliczność
wykonania przedmiotowych ekspertyz nie może stanowić jedynego uzasadnienia dla
uznania, iż czynności te nie zostały faktycznie wykonane, bowiem z żadnych
przepisów nie wynika, aby świadczenie usług doradczych (analiz, konsultacji, opinii),
mających charakter niematerialny, musiało być udokumentowane w formie pisemnej.
Jednakże w ocenie organu odwoławczego zebrany materiał dowodowy przez organ
pierwszej instancji był wystarczający dla rozstrzygnięcia sprawy, a sporne według
Strony okoliczności faktyczne znajdowały dostateczne potwierdzenie w innych
zgromadzonych dowodach.
Organ podatkowy wskazał ponadto, że w niniejszej sprawie Skarżący
stwierdził, że usługi świadczone przez podwykonawców były omawiane w trakcie
spotkań, ale nie posiada żadnych materialnych dowodów na tę okoliczność (notatki z
rozmów, protokoły). Niemniej jednak, skoro brak jest pisemnego potwierdzenia
wykonania zleconych prac, w interesie Skarżącego było wykazanie innych dowodów
świadczonych usług przez wystawców spornych faktur VAT. Dowodów
potwierdzających wykonanie usług jednak nie przedstawiono ani na etapie
postępowania pierwszoinstancyjnego, ani odwoławczego. Zdaniem organu
odwoławczego sam fakt zawarcia umów, wystawienia faktur i wypłaty wynagrodzenia
nie jest wystarczającym dowodem potwierdzającym wykonanie usługi o charakterze
niematerialnym. Z uwagi na treść art. 86 ust. 1 i 2 oraz art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a)
ustawy o VAT podatnik powinien przedstawić lub wskazać źródła bądź środki
dowodowe, które umożliwią organowi podatkowemu przeprowadzenie dowodu na
okoliczność faktycznego wykonania usługi przez konkretnych podwykonawców.
Dla realizacji prawa do obniżenia podatku należnego o podatek naliczony nie
wystarcza posiadanie umów oraz faktur. Muszą istnieć dowody, że dane umowy
zostały wykonane.
Zdaniem organu odwoławczego również w przypadku usług świadczonych
ustnie (doradztwo) trzeba udowodnić, że usługa została rzeczywiście wykonana.
Zdaniem organu odwoławczego organ pierwszej instancji udowodnił w sposób
niebudzący wątpliwości, że nie doszło na rzecz Skarżącego do rzeczywistego
świadczenia usług przez wskazanych kontrahentów.
Mając powyższe na uwadze Dyrektor Izby Skarbowej w W. podniósł,
że ciężar udowodnienia określonego faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego
wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne. W rozpoznawanej sprawie organ kontroli
skarbowej zakwestionował ostatecznie rzetelność deklaracji podatkowych za
miesiące od marca do grudnia 2007 r., złożonych przez Stronę, a w wyniku
przeprowadzonego postępowania uznał, że wskazane w decyzji faktury VAT nie
stanowią wiarygodnego dowodu tego, iż pomiędzy Stroną jako nabywcą, a
P. i C. jako sprzedawcami doszło do sprzedaży usług
polegających na wykonaniu analiz finansowych i gospodarczych.
Dowody przedstawione przez Stronę w postaci umów i faktur zostały uzupełnione i
zweryfikowane w oparciu o materiał dowodowy zebrany w sprawie przez organ
kontroli skarbowej. Przeanalizowano wyjaśnienia i dokumenty przedkładane przez
Stronę, tj.: zawarte przy piśmie z dnia 23 grudnia 2010 r. załączniki oraz zastrzeżenia
do protokołu kontroli. Do postępowania zostały włączone także dokumenty
zgromadzone w toku innych postępowań podatkowych. Jednakże Strona, mimo
ciążącego na niej obowiązku udowodnienia faktu, z którego wywodziła skutki prawne
w postaci odliczenia podatku naliczonego, w gruncie rzeczy nie przedstawiła żadnych
dowodów na zaistnienie transakcji opisanych w zakwestionowanych fakturach. Organ
podatkowy podkreślił, że sam fakt przedstawienia części materiałów źródłowych,
umów i faktur oraz zeznania świadków (kontrahentów) nie stanowią wystarczającego
dowodu na wykonanie usługi właśnie przez tych podwykonawców.
Podstawą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, był nie brak dowodów na wykonanie
usług, ale nie wykazanie przez Skarżącego, iż usługi te wykonane zostały przez
osoby, które wystawiły zakwestionowane faktury.
Zdaniem organu odwoławczego Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w
W. słusznie oczekiwał wskazania przez Stronę, jak i jej kontrahentów,
dowodów mogących potwierdzić faktyczne wykonanie zamówionych przez
Skarżącego usług. Dowodami takimi mogłyby być jakiekolwiek materiały utrwalone
na piśmie lub w formie elektronicznej, świadczące o tym, że zlecone badania zostały
istotnie przeprowadzone przez wskazanych w fakturach wykonawców. Posiadanie
określonego rezultatu materialnego usług mogłoby wpłynąć na inną ocenę materiału
dowodowego. Pozwoliłoby dokładnie ocenić nakład pracy i kompetencje
wykonawców usług z jednej strony, a z drugiej przydatność takiej usługi dla
wykonywania czynności opodatkowanych, czego wymaga art. 86 ust. 1 ustawy o
VAT.
Organ odwoławczy wskazał, że w złożonym odwołaniu pełnomocnik Strony
uzasadnia konieczność ponownego przesłuchania Strony, na okoliczność ustalenia
przydatności usług wykonanych przez kontrahentów, dla projektów przygotowanych
dla E. W ocenie autora odwołania przeprowadzenie tego dowodu pozwoliłoby szczegółowo ustalić, w jaki sposób czynności dokonane przez ww. kontrahentów znalazły przełożenie na efekt finalny w postaci kompleksowej usługi doradczej wykonanej dla potrzeb E..
Analiza zgromadzonego materiału dowodowego wykazuje, że w niniejszym
postępowaniu Strona została przesłuchana dwukrotnie, tj. w dniu 23 maja 2011 r. i w
dniu 8 czerwca 2011 r. W czasie przesłuchań Skarżący obszernie wyjaśnił na czym
polegała jego współpraca z kontrahentami, szczegółowo odnosząc się do przedmiotu
tej współpracy. Ponadto w dniu 23 grudnia 2010 r. złożył pisemne wyjaśnienia
odnośnie materiału "A. w których wskazał jakie elementy
opracowania zostały pozyskane i opracowane przez E. G. w ramach usług
doradczych świadczonych na rzecz E..
Zatem zdaniem organu odwoławczego Strona w toczącym się postępowaniu
wyjaśniła, jakie było przełożenie na efekt finalny usług wykonanych przez
kontrahentów. Przeprowadzenie ponownego przesłuchania na tę okoliczność nie
znajduje uzasadnienia.
Nie bez znaczenia jest także fakt, iż na każdym etapie prowadzonego postępowania
Stronie przysługiwało prawo czynnego udziału w tym postępowaniu, przez co należy
rozumieć również prawo do składania pism i wyjaśnień oraz wszelkich innych
materiałów dowodowych. Jednakże Strona nie złożyła żadnych nowych dowodów ani
wyjaśnień, które miałyby uprawdopodobnić wykonanie usług przez wystawców
spornych faktur, przybliżyć wszystkie aspekty współpracy z kontrahentami.
W związku z tym organ odwoławczy stwierdził, że zarzut pełnomocnika Strony o
zaniechaniu przeprowadzenia dowodu z przesłuchania Skarżącego, należy uznać za
nietrafny.
Jednocześnie dodał, że pełnomocnik Strony nie zgodził się z argumentem
organu kontroli, iż wysokości wynagrodzeń wypłacanych P. i C.
nie znajdują odzwierciedlenia w faktycznie wykonanych usługach, natomiast
Skarżący i jego kontrahenci mieli prawo dowolnie kształtować łączący ich stosunek
prawny, w tym również w zakresie odnoszącym się do wielkości tych wynagrodzeń.
Organ odwoławczy zauważył, że nie kwestionowano w niniejszym postępowaniu
wysokości należności za wykonanie omawianych usług i tym samym wartości tych
usług. Jednakże sposób dokonywania płatności, który wskazuje jedynie na przepływ
środków pieniężnych pomiędzy właścicielami rachunków bankowych, nie może
stanowić o fakcie dokonania zapłaty za usługi opisane w treści faktur, gdyż usługi te
nie zostały wykonane.
Kolejny zarzut podniesiony w odwołaniu przez pełnomocnika Strony to
bezpodstawne przyjęcie, że sporne faktury wystawiono z pominięciem daty
faktycznego wykonania usług i powstania obowiązku podatkowego. Podczas
przesłuchania Strona zeznała, że sposób fakturowania na poszczególne spółki
wynikał z preferencji E. G.. Tymczasem E. G. wyjaśnił, że
przychody starał się dzielić po równo na każdą z tych spółek generując tym samym
odpowiednie obroty w obu podmiotach. Ponadto Skarżący przyznał, że sam
wskazywał wartość zafakturowanych usług, zaś jako bezpośredniego wystawcę
faktury wskazał E. G..
Skarżący podkreślił także, że cena była skalkulowana za projekt i była stała, tj.
nie zależała od ilości godzin, które poświęcili przy realizacji projektu wskazani
podwykonawcy. To stwierdzenie jednakże nie ma odzwierciedlenia w zgromadzonym
materiale dowodowym, gdyż z umowy zawartej pomiędzy Stroną a P.
wynika sposób rozliczenia proporcjonalny do ilości godzin pracy nad projektem, co
jest zgodne z wartościami wyszczególnionymi na fakturach.
Organ odwoławczy odnosząc się do rozbieżności co do przebiegu spotkań
pomiędzy stronami transakcji i osób, które w nich uczestniczyły, zauważył że w
swoich zeznaniach P. K. oświadczył, że w trakcie realizacji prac nie
kontaktował się ze Stroną, a materiały otrzymał od E. G.. Natomiast Strona
wyjaśniła, że w spotkaniach, które odbywały się w Warszawie przy ul. [...] sporadycznie mógł uczestniczyć P. K.. Zdaniem organu odwoławczego
na uwagę zasługuje fakt, że ani Strona, ani E. G. nie byli w stanie dokładnie
określić ilości tych spotkań, ich częstotliwości i czasu trwania. Przedłożone do akt
postępowania protokoły potwierdzenia wykonania usługi zawierają jedynie ilości
godzin poświęconych na realizację usługi bez wyszczególnienia terminu, liczby
godzin lub też miejsca, gdzie odbywała się realizacja usługi.
Mając powyższe na uwadze organ odwoławczy stwierdził, że zebrany materiał
dowodowy odnoszący się do przedstawionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji
okoliczności pozwolił ustalić, że usługi udokumentowane zakwestionowanymi
fakturami nie zostały wykonane przez podmioty, które faktury te wystawiły.
Ponadto stwierdził, że brak materialnych dowodów wykonania
kwestionowanych usług objętych ww. umowami poza wystawieniem faktur, daje
uzasadnione podstawy do przyjęcia, że usługi opisane w spornych fakturach nie
zostały w rzeczywistości wykonane przez ich wystawców. Te wnioski mają swe
uzasadnienie dodatkowo w materiale dowodowym w zakresie dołączonym do
postępowania podatkowego a związanym z przeprowadzoną kontrolą u Strony za
okres wcześniejszy, jak i śledztwem prowadzonym przez Prokuraturę.
Organ podatkowy wskazał, że na słuszność rozstrzygnięcia organu pierwszej
instancji świadczą także materiały włączone do niniejszego postępowania, a
dotyczące kontroli przeprowadzonej u Strony za okres od grudnia 2006 r. do lutego
2007 r. Wówczas ustalono, iż Skarżący ujął w ewidencji zakupu dwie faktury VAT
wystawione przez P. P. L., z tytułu konsolidacji sektora
telekomunikacyjnego w Bułgarii poprzez zakup aktywów telewizji kablowych przez
P. zarządzany przez E. oraz próby przejęcia firmy S. na potrzeby N.. Przedmiotowa kontrola ujawniła, iż firma P. P. L. nie prowadziła żadnej działalności gospodarczej, nie świadczyła żadnych usług, nie dokonywała żadnej sprzedaży, nie zatrudniała pracowników, a jej właściciel - P. L. - przyznał w trakcie przesłuchania, że nie wystawiał, ani nie podpisywał żadnych faktur w imieniu swojej firmy, ani też nie udzielił takiego pełnomocnictwa osobom trzecim.
Organ odwoławczy uznał ponadto, że organ kontroli skarbowej nie naruszył
również, wyrażonej w art. 122 O.p., zasady dochodzenia prawdy obiektywnej,
ponieważ podjął wszelkie niezbędne działania w celu dokładnego wyjaśnienia stanu
faktycznego oraz załatwienia sprawy, a Strona na żadnym z etapów postępowania
nie została pozbawiona, zagwarantowanego w art. 123 O.p., prawa czynnego udziału
w tym postępowaniu, w tym również przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Organ
odwoławczy nie ma również wątpliwości, że materiał dowodowy sprawy został
zgromadzony zgodnie z wynikającą z art. 180 § 1 O.p., a uszczegółowioną w art. 181
tejże ustawy, zasadą nakazującą jako dowód dopuścić wszystko, co może przyczynić
się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem.
Organ odwoławczy odnosząc się do zarzutów pełnomocnika Strony o
naruszeniu przepisów prawa materialnego wskazał, że stosownie do art. 86 ust. 1
ustawy o VAT, w zakresie, w jakim towary i usługi są wykorzystywane do
wykonywania czynności opodatkowanych, podatnikowi, o którym mowa w art. 15,
przysługuje prawo do obniżenia kwoty podatku naliczonego, z zastrzeżeniem art.
114, art. 119 ust. 4, art. 120 ust. 17 i 19 oraz art. 124. W myśl natomiast art. 88 ust.
3a pkt 4 lit. a) ustawy o VAT, nie stanowią podstawy do obniżenia podatku należnego
oraz zwrotu różnicy podatku lub zwrotu podatku naliczonego faktury i dokumenty
celne w przypadku gdy wystawione faktury, faktury korygujące lub dokumenty celne
stwierdzają czynności, które nie zostały dokonane - w części dotyczącej tych
czynności.
Zdaniem organu odwoławczego organ kontroli trafnie przyjął, że
zakwestionowane faktury nie odzwierciedlają rzeczywistych transakcji sprzedaży
usług określonego rodzaju, dokonanych pomiędzy podmiotami wskazanymi w tych
fakturach, co wyczerpuje dyspozycję art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a) ustawy o VAT.
Zgodnie z art. 168 Dyrektywy Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r.
w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz. Urz. UE L 347/1),
która zastąpiła VI Dyrektywę, o ile towary i usługi wykorzystywane są na potrzeby
opodatkowanych transakcji podatnika, podatnik jest uprawniony, w państwie
członkowskim, w którym dokonuje tych transakcji, do odliczenia od podatku, który
zobowiązany jest zapłacić, podatku naliczonego. Przepis ten wyraża zasadę
neutralności VAT, zgodnie z którą podatek od wartości dodanej, obciążając
ostatecznego konsumenta pozostaje neutralny dla podatników biorących udział w
obrocie. Zasada ta obowiązuje na każdym etapie obrotu, lecz dotyczy tylko tych
dostaw towarów lub świadczenia usług, które wykonuje podmiot uwidoczniony na
fakturze jako wystawca (świadczący usługi lub wykonujący dostawę towarów). Tylko
takie czynności mają status czynności opodatkowanych w rozumieniu art. 86 ust. 1
ustawy o VAT i tylko w tym kontekście rozumieć należy uzależnienie prawa do
odliczenia podatku naliczonego od dokonywania transakcji podlegających
opodatkowaniu. Prawa do odliczenia podatku naliczonego nie tworzy sama faktura
dokumentująca świadczenie usług, na której wystawcą jest inny podmiot niż ten,
który rzeczywiście usługę wykonał.
Organ odwoławczy wskazał, że odliczenie przysługuje tylko wówczas, gdy
podatek naliczony związany jest z czynnościami opodatkowanymi faktycznie
dokonanymi przez osobę wskazaną w fakturze i tę zależność podkreśla się także w
orzecznictwie TSUE. W sprawie C-342/87 (Genius Holding BV v. Staatssecretaris
van Financien) wprost stwierdzono, że wynikające z przepisów VI Dyrektywy prawo
do odliczenia nie znajduje zastosowania do podatku, który jest należny wyłącznie z
tego powodu, że został wykazany na fakturze.
Dyrektor Izby Skarbowej w W. wskazał, że zasada neutralności
podatku od towarów i usług, przewidziana w przepisie art. 86 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 lit. a)
ustawy o VAT dotyczy nie tylko czynności podlegających co do zasady
opodatkowania tym podatkiem, ale także podmiotów będących stronami tych
czynności. Wystawienie faktury przez podmiot, który nie był dostawcą towaru
powoduje naruszenie przedmiotowej zasady neutralności nawet wówczas, gdy towar
został nabyty przez podatnika z innego (nieujawnionego) źródła. Podatnik nabywa
prawo do odliczenia podatku naliczonego, gdy faktura odzwierciedla rzeczywistość,
tj. dostawę towaru przez podmioty ujawnione w jej treści.
Zasada neutralności podatku od towarów i usług, która zakłada, że podatek ten nie
powinien obciążać tych podatników uczestniczących w obrocie towarami i usługami,
którzy nie są ich ostatecznymi odbiorcami, nie może być wykorzystywana do ochrony
interesów osób, które biorą udział w oszustwach lub nadużyciach podatku od
towarów i usług, bądź też nie dokładają należytej staranności w celu uniknięcia
udziału w tego rodzaju nielegalnych czynnościach.
Organ podatkowy powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych
wskazał, że organy podatkowe są obowiązane do badania nie tylko wysokości kwot
podatku naliczonego, lecz również walorów formalnych faktury oraz okoliczności, w
których doszło do sprzedaży towarów lub usług. Faktura jest dowodem zaistnienia
zdarzenia podlegającego opodatkowaniu, a jej treść umożliwia dokonanie obliczenia
podatku. W związku z powyższym istotne jest, aby faktury odzwierciedlały stan
rzeczywisty. Oczywistym jest, że chodzi o dane faktycznego sprzedawcy i nabywcy,
bo tylko wtedy będzie mogło być zapewnione prawidłowe funkcjonowanie systemu
podatku od towarów i usług przy przyjętym przez ustawodawcę sposobie
fakturowego rozliczania.
W ocenie organu odwoławczego realizując zasadę swobodnej oceny
dowodów, organ kontroli zbadał, na podstawie całego zebranego materiału
dowodowego, wszystkie istotne dla sprawy okoliczności wskazując, które z nich
zostały udowodnione oraz dokonał oceny poszczególnych dowodów wszechstronnie
rozważając ich wiarygodność i moc dowodową kierując się przy tym wiedzą i
doświadczeniem życiowym.
Pismem z dnia 5 czerwca 2012 r. Skarżący wniósł skargę na powyższą
decyzję zarzucając jej naruszenie:
1) art. 86 ust. 1 i ust. 2 w związku z art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a) ustawy o VAT,
poprzez nieuzasadnione pozbawienie Skarżącego prawa do odliczenia podatku od
towarów i usług naliczonego w związku z zakupem usług od kontrahentów, tj.
