III SO/Wa 8/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie: Przewodnicząca Sędzia WSA Jolanta Sokołowska po rozpoznaniu w dniu 22 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku I. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z wniosku I. M. o wymierzenie Radzie Miasta Z. grzywny w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012, poz. 270) postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie I. M. (dalej zwana "Skarżącą") pismem z 25 listopada 2013 r. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosek o nałożenie na Radę Miasta Z. grzywny w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012, poz. 270 dalej zwana "P.p.s.a."). Skarżącej, przy piśmie z dnia 16 maja 2014 r., przesłano odpis zarządzenia Przewodniczącego Wydziału III z dnia 16 maja 2014 r. o wezwaniu do uiszczenia – w terminie 7 dni od dnia doręczenia tego pisma – wpisu sądowego od wniosku w wysokości 100 zł, pod rygorem jego odrzucenia. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu, Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W formularzu PPF wskazała, że jest emerytką z uposażeniem 1.464 zł, utrzymującą niepracującego syna. Do miesięcznych kosztów utrzymania zaliczyła żywność – 950 zł, opłaty za prąd, wodę i gaz – 250 zł, ubrania – 100 zł, inne, w tym leki – 150 zł. Skarżąca wskazała, że poza udziałem w nieruchomości nie posiada innego majątku. Do wniosku załączyła oświadczenie syna P. M., w którym potwierdził udzielanie mu przez matkę pomocy w utrzymaniu, albowiem pozostaje on bez środków na utrzymanie. Przesłała ponadto wyciąg z rachunku bankowego. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2014 r. odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie z uwagi na nieudzielenie odpowiedzi na wezwanie z dnia 17 czerwca 2014 r. do nadesłania dodatkowych informacji dotyczących jej stanu majątkowego oraz dochodów. Skarżąca w sprzeciwie z dnia 28 sierpnia 2014 r. podniosła, że referendarz sądowy żądając przedłożenia niektórych z listy dokumentów zawartej w wezwaniu z 17 czerwca 2014 r. przekroczył uprawnienie przyznane przez Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2244 i 2245). W jej przekonaniu referendarz sądowy bezprawnie zażądał zeznań podatkowych członka jej rodziny, zaświadczenia o zarejestrowaniu jej syna jako bezrobotnego, jego wyciągów bankowych i zaświadczeń o zobowiązaniach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 P.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Zgodnie z § 1 pkt 1 tego artykułu osoba fizyczna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast stosownie do § 1 pkt 2 powyższego artykułu przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przyjętą regułą jest, iż obowiązkiem stron jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy należy traktować, jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Przysługujące Sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków Sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację majątkową wnioskodawcy oraz jego zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych. Natomiast, jak podkreśla się w orzecznictwie ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10 i z dnia 27 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 255/10). Sąd może zwolnić od kosztów sądowych tylko w sytuacji, gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma realnych możliwości finansowych ich poniesienia. Zatem to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Zgodnie z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) wpis od wniosku w przedmiotowej sprawie wynosi 100 zł. Nie ulega wątpliwości, iż każdy, kto wnosi do Sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych, a także powinien być przygotowany na poniesienie wydatków związanