III SA/Wa 2229/07

Referendarz Sądowy Marcin Piłaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w dniu 4 lutego 2008 r.. po rozpoznaniu wniosku K. W. o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. W. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] października 2007r. Nr [...] w przedmiocie przewlekłości postępowania egzekucyjnego p o s t a n a w i a 1. zwolnić skarżącą z wpisu od skargi, 2. odmówić skarżącej prawa pomocy w pozostałym zakresie 1) Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej u.p.p.s.a, stronie może być przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, wnioskowane przez stronę, obejmuje wnioskowane przez stronę zwolnienie od kosztów sądowych (art. 245 § 3 u.p.p.s.a.) i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów utrzymania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmuje wnioskowane zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego i następuje wtedy, kiedy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 245 § 2 u.p.p.s.a.). Zasadą przyjętą przez ustawodawcę w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest odpłatność za wnoszone do sądów środki prawne. Wyjątki od tej zasady mogą mieć charakter ustawowy albo znajdować zastosowanie w instytucji przyznania prawa pomocy, która jest uregulowana w art. 243 i n. u.p.p.s.a. (por. postanowienie z 1 kwietnia 2005 r sygn. II OZ 209/05). Jeżeli skarżący zamierza skorzystać z instytucji prawa pomocy powinien wykazać okoliczności, od zaistnienia których zależy możliwość skorzystania przez Sąd z tej instytucji, natomiast Sąd jest zobowiązany do analizy przedstawionych materiałów, także z uwzględnieniem zasad logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. 2) W piśmie z 15 stycznia 2008 r. skarżąca zwróciła się - jak uznał Przewodniczący Wydziału - o prawo pomocy. W uzasadnieniu wniosku skarżąca poinformowała, że Sąd w D. przyznał jej zwrot od firmy C. "(...) za piecyk elektryczny, którego w ogóle nie posiadała, a spłacić musiała". Skarżąca wskazała, ze kosztów sądowych nie opłaci, bo nie ma z czego, gdyż jest "(...) samotną wdową bez rodziny ciężko chorą kobietą (...)". Do pisma dołączyła odcinek emerytury, z którego wynika jej dochód w kwocie 529,- zł. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego z 22 stycznia 2008 r. skarżąca nadesłała wypełniony formularz PPF z 27 stycznia 2008 r., w którym zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych. W rubryce 5 formularza wskazał, że utrzymuje się z emerytury i 250 zł z wynajmu: z tych środków opłaca światło, gaz, wodę i koszty leków. Nikt jej nie pomaga, a komornik już dawno zajął kwotę za wspomniany wyżej piec. Skarżąca poinformowała, że "(...) jak zwróciła się do komornika to jeszcze firma "C." istniała, lecz on olał sprawę". Wyraziła nadzieję, że "(...) może Wasz Sąd Administracyjny zakończy tą sprawę". 3) Zdaniem referendarza sądowego, mając na uwadze nadesłane dokumenty, należy uznać, ze skarżąca rzetelnie udokumentowała sytuację, w której znajduje się. Mając to na uwadze, referendarz sądowy, dokonując oceny danych zawartych we wniosku oraz na podstawie akt sprawy uznał, iż skarżąca wykazała, że jej sytuacja majątkowa uprawnia do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi, ponieważ każdy powinien mieć prawo, o którym mowa w art. 45 Konstytucji RP, do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Dostęp do Sądu, który jest elementem składowym prawa do Sądu, nie powinien być ograniczony aktualną sytuacją majątkową skarżącej, ani jej możliwościami do natychmiastowego zgromadzenia wymaganych w sprawie środków finansowych. Mając na uwadze wymaganą kwotę wpisu - ok. 100,- zł, brak zasobów finansowych, wysokość bieżących przychodów skarżącej oraz rodzaj sporu - przewlekłość postępowania egzekucyjnego - w którym skarżąca stara się - od lat - wyegzekwować należne jej pieniądze, referendarz uznał zasadność przyznania prawa pomocy. 