P. i C.;
2) art. 122, art. 180 § 1 i art. 187 § 1 O.p., poprzez nieprzeprowadzenie
wszystkich koniecznych dowodów w sprawie (zwłaszcza wnioskowanego
przesłuchania Strony, która chciała wyjaśnić co było przedmiotem usług
świadczonych przez kontrahentów, a ponadto wskazać w jaki sposób usługi te
znalazły przełożenie na efekt finalny w postaci kompleksowej usługi doradczej
wykonywanej przez Skarżącego dla E.) oraz
dokonanie wadliwej oceny zgromadzonego materiału dowodowego polegającej na
akceptacji stanowiska, iż kontrahenci Strony nie wykonali faktycznie usług, a
wystawione przez nich faktury nie dokumentują rzeczywistych zdarzeń
gospodarczych;
3) art. 199a § 3 O.p., poprzez zakwestionowanie prawa Skarżącego do
odliczenia podatku od towarów i usług naliczonego w związku z zakupem usług od
P. i C. bez uprzedniego wystąpienia do sądu
powszechnego o rozstrzygnięcie o istnieniu/nieistnieniu łączącego Stronę i jego
kontrahentów stosunków prawnych.
W związku z powyższym wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości a
także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi Skarżący podtrzymał dotychczasową argumentację
twierdząc, że pozbawienie podatnika prawa do odliczenia podatku naliczonego z
faktur wystawionych przez P. s.c. i C. s.c. jest bezpodstawne i
stanowi naruszenie art. 86 ust. 1 oraz art. 88 ust. 3a pkt 4 lit a) ustawy o VAT,
zwłaszcza, iż nie łączyło się z uprzednim wystąpieniem do sądu o stwierdzenie
istnienia/nieistnienia stosunku prawnego łączącego Skarżącego i jego kontrahentów.
Ponadto dodał, że przytoczone przez pełnomocnika zdarzenia świadczą o
nieprawidłowościach popełnionych w postępowaniu kontrolnym i odwoławczym,
zwłaszcza zaś naruszeniu art. 122, art. 180 § 1 i art. 187 O.p. W świetle tych
przepisów obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie podatkowe jest
dążenie do zebrania całego materiału dowodowego i wyjaśnienia całego stanu
faktycznego sprawy, a następnie dopiero zastosowania do niego odpowiednich
przepisów podatkowych, jeżeli organ nie przeprowadził rzetelnego postępowania
dowodowego i wyjaśniającego, to wydanej przez niego decyzji nie można traktować
jako prawidłowo określającej wysokość podatku naliczonego.
W odpowiedzi na skargę organ podatkowy wniósł o jej oddalenie w całości
podtrzymując dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo
o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd
administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności
administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W konsekwencji sąd
administracyjny dokonuje kontroli zgodności z prawem zaskarżonego aktu
administracyjnego i to z przepisami obowiązującymi w dacie jego wydania, co
oznacza, że kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z
punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami
prawa procesowego.
Podkreślenia przy tym wymaga, iż zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30
sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U.
z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej: "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej
sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną
podstawą prawną.
Oceniając zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem Sąd
ocenił, że skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw i dlatego nie zasługuje na
uwzględnienie.
W rozpoznawanej sprawie istota sporu pomiędzy Skarżącą a organami
podatkowymi obejmuje zasadniczo dwa obszary zarzutów.
Pierwszy - dotyczy naruszenia prawa procesowego, które w ocenie
Skarżącego polega w szczególności na niewyjaśnieniu, zgodnie z dyrektywą art. 122
O.p. "całego stanu faktycznego sprawy" oraz dokonaniu wadliwej oceny
zgromadzonego materiału dowodowego poprzez bezpodstawne uznanie, iż
kontrahenci Skarżącego nie wykonali faktycznie opisanych w fakturach usług, a
wystawione przez nich faktury nie dokumentują rzeczywistych zdarzeń
gospodarczych, co jednocześnie stanowi naruszenie zasady prowadzenia
postępowania w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych, o której mowa
wart. 121 § 1 O.p.
Drugi - dotyczy naruszenia przepisów art. 86 ust. 1 i ust. 2 w związku z art. 88
ust. 3a pkt 4 lit. a) ustawy o VAT, a więc naruszenia prawa materialnego poprzez
nieuzasadnione pozbawienie Skarżącego prawa do odliczenia podatku od towarów i
usług naliczonego w związku z zakupem usług od kontrahentów, tj. P. i
C..
Skarżący wskazuje przy tym, że jeżeli organy kontrolne miały wątpliwości w
zakresie prawa do odliczenia podatku od towarów i usług naliczonego w związku z
zakupem usług od P. i C., to winny wystąpić do sądu
powszechnego o rozstrzygnięcie o istnieniu lub nieistnieniu łączącego Skarżącego i
jego kontrahentów stosunków prawnych w trybie art. 199a § 3 O.p.
W związku z tak przedstawionymi zarzutami, Sąd w pierwszej kolejności
zobowiązany był dokonać oceny prawidłowości ustalenia stanu faktycznego, gdyż
jego błędne ustalenie przesądza o konieczności wyeliminowania z obrotu prawnego
zaskarżonej decyzji.
Przystępując do powyższej oceny na wstępie podkreślić należy, że usługi
doradcze, podobnie jak usługi konsultingowe czy też pośrednictwa, kwalifikowane -
generalnie biorąc - jako tzw. usługi "niematerialne", realizowane są niejednokrotnie w
taki sposób, że poza "samą" umową nie pozostaje żaden materialny dowód ich
wykonania. W ocenie Sądu, powyższe zobowiązuje organy do wykazania
szczególnej staranności w ustalaniu stanu faktycznego oraz wnikliwej analizy
wszystkich istotnych okoliczności sprawy. W praktyce oznacza to, że jeżeli nie
można ustalić szczegółowego zakresu usług, a co za tym idzie nie można
definitywnie potwierdzić ich celowości i faktu wykonania, należy odwołać się nie tylko
do treści zawartej umowy, ale również wyjaśnień podatnika czy też przesłuchania
osób wykonujących usługi aby w jednoznaczny sposób ustalić czy w istocie umowa
została wykonana zgodnie z umówionym przez strony celem i ustalonym zakresem
przedmiotowym. Jak słusznie wskazuje się w orzecznictwie
sądowoadministracyjnym, wskazane powyżej przykładowe środki dowodowe nie
mają charakteru zamkniętego bowiem uzależnione są zawsze od realiów
konkretnego postępowania (por. dla przykładu wyrok Wojewódzkiego Sądu
Administracyjnego w Warszawie z dnia 19.03.2004 r., sygn. akt HI SA 908/02).
W ocenie Sądu, organy podatkowe prowadząc postępowanie w rozstrzyganej
sprawie z tak opisanej powinności wywiązały się w sposób prawidłowy.
Z akt administracyjnych wynika bowiem, że w celu ustalenia rzeczywistego
przebiegu zdarzeń gospodarczych, prowadzący postępowanie kontrolne organ I
instancji dopuścił wszystkie istotne dla sprawy dowody o charakterze materialnym, w
tym w szczególności poddał analizie rejestry sprzedaży i zakupów towarów i usług za
okresy od maja do grudnia 2007 r., podatkową księgę przychodów i rozchodów,
oryginały faktur VAT dokumentujące poczynione nabycia, kopie faktur VAT
dokumentujących dokonane dostawy, a także kserokopię umowy partnerskiej
zawartej w dniu 05.03.2007 r. pomiędzy Stroną a C., kserokopię
umowy partnerskiej zawartej w dniu 02.04.2007 r. pomiędzy Stroną a P.,
wyciąg z tłumaczenia na język polski umowy zawartej pomiędzy Podatnikiem a
E., wydruki z rachunków bankowych Strony
potwierdzające dokonane płatności.
Zebrany powyżej materiał dowodowy został dodatkowo zweryfikowany
przesłuchaniami Skarżącego oraz świadków (E. G., P. K.,
T. G., J. S.). Do akt sprawy załączono również
protokoły przesłuchań podejrzanego P. L. z dnia 30.08.2007 r. i z dnia
03.12.2007 r. pochodzące z akt sprawy nr [...] Prokuratury Okręgowej [...]
Wydział Śledczy w S. oraz protokół przesłuchania świadka P.
L. z dnia 24,11.2009 r.
Odrębnej analizie poddano umowę - zlecenie zawartą w dniu 29.05.2006 r.
pomiędzy Skarżącym a P. L..
Organ I instancji przeprowadził także czynności sprawdzenia prawidłowości i
rzetelności dokumentów u kontrahenta Skarżącego, tj. E. Sp. z
o.o. z siedzibą w Warszawie, P. i C..
Reasumując, z zaprezentowanych dowodów wynika, że organ I instancji
zgromadził wszystkie niezbędne dla sprawy materiały i dowody, w celu dokładnego
wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, zadość czyniąc w ten
sposób zasadzie wyrażonej w art. 122 O.p.
Przechodząc do oceny zarzutów dotyczących wadliwej oceny zgromadzonego
materiału dowodowego przez organy, polegającej na akceptacji stanowiska, iż
kontrahenci Strony nie wykonali faktycznie usług, a wystawione przez nich faktury nie
dokumentują rzeczywistych zdarzeń gospodarczych, Sąd nie może ich podzielić z
następujących powodów.
Z treści umowy zawartej w dniu 05.03.2007 r. z C. której jako
przedstawiciela wskazano E. G. wynika, że firma ta miała wykonać
czynności polegające na świadczeniu usług mających na celu doprowadzenie do
zakupu przedsiębiorstw G. przez inwestora wskazanego przez Stronę,
w szczególności poprzez:
wspomaganie negocjacji inwestora z właścicielami przedsiębiorstw G.
;
- prowadzenie działań mających na celu właściwą prezentację inwestora na
potrzeby negocjacji handlowych,
- wszelkie działania zachęcające właścicieli przedsiębiorstw G. do
sprzedaży,
- wspomaganie inwestora w przygotowaniu dokumentacji prawnej (określenie
możliwości negocjacyjnych).
Strony powyższej umowy ustaliły, iż rozliczenia za wykonanie usług będą
prowadzone na zasadzie "success fee", w przypadku, gdy wskazany przez
Podatnika inwestor dokona zakupu przedsiębiorstw G. C. otrzyma wynagrodzenie w kwocie 405.000,00 zł.
Umowa z firmą P., reprezentowaną przez P. K.,
zawarta w dniu 02.04.2007 r., reguluje świadczone dla Strony usługi doradztwa
biznesowego w zakresie analizy przedsiębiorstwa N. z siedzibą w K.,
w szczególności:
- analizy działalności produkcyjnej przedsiębiorstwa,
- analizy mocy produkcyjnych przedsiębiorstwa pod kątem możliwości zwiększenia
sprzedaży,
- analizy asortymentu-rotacja, plany produkcyjne,
- analizy możliwości sprzedaży produktów przedsiębiorstwa na rynku
pierwotnym/producentów
samochodów,
- analizy zagadnień prawnych związanych z pozyskaniem finansowania dla
przedsiębiorstwa,
- analizy zagadnień prawnych związanych z zakupem przedsiębiorstwa przez
potencjalnego inwestora,
- analizy jakości i wydajności produkcji,
- analizy konkurentów,
- analizy wyników finansowych przedsiębiorstwa,
- modelowanie prognoz finansowych na potrzeby wewnętrzne oraz banku
finansującego przedsięwzięcie.
Zgodnie z treścią powyższej umowy rozliczenia miały być prowadzone na
zasadzie kontraktowania godzin roboczych P., przy czym stawka za
jedną godzinę roboczą została ustalona na kwotę 1.000,00 zł.
W treści uzasadnienia odwołania jego autor dowodzi, iż zarówno E.
G., jak i P. K. posiadali stosowne kompetencje wystarczające do
wykonania powierzonych im ww. czynności. Za słusznością takiego stwierdzenia
świadczyć miały okoliczności nawiązania współpracy Strony z ww. osobami, a
zwłaszcza z E. G.. Pełnomocnik Strony zwraca uwagę, że
przesłuchiwany w dniu 08.06.2011 r. Podatnik zeznał, iż o wyborze tego kontrahenta
zadecydowała jego rzetelność, pracowitość, dyspozycyjność i zdolność
pozyskiwania informacji.
Jednakże zdaniem organu kontroli, wbrew zapewnieniom pełnomocnika
Strony, jak i samych kontrahentów, całokształt zebranego materiału dowodowego
świadczy o tym, że E. G. i P. K. nie dokonali samodzielnie
przedmiotowych analiz celem przedstawienia Stronie.
l/l/ trakcie przesłuchania w dniu 28.02.2011 r. P. K. zeznał, iż jego
udział w przedmiotowych projektach polegał na konsultacji w zakresie inwestycji w
firmie N.: " (...) E. G. poprosił mnie o weryfikację i spojrzenie na
dane firmy N.. (...) Moją pracą był wkład w weryfikacją oceny a efektem była
moja własna rekomendacja pozytywna dotycząca spółki N.."
Analizę i weryfikacje danych finansowych ww. podmiotu świadek przekazał
E. G. w wersji elektronicznej. Zgodnie z wyjaśnieniem świadka odnośnie
wspomnianej rekomendacji, nie przygotował on żadnych dokumentów pisemnych w
formie oficjalnej, jedynie własne notatki na użytek prywatny, których już nie posiada.
Uzasadnienie rekomendacji przekazał ww. wspólnikowi ustnie.
Na pytanie prowadzącego przesłuchanie, czy przypomina sobie okoliczności
wystawiania i podpisywania faktur na rzecz Strony za wykonanie usług doradczych,
świadek odpowiedział, że sobie nie przypomina, natomiast uważa, że jest to wielce
prawdopodobne, z tym że co do wartości zawartych na tych fakturach, to opierał się
głównie na oświadczeniu E. G..
Przesłuchiwany przyznał, że analiza finansowa firmy N. była
dotychczas jedyną jaką wykonał. Do weryfikacji danych liczbowych ww. spółki
wykorzystał 15 wskaźników ekonomicznych, jednakże nie potrafił wymienić nazw
tych wskaźników, ani też ich scharakteryzować.
Dokonując zleconej analizy świadek wykorzystał wiedzę na temat giełd
papierów wartościowych, w szczególności informacje zdobyte na 14-godzinnym
kursie organizowanym przez Giełdę Papierów Wartościowych. Jednocześnie
świadek oświadczył, iż N. nie była spółką notowaną na giełdzie. Wątpliwe
zatem wydaje się, aby podstawowy kurs z zakresu funkcjonowania giełdy uczynił
świadka ekspertem z zakresu analizy finansowej firmy nie mającej formy spółki
akcyjnej.
Na marginesie należy zauważyć, że w trakcie składania wyjaśnień E.
G. zapytany o to, czy na potrzeby współpracy ze Stroną dokonywał analizy
innych podmiotów, stwierdził: "(...) jedynie co mogę odpowiedzieć, co mi przychodzi
do głowy, to analiza konkurencyjnych spółek dla spółek, w których miał inwestować
fundusz typu \f.. "Jednakże nie potrafił wskazać nazw tych podmiotów.
P. K. na pytanie, czy brał udział w negocjacjach, w podpisywaniu
umowy czy w innych okolicznościach mających znamiona współpracy P.
ze Stroną w okresie od marca do grudnia 2007 r., stwierdził, że nie brał udziału w
negocjacjach, ani w innych zdarzeniach, nie pamięta okoliczności podpisania umowy
z Podatnikiem.
W tym miejscu zwrócenia uwagi wymaga rozbieżność w zeznaniach ww.
świadka i Strony, albowiem w trakcie przesłuchania Podatnik zeznał, że zadaniem
tego kontrahenta było przeprowadzenie analizy danych finansowych, zaś w trakcie
spotkań z nim omawiał wyniki tych analiz i udzielał wskazówek odnośnie ich
wykonania. Ponadto Strona stwierdziła, że dobrze jej było znane doświadczenie
K., gdyż w trakcie ich wspólnej pracy w firmie A.
wykonywał dla niej analizy finansowe weryfikowanych projektów. Jak stwierdzono
wyżej, podczas przesłuchania P. K. wyjaśnił, że nie kontaktował się ze
Stroną odnośnie omawianego projektu oraz nie przegotowywał wcześniej analiz
projektów.
Ponadto należy wskazać, iż z włączonego do akt sprawy protokołu
przesłuchania E. G. z dnia 09.04.2010 r. wynika, że P. w
okresie od października 2004 r. do marca 2005 r. świadczyła usługi w zakresie
szeroko pojętych analiz gospodarczych i finansowych. Analizy te dotyczyły
rentowności przedsiębiorstw przed pozyskaniem ich przez potencjalnego inwestora i
polegały głównie na weryfikacji danych liczbowych pod kątem ich zgodności ze
stanem faktycznym oraz przy uwzględnieniu sytuacji rynkowej w Polsce. Usługi te
świadczone były za pośrednictwem zespołów tworzonych na potrzeby realizacji
konkretnych projektów. Świadek ten zeznał: "Zespoły były dobierane wyłącznie na
podstawie prywatnych kontaktów z menedżerami. Z tego co mi wiadomo, byli to
specjaliści z wybranych dziedzin (...) ". Opracowane projekty końcowe liczyły od 20
do 200 stron.
Powyższe potwierdził P. K. w trakcie złożonych w dniu 18.03.2010 r.
zeznań, przyznając, że w okresie od 2005 r. do połowy 2006 r. P.
świadczyła usługi w zakresie realizacji projektów, tj. analiz i opracowań dla rynków
finansowych, developerskich i energetycznych. Projekty te nie były wykonywane
samodzielnie przez wspólników, lecz zlecane specjalistom z odpowiednimi
kwalifikacjami, gdyż żaden ze wspólników nie posiadał stosownej wiedzy
specjalistycznej, ani też wykształcenia wymaganego przy realizacji tych projektów.
P.K. stwierdził: "Posiadaliśmy wiedzą z zakresu kierowania projektami. (...)
od 10 lat realizujemy projekty z zakresu informatyki, finansów, dystrybucji i innych, a
nie jesteśmy finansistami, informatykami, ani logistykami. Także to nie jest clou nie
posiadania przez nas specjalistycznego wykształcenia z danego zakresu, tylko
możliwość, chęć i doświadczenie z zakresu kierowania projektami. Chodzi o metodę,
która jest wspólna dla większości branż. Polega na doborze zespołu, wybraniu
metody realizacji projektu i nadzorze nad przebiegiem realizacji projektu i na koniec
na ocenie projektu. "Na pytanie przesłuchującego, w jaki sposób był oceniany dany
projekt, skoro wspólnicy nie posiadali wiedzy specjalistycznej, ww. kontrahent
zeznał, że projekt był sprawdzany przez innego specjalistę lub zespół specjalistów.
Mając na uwadze powyższe wyjaśnienia, trudno jest dać wiarę kontrahentom,
jakoby w przypadku projektu firmy N. wykonali samodzielnie analizy o
podobnym charakterze i zakresie, na podstawie materiałów źródłowych
wyszukanych w Internecie oraz powierzonych im przez Stronę. Zdaniem organu
odwoławczego należy uznać za trafne wyprowadzone wnioski przez Dyrektora
Urzędu Kontroli Skarbowej w W., iż wspólnicy ci nie posiadali wystarczającej
wiedzy specjalistycznej, która umożliwiłaby im bezpośrednie świadczenie usług w
zakresie analiz gospodarczych i finansowych dla Podatnika.
O zasadności tych wniosków świadczy także fakt, iż Strona nie była w stanie
przedstawić dokumentacji związanej ze świadczonymi na rzecz E. usługami doradczymi, z tej przyczyny, iż usługi te polegały na ustnym
sprawozdaniu przedstawiającym efekty pracy odnośnie projektów inwestycji
zleconych przez ww. podmiot. Ponadto Strona wyjaśniła, że podstawową
dokumentacją świadczonych usług jest ostateczne przeprowadzenie inwestycji przez
fundusz E..
Ponieważ przesłuchiwani świadkowie powoływali się na przesyłanie Stronie
efektów swojej pracy drogą elektroniczną pismem z dnia 25.03.2011 r. organ
kontroli skarbowej wezwał Podatnika do przedłożenia wydruków korespondencji
mailowej, prowadzonej w okresie od marca do grudnia 2007 r. z E. G..
Wezwany odmówił, twierdząc, iż taka korespondencja została usunięta po
zrealizowaniu projektu.
Natomiast E. G. stwierdził, iż nie przedstawi materiału opracowanego
przez siebie i P. K., gdyż nie ma dostępu do korespondencji mailowej
prowadzonej przez P. i C. z Podatnikiem.
A zatem w toku prowadzonego postępowania zarówno Skarżący, jak i
świadkowie nie przedłożyli wydruków korespondencji mailowej, na którą powoływali
się w trakcie przesłuchań.
Nie okazano także materiałów roboczych z nanoszonymi w trakcie spotkań
Skarżącego z kontrahentami uwagami.
Jak już stwierdzono na wstępie, twierdzenie zgodnie z którym Skarżący nie
przedłożył żadnych pisemnych dowodów na okoliczność wykonania przedmiotowych
ekspertyz nie może stanowić jedynego uzasadnienia dla uznania, iż czynności te nie
zostały faktycznie wykonane. Z żadnych przepisów bowiem nie wynika, aby
świadczenie usług doradczych (analiz, konsultacji, opinii), mających charakter
niematerialny, musiało być udokumentowane w formie pisemnej. Jednakże w ocenie
Sądu, zebrany materiał dowodowy przez organ pierwszej instancji był wystarczający
dla rozstrzygnięcia sprawy, a sporne według Skarżącego okoliczności faktyczne
znajdowały dostateczne potwierdzenie w innych zgromadzonych dowodach.
W niniejszej sprawie Skarżący stwierdził, że usługi świadczone przez
podwykonawców były omawiane w trakcie spotkań, ale nie posiada żadnych
materialnych dowodów na tę okoliczność (notatki z rozmów, protokoły). Niemniej
jednak, skoro brak jest pisemnego potwierdzenia wykonania zleconych prac, w
interesie Skarżącego było wykazanie innych dowodów świadczonych usług przez
wystawców spornych faktur VAT.
Dowodów potwierdzających wykonanie usług jednak nie zaoferowano ani na
etapie postępowania pierwszoinstancyjnego, ani odwoławczego. Sam fakt zawarcia
umów, wystawienia faktur i wypłaty wynagrodzenia nie jest wystarczającym
dowodem potwierdzającym wykonanie usługi o charakterze niematerialnym. Z uwagi
na treść art. 86 ust. 1 i 2 oraz art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a) ustawy o VAT podatnik
powinien przedstawić lub wskazać źródła bądź środki dowodowe, które umożliwią
organowi podatkowemu przeprowadzenie dowodu na okoliczność faktycznego
wykonania usługi przez konkretnych podwykonawców.
Sąd podziela pogląd organów, że dla realizacji prawa do obniżenia podatku
należnego o podatek naliczony nie wystarcza posiadanie umów oraz faktur, gdyż
muszą istnieć dowody, że dane umowy zostały wykonane.
Reasumując, w przedmiotowej sprawie organy kontroli skarbowej dokonały
dokładnej analizy, w sposób kompletny i prawidłowy zgromadzonego materiału
dowodowego, co doprowadziło do jednoznacznych i niebudzących wątpliwości
ustaleń faktycznych i prawnych, a wyciągnięte z nich wnioski uzasadniły logicznie i
wyczerpująco, zaś w decyzji szczegółowo wymieniły przesłanki, którymi się
kierowały.
Z tego też względu nie można w żadnej mierze zarzucić, aby dokonana
ocena zgromadzonego materiału dowodowego przekroczyła granice swobodnej
oceny dowodów, której podstawy ustanowiono w art. 191 Ordynacji podatkowej.
Wobec niezasadności zarzutów odnoszących się do przepisów postępowania,
dla oceny zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego wiarygodny jest
stan faktyczny ustalony w sprawie.
Przechodząc do oceny zarzutów dotyczących naruszenia przepisów prawa
materialnego zauważyć należy w pierwszej kolejności, że stosownie do art. 86 ust. 1
ustawy o VAT, w zakresie, w jakim towary i usługi są wykorzystywane do
wykonywania czynności opodatkowanych, podatnikowi, o którym mowa w art. 15,
przysługuje prawo do obniżenia kwoty podatku naliczonego, z zastrzeżeniem art.
114, art. 119 ust. 4, art. 120 ust. 17 i 19 oraz art. 124. W myśl natomiast art. 88 ust.
3a pkt 4 lit. a) ustawy o VAT, nie stanowią podstawy do obniżenia podatku
należnego oraz zwrotu różnicy podatku lub zwrotu podatku naliczonego faktury i
dokumenty celne w przypadku gdy wystawione faktury, faktury korygujące lub
dokumenty celne stwierdzają czynności, które nie zostały dokonane - w części
dotyczącej tych czynności.
Zdaniem Sądu, organ kontroli trafnie przyjął, że zakwestionowane faktury nie
odzwierciedlają rzeczywistych transakcji sprzedaży usług określonego rodzaju,
dokonanych pomiędzy podmiotami wskazanymi w tych fakturach, co wyczerpuje
dyspozycję art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a) ustawy o VAT. Jak już wskazano wyżej zgodnie
z tym przepisem w przypadku, gdy wystawiono faktury, faktury korygujące lub
dokumenty celne stwierdzające czynności, które nie zostały dokonane - faktury te i
dokumenty celne nie stanowią podstawy do obniżenia podatku należnego oraz
zwrotu różnicy podatku lub zwrotu podatku naliczonego. Omawiany przepis dotyczy
zarówno czynności, które faktycznie nie zostały dokonane, jak i czynności, których
wprawdzie dokonano, lecz między innymi podmiotami.
Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 168 Dyrektywy Rady 2006/112/WE z
dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości
dodanej (Dz. Urz. UE L 347/1), która zastąpiła VI Dyrektywę, o ile towary i usługi
wykorzystywane są na potrzeby opodatkowanych transakcji podatnika, podatnik jest
uprawniony, w państwie członkowskim, w którym dokonuje tych transakcji, do
odliczenia od podatku, który zobowiązany jest zapłacić, podatku naliczonego.
