III SA/Wa 554/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący – Sędzia WSA Honorata Łopianowska po rozpoznaniu w dniu 20 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 9 stycznia 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P.L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2015 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe od stycznia do grudnia 2012 r. postanawia - utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 9 stycznia 2018 r. P.L. ("Skarżący") zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazał, iż wskutek zajęcia rachunków bankowych zmuszony był najpierw zawiesić, a następnie zlikwidować działalność gospodarczą. W efekcie utracił źródło utrzymania. Podkreślił, że prowadzone wobec niego postępowanie egzekucyjne zostało umorzone z uwagi na brak jakichkolwiek składników majątkowych i źródeł dochodu. Aktualnie Skarżący jest zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Dodał, iż posiadane oszczędności zostały spożytkowane na bieżące utrzymanie w czasie, gdy nie miał on dostępu do rachunków bankowych. Zauważył, że nie ma on obecnie możliwości pozyskania środków finansowych w postaci kredytu lub pożyczki, gdyż jego wiarygodność kredytowa jest znikoma. Skarżący wyjaśnił, że nie ponosi kosztów wynagrodzenia pełnomocnika. Będzie ono należne wyłącznie wówczas, gdy wskutek postępowania Skarżący zostanie uwolniony od dochodzonych zaległości podatkowych. Wskazał, iż wraz z żoną i dwójką dzieci zamieszkuje w mieszkaniu rodziców. Zaznaczył przy tym, iż z żoną pozostaje w rozdzielności majątkowej. Prowadzona przez nią działalność gospodarcza nie generuje dużych dochodów. Skarżący przedstawił zestawienie podstawowych wydatków. Dodał, iż korzysta z pomocy najbliższych, w szczególności rodziców. Pomoc ta waha się w granicach 2.500-3.000 zł. Skarżący przesłał m. in. zeznania podatkowe, dokumenty dotyczące egzekucji, wydruk z CEIDG, decyzję o uznaniu za osobę bezrobotną, wyciągi bankowe, wykaz opłat miesięcznych, wyrok rozwodowy. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego Skarżący oświadczył, że wydatki typu żywność, leki, ubrania regulowane są głównie gotówkowo, a zatem nie jest on w stanie ich udokumentować czy precyzyjnie wskazać ich wysokości. Wyjaśnił, że przedmiotem otrzymanej przez żonę darowizny była wierzytelność, a nie gotówka. Dłużnik tej wierzytelności jest niewypłacalny, a próby jej odzyskania nie przyniosły rezultatu. Na koniec Skarżący podkreślił, że nie posiada żadnego majątku, nie prowadzi już działalności gospodarczej, jest osobą bezrobotną, a co za tym idzie pozostaje na utrzymaniu żony oraz korzysta z pomocy najbliższych. Skarżący przedłożył m. in. deklaracje VAT-7, wyciągi bankowe, oświadczenia, decyzję przyznającą 500+. Postanowieniem z dnia 9 stycznia 2018 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu postanowienia referendarz wskazał, iż jakkolwiek, z przedłożonych dokumentów wynika, że aktualnie Skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej (28 września 2017 r. wykreślono jego wpis z ewidencji), jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, to jednak nie można zapominać, iż na ocenę jego możliwości płatniczych wpływ mają również dochody jego żony. Skoro bowiem Skarżący twierdzi, iż obecnie potrzebuje pomocy w realizacji swoich praw (w tym przypadku w postaci zwolnienia od kosztów sądowych), to konieczna jest ocena, czy pomoc udzielana przez żonę nie wystarczy dla zabezpieczenia tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy żony Skarżący nie jest w stanie opłacić tych kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o przyznaniu mu pomocy z budżetu państwa. Ponadto referendarz podkreślił, że nie sposób nie zwrócić uwagi na rozmiar prowadzonej przez żonę Skarżącego działalności gospodarczej. Otóż w 2016 r. osiągnęła z tego źródła przychód w wysokości 1.764.057,32 zł, zaś w okresie od kwietnia do września 2017 r. przychód ten wyniósł 1.534.495,53 zł. Z deklaracji VAT-7 wynika natomiast, że od maja do października 2017 r. obroty ze sprzedaży wyniosły 152.588 zł-322.654 zł, zaś środki angażowane na nabycie towarów i usług 135.950 zł-520.650 zł. Poziom tych środków obrazują również wyciągi z należących do żony dwóch rachunków bankowych. Przykładowo na koniec października 2017 r. na jednym z tych kont widniało saldo w wysokości 120.284,31 zł, a w listopadzie 2017 r. wartość operacji na nim wyniosła 641.029,23 zł (uznania) i 718.639,75 zł (obciążenia). W tej sytuacji zdaniem referendarza trudno jest uznać, że istotnie Skarżący nie jest w stanie (z pomocą żony) pokryć żądanego na tym etapie wpisu od skargi kasacyjnej. W świetle powyższych danych referendarz nie dał wiary, że rodzina Skarżącego korzysta z pomocy finansowej choćby jego teściowej, która "w związku z trudną sytuacją materialną córki" wspiera ją kwotą ok. 700 zł miesięcznie w sytuacji, gdy sama utrzymuje się z dochodu wynoszącego ok. 2.300 zł. Pismem z dnia 12 lutego 2018 r. Skarżący – reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł sprzeciw od ww. postanowienia referendarza. W uzasadnieniu sprzeciwu Skarżący wskazał, że referendarz powinien dokonać analizy całego materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy. Tymczasem, zdaniem Skarżącego, referendarz ograniczył swój wywód wyłącznie do faktu prowadzenia przez małżonkę Skarżącego działalności gospodarczej. Skarżący stwierdził, że uzasadnienie postanowienia referendarza nie jest przejrzyste i klarowne. Samo rozstrzygnięcie powinno być przekonujące, wyczerpujące i jasno uzasadnione. Postanowienie referendarza zawierało wyłącznie oznajmienie o tym, że postrzeganie referendarza jest takie a nie inne. Skarżący stwierdził, że referendarz