4) Prawo do Sądu, związane z zasadą państwa prawnego, będące wypadkową poglądów polskiej doktryny i międzynarodowych standardów, zostało sformułowane w art. 45 Konstytucji RP oraz w wiążących normach prawa międzynarodowego, tj. w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) - dalej jako EKPCz lub Konwencja - i art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, jeszcze przed wejściem w życie Konstytucji RP i wtedy też kształtowało przyjęty sposób rozumienia tego przepisu (por wyrok TK 8 kwietnia 1997 K 14/96). Podstawową formułę prawa do sądu zawiera artykuł 45 ust. 2 Konstytucji. Zasada podziału władz - na władzę wykonawczą, ustawodawczą, sądowniczą - wyrażona w art. 10 Konstytucji RP oznacza, że każda spośród wymienionych w tym artykule władz jest legitymowana do samodzielnego sprawowania powierzonych jej funkcji konstytucyjnych. Władza sądownicza tym różni się od pozostałych władz, że jest powołana do oceny prawidłowości stanowienia i stosowania przepisów obowiązujących w państwie, w tym także ratyfikowanych umów międzynarodowych - jak np. EKPCz - oraz do podejmowania w tym zakresie wiążących prawnie rozstrzygnięć. Skoro w świetle art. 45 ust. 1 Konstytucji RP prawo do sądu przysługuje "każdemu", to oznacza, iż prawo to w znaczeniu podmiotowym ma charakter powszechny, a zatem wyłączenie tego prawa mogłoby nastąpić jedynie na podstawie wyraźnego przepisu Konstytucji. Zdaniem referendarza sądowego, nie można w drodze wykładni przepisów prawa wyłączyć, czy nawet ograniczać, prawa człowieka do sądu. Przeciwko ścieśniającej wykładni prawa do sądu wypowiadał się wielokrotnie Trybunał Konstytucyjny (przykładowo wyroki: z dnia 7 stycznia 1992r., K8/91, OTK 1992/1/5,z dnia 29 września 1993r., K 17/92, OTK 1992/2/33, z dnia 10 lipca 2000r., SK 12/99, OTK 2000/5/143). Konstytucja nie limituje "prawa sądu" - jak w przypadku innych praw i wolności obywatelskich - "granicami określonymi w ustawie", czyli jest to prawo, od którego odstępstwa może przewidywać tylko inny przepis Konstytucji, a nie ustawa. Wzmocnieniem ochrony prawa do Sadu jest art. 77 ust. 2 Konstytucji, zgodnie z którym ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw. Prawo do sądu skarżącej powinno być tym bardziej respektowane w analizowanej sprawie, ze względu na to, że strona dochodzi swoich praw, stwierdzonych prawomocnym wyrokiem Sądu z[...] maja 2005 r. sygn. [...], których dochodzenie przejęły, bez wyrażonej woli i udziału skarżącej - organy administracji. Kiedy Skarżąca nie występuje w postępowaniu egzekucyjnym jako podmiot, który nie dopełnił ciążących na nim powinności, lecz usiłuje zrealizować przyznane jej wyrokiem Sadu prawo i odebrać należność, bezprawnie zagarniętą, to kontrola legalności kwestionowanego postanowienia przez Sąd nie może powodować dla skarżącej skutku - ewentualnie - dodatkowego obciążenia jej kosztami wpisu sądowego, w sytuacji, kiedy jej zasoby finansowe umożliwiają jej zaspokojenie tylko podstawowych potrzeb. Referendarz sądowy zwraca uwagę na to, że dochodzona przez organy administracji w sprawie skarżącej wierzytelność była efektem nadużycia zaufania strony przez kontrahenta, co wynika z wyroku Sądu. 5) Referendarz sądowy, oceniając wniosek strony, jest zobowiązany uwzględniać wskazania postępowania zawarte w Konstytucji RP (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483). Z art. 2 Konstytucji RP wynika, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Ze względu na treść przywołanego przepisu, Państwo, realizując zasady sprawiedliwości społecznej, ma obowiązek działać sprawiedliwie. Gdy jednak w grę wchodzi odpowiedzialność samego Państwa i istnieje uzasadnione podejrzenie, że działanie administracji jest nieprawidłowe, wówczas należy kierować się dobrem obywateli i interpretować prawo, w tym zasady przyznawania prawa pomocy, na korzyść obywateli. Z konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawa wynika równowaga interesu indywidualnego i społecznego, a granicą ochrony słusznych interesów jednostki jest dobro ogółu: w imię ochrony interesu społecznego i indywidualnego funkcję swą sprawuje wymiar sprawiedliwości, ze wszelkimi gwarancjami prawa do sądu. Oznacza to, że referendarz sądowy powinien, w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, stosować przyznaną mu dyskrecjonalną władzę z uwzględnieniem konieczności przestrzegania praworządności i budowania zaufania obywateli do organów Państwa (art. 2 Konstytucji RP). Referendarz sądowy powinien także mieć wzgląd na