Przepis ten wyraża zasadę neutralności VAT, zgodnie z którą podatek od wartości
dodanej, obciążając ostatecznego konsumenta pozostaje neutralny dla podatników
biorących udział w obrocie. Zasada ta obowiązuje na każdym etapie obrotu, lecz
dotyczy tylko tych dostaw towarów lub świadczenia usług, które wykonuje podmiot
uwidoczniony na fakturze jako wystawca (świadczący usługi lub wykonujący dostawę
towarów). Tylko takie czynności mają status czynności opodatkowanych w
rozumieniu art. 86 ust. 1 ustawy o VAT i tylko w tym kontekście rozumieć należy
uzależnienie prawa do odliczenia podatku naliczonego od dokonywania transakcji
podlegających opodatkowaniu. Prawa do odliczenia podatku naliczonego nie tworzy
sama faktura dokumentująca świadczenie usług, na której wystawcą jest inny
podmiot niż ten, który rzeczywiście usługę wykonał (por: wyrok Wojewódzkiego Sądu
Administracyjnego w Łodzi z dnia 14.01.2011 r., sygn. akt I SA/Łd 747/10).
Odliczenie przysługuje tylko wówczas, gdy podatek naliczony związany jest z
czynnościami opodatkowanymi faktycznie dokonanymi przez osobę wskazaną w
fakturze i tę zależność podkreśla się także w orzecznictwie TSUE. W sprawie C-
342/87 (Genius Holding BV v. Staatssecretaris van Fin ancien) wprost stwierdzono,
że wynikające z przepisów VI Dyrektywy prawo do odliczenia nie znajduje
zastosowania do podatku, który jest należny wyłącznie z tego powodu, że został
wykazany na fakturze.
Ponadto Sąd zauważa, że zasada neutralności podatku od towarów i usług,
przewidziana w przepisie art. 86 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 lit. a) ustawy o VAT dotyczy nie
tylko czynności podlegających co do zasady opodatkowaniu tym podatkiem, ale
także podmiotów będących stronami tych czynności. Wystawienie faktury przez
podmiot, który nie był dostawcą towaru powoduje naruszenie przedmiotowej zasady
neutralności nawet wówczas, gdy towar został nabyty przez podatnika z innego
(nieujawnionego) źródła. Podatnik nabywa prawo do odliczenia podatku naliczonego,
gdy faktura odzwierciedla rzeczywistość, tj. dostawę towaru przez podmioty
ujawnione w jej treści.
Zasada neutralności podatku od towarów i usług, która zakłada, że podatek
ten nie powinien obciążać tych podatników uczestniczących w obrocie towarami i
usługami, którzy nie są ich ostatecznymi odbiorcami, nie może być wykorzystywana
do ochrony interesów osób, które biorą udział w oszustwach lub nadużyciach
podatku od towarów i usług, bądź też nie dokładają należytej staranności w celu
uniknięcia udziału w tego rodzaju nielegalnych czynnościach.
Z orzecznictwa sądowoadministracyjnego wynika, że przepis art. 86 ust. 1 i
ust. 2 pkt 1 lit. a) ustawy o VAT należy interpretować w taki sposób, że faktura
nieodzwierciedlająca rzeczywiście dokonanej czynności przez jej wystawcę, która
rodziłaby u niego obowiązek podatkowy, nie daje odbiorcy tej faktury prawa do
odliczenia wykazanego w niej podatku. Przyznanie prawa do odliczenia podatku w
takim przypadku oznaczałoby, że prawo do odliczenia przysługuje z tytułu samego
posiadania faktury z wykazanym podatkiem, który nie jest należny od podmiotu, który
fakturę taką wystawił, jako nie realizującym czynności opisanej w tej fakturze (por.
wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 01.02.2010 r.,
sygn. akt I SA/Gd 924/09, wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia
19.01.2010 r., sygn. akt I FSK 1768/08 i I FSK 2067/08).
Z powyższego wynika, że organy podatkowe są obowiązane do badania nie
tylko wysokości kwot podatku naliczonego, lecz również walorów formalnych faktury
oraz okoliczności, w których doszło do sprzedaży towarów lub usług.
Faktura jest dowodem zaistnienia zdarzenia podlegającego opodatkowaniu, a
jej treść umożliwia dokonanie obliczenia podatku. W związku z powyższym istotne
jest, aby faktury odzwierciedlały stan rzeczywisty. Oczywistym jest, że chodzi o dane
faktycznego sprzedawcy i nabywcy, bo tylko wtedy będzie mogło być zapewnione
prawidłowe funkcjonowanie systemu podatku od towarów i usług przy przyjętym
przez ustawodawcę sposobie fakturowego rozliczania.
W ocenie Sądu, organy realizując w przedmiotowym postępowaniu zasadę
swobodnej oceny dowodów zbadały, na podstawie całego zebranego materiału
dowodowego, wszystkie istotne dla sprawy okoliczności wskazując, które z nich
zostały udowodnione oraz dokonały oceny poszczególnych dowodów
wszechstronnie rozważając ich wiarygodność i moc dowodową kierując się przy tym
wiedzą i doświadczeniem życiowym. Ustalenia dotyczące istnienia okoliczności
faktycznych będących podstawą zaskarżonej decyzji były zgodne z prawidłami logiki,
a oferowane przez Skarżącego dowody ustaleń tych nie podważyły. Fakt, że materiał
dowodowy zebrany w sprawie został odmiennie oceniony przez organy nie świadczy
o naruszeniu zasad postępowania podatkowego, zawartych w Ordynacji podatkowej.
Wreszcie, odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 199a § 3 O.p. Sąd nie
podziela poglądu Skarżącego co do konieczności zastosowania tego przepisu w
rozstrzyganej sprawie przez organy podatkowe.
Zauważyć bowiem należy, że art. 199a § 3 O.p. odnosi się wyłącznie do
kwestii ustaleń w zakresie prawa lub stanowiska prawnego, natomiast nie dotyczy
ustalenia przez sąd powszechny stanu faktycznego lub faktów. Podkreślenia przy
tym wymaga, że organy nie zakwestionowały istnienia stosunku prawnego łączącego
Skarżącego z opisanymi kontrahentami, a jedynie wykonanie samej umowy.
W takim stanie rzeczy, zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów
administracyjnych organ podatkowy nie musi występować do sądu powszechnego o
ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego, jeśli kwestionowane jest
samo wykonanie umowy, a nie fakt istnienia stosunku prawnego (por. wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22.01,2008r. sygn. akt II FSK 1611/06).
Również Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 14.06.2006r. (sygn. akt K
53/05) stwierdził, że art. 199a § 3 ustawy Ordynacja podatkowa określa obowiązek
wystąpienia do sądu powszechnego, jeżeli w toku postępowania wynikają
wątpliwości co do istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego.
Mając na względzie powyższe ustalenia i rozważania, Sąd nie dopatrzył się
naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na
rozstrzygnięcie ani też naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym
wpływ na wynik sprawy i dlatego na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono, jak w
sentencji
Źródło: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl), pozyskano 22.07.2026. · Źródło