wykazał się ignorancją dla podstawowych pojęć takich jak przychód, koszt. Uzyskanie przychodu niesie za sobą poniesienie kosztów, a zatem pojęcie przychodu i faktycznego dochodu uzyskanego przez przedsiębiorcę nie jest tożsame. Skarżący wskazał, że dochód małżonki w 2016 r. stanowił 5% przychodu a w 2017 r. już tylko 2% przychodu. Skarżący dodał, że część obrotów na rachunku bankowym jest niejako wygenerowana sztucznie, gdyż jest to rezultat przepływów środków pieniężnych pomiędzy rachunkami bankowymi małżonki Skarżącego oraz wpłatami/wypłatami własnymi. Co więcej, sytuacja majątkowa i możliwości płatnicze Skarżącego znajdują potwierdzenie w fakcie umorzenia postępowania egzekucyjnego. Skarżący wskazał na własną trudną sytuację zawodową i majątkową, obciążenie bieżącymi potrzebami (czynsz, media, żywność) oraz na pomoc rodziców która pozwala na zaspokojenie jedynie bieżących potrzeb. Ponadto Skarżący podkreślił, że stwierdzenie, że Skarżący nienależycie czy nierzetelnie udokumentował swoją i swojej małżonki sytuację majątkową jest przedwczesne, ponieważ jego zdaniem, w takiej sytuacji referendarz powinien ponownie wezwać stronę do uzupełnienia wyjaśnień i dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sprzeciw jest niezasadny, a zaskarżone nim postanowienie starszego referendarza sądowego należało utrzymać w mocy. Zgodnie z art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej: "P.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 P.p.s.a., zwolnienie od kosztów sądowych, czyli przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, następuje gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przytoczone we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności, jak i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie. Zatem inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy. Nie budzi wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Należy także pamiętać, że koszty sądowe stanowią daninę publiczną. Konstytucja RP przewiduje powszechny obowiązek ponoszenia takich danin, stanowiąc w art. 84, że każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, określonych w ustawie. Tym samym, przyznanie prawa pomocy oznacza w istocie obciążenie kosztami postępowania pozostałych podatników. Zawarte w sprzeciwie twierdzenia nie wnoszą nic nowego do sprawy. Skarżący nie wyjaśnił wskazanych w zaskarżonym postanowieniu zastrzeżeń co do możności pokrycia przez Skarżącego kosztów sądowych. Zdaniem Sądu, nieuprawnione jest twierdzenie Skarżącego, iż uzasadnienie rozstrzygnięcia referendarza nie jest klarowne i przejrzyste. Referendarz uczynił osią swoich rozważań fakt prowadzenia przez małżonkę Skarżącego działalności gospodarczej, ponieważ jest on kluczowy dla oceny możliwości zadośćuczynienia powinnościom publicznoprawnym jakim niewątpliwie jest wpis sądowy. Jak słusznie wskazał referendarz sądowy, w orzecznictwie wielokrotnie akcentowano, iż małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Obowiązek ten wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód i sądowego orzeczenia separacji. Bez względu zatem na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 k.r.o., skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienia NSA z: 17 stycznia 2017 r., II FZ 989/16; 15 lipca 2015 r., II FZ 568/15 i przywołane tam orzeczenie). Za nietrafny należy uznać także wywód Skarżącego o ignorancji referendarza wobec podstawowych pojęć z zakresu prowadzenia działalności gospodarczej. Wskazać należy na jednolite stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym, w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotniejszy zatem jest fakt uzyskiwania przychodów i poziom, na jakim przychody te się kształtują (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2010 r. o sygn. akt I FZ 10/10). Ponadto, Sąd stwierdził, że rozmiar osiąganych przychodów świadczy o wielkości prowadzonej działalności gospodarczej. Z faktem prowadzenia działalności gospodarczej jest powiązane także posiadanie pewnych środków trwałych. Aby zadośćuczynić obowiązkom publicznoprawnym strona powinna dokonać wszelkich niezbędnych czynności i wykorzystać wszelkie możliwości, w tym, w miarę możliwości, upłynnić środki trwałe. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i może zostać użyte jedynie w sytuacjach nadzwyczajnych. Sąd wskazuje, iż w orzecznictwie kładzie się nacisk na to, że każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien wkalkulować w ryzyko z nią związane konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel. Normalnym bowiem następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie sporów sądowych, zatem koszty sądowe powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami (por. postanowienie WSA w Warszawie z 27 lipca 2017 r., III SA/Wa 326/17, orzeczenia dostępne pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie tym akcentuje się również, że z całą pewnością wymóg "ostrożności" obowiązuje już od daty wszczęcia postępowań podatkowych (zob. postanowienie WSA w Warszawie z 20 kwietnia 2016 r., III SA/Wa 52/16). Ponadto, Sąd stwierdził, iż nieuprawnione są twierdzenia Skarżącego, mówiące o obowiązku wielokrotnego wzywania do złożenia stosownych dokumentów i oświadczeń przez Skarżącego aż do pełnego wyjaśnienia stanu majątkowego. Należy ponownie podkreślić, iż to na Skarżącym ciąży inicjatywa dowodowa oraz obowiązek dokonywania czynności procesowych w dobrej wierze. Z powyższego wynika, iż już przy pierwszym wezwaniu powinien przedstawić możliwie pełny stan faktyczny i wszelkie niezbędne dokumenty. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 260 § 1 w zw. z art. 245 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.