gwarancję praw socjalnych i obowiązek pomocy osobom znajdującym się w szczególnie trudnej sytuacji oraz inne dyrektywy regulujące sposób funkcjonowania aparatu państwowego wobec obywateli i prawa obywateli wobec organów państwa a także zakaz różnicowania traktowania obywateli ze względu na sytuację majątkową (art. 64 ust. 2 i n., art. 77 ust. 2, art. 45 Konstytucji RP). W ocenie referendarza sądowego, samoistne stosowanie norm konstytucji, o którym mowa w art. 8 ust. 2 Konstytucji RP oznacza, że Konstytucja może być wystarczającą i jedyną podstawą do podjęcia rozstrzygnięcia. Jak zauważył naczelny Sąd Administracyjny, sędziowie mają prawo, na podstawie art. 8 ust. 2 Konstytucji o bezpośrednim jej stosowaniu - do wydawania rozstrzygnięć wprost na podstawie Konstytucji (por. wyrok NSA z 14 lutego 2002 r. sygn. I SA/Po 461/01). Tym bardziej, referendarz sądowy rozpoznający prawo pomocy i występujący - do czasu sprzeciwu - w roli Sądu, powinien uwzględniać w procesie wykładni przepisów z Rozdziału 3 u.p.p.s.a., wskazówki interpretacyjne wynikające z przepisów Konstytucji RP. Sposobem bezpośredniego stosowania Konstytucji RP, o którym mowa w art. 8 ust. 2, jest jej współstosowanie, co następuje, gdy organ stosujący prawo ustala wiążącą normę biorąc pod uwagę zarówno normę ustawową, jak i odpowiednią normę Konstytucji. Zatem treść przepisów Konstytucji - w tym wypadku art. 2, art. 45, art. 64 ust. 2 i 77 ust. 2 - umożliwia trafne rozumienie aktów prawa powszechnie obowiązującego, w tym art. 243 u.p.p.s.a. i poprawne ich zastosowanie. Ze względu na powyższe, rozgraniczenie i jednocześnie pogodzenie sprzecznych interesów skarżącej i budżetu Państwa (a więc społeczeństwa) jest istotą właściwego stosowania instytucji prawa pomocy, nie tylko w tej sprawie. Zasada ochrony praw nabytych, choć niewysłowiona wprost w Konstytucji, ma charakter normatywny i ukształtowany. Ma ona zastosowanie do sytuacji skonkretyzowanych, takich jak prawa, w tym wypadku skonkretyzowane prawomocnym orzeczeniem Sądu. Gwarancją ochrony praw majątkowych jest art. 64 Konstytucji, który gwarantuje m.in. równą ochronę własności i innych praw majątkowych, a także wprowadza zakaz naruszania istoty tych praw. Zdaniem referendarza sądowego, jeżeli dochodzenie roszczeń, w tym roszczeń skarżącej, przejął organ administracji w drodze postępowania egzekucyjnego w administracji, powinna mieć ona prawo do kontrolowania jego działań, czego nie powinna utrudniać jej nienajlepsza sytuacja majątkowa. Kontrola legalności kwestionowanego postanowienia nie może powodować dla skarżącej ewentualnego skutku dodatkowego obciążenia jej kosztami wpisu sądowego, w sytuacji, kiedy dochodzona w jej sprawie wierzytelność przez organy administracji była efektem nadużycia zaufania strony przez kontrahenta, a jej sytuacja materialna nie umożliwia ponoszenia kosztów w sprawie. 6. W analizowanej sprawie skarżąca dysponuje - co miesiąc - kwotą ok. 750,- zł, którymi może jednak gospodarować w dowolnie wybrany, najkorzystniejszy dla niej sposób. Biorąc jednak pod uwagę konieczność ponoszenia wydatków na opłaty związane z codziennym życiem (woda, prąd, gaz), nie wspominając już o podstawowych artykułach żywnościowych i środkach niezbędnych do poratowania zdrowia (koszty opieki medycznej) oraz środkach higieny osobistej, możliwości wyboru sposobu redystrybucji środków uzyskiwanych przez skarżącą, znacznie zmniejszają się. Jeżeli w procesie wnioskowania uwzględnić nadto poziom cen, ich wzrost i stopień waloryzacji uzyskiwanych świadczeń, a także koszty utrzymania lokalu także związane z nieuzyskaniem spornego piecyka elektrycznego, za który skarżąca zapłaciła, to możliwości poniesienia kosztów sądowych - bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego - w ocenie referendarza, nie istnieją. Zakres przyznanego prawa pomocy umożliwi skarżącej rozpoznanie jej sprawy, bez potrzeby ponoszenia przez nią jakichkolwiek nakładów finansowych. Kolejne - ewentualnie - wnioski skarżącej będą rozpoznawane z uwzględnieniem jej każdorazowej sytuacji finansowej, która może zmieniać się. Mając na uwadze powyższe referendarz sądowy, na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a. uznał, jak w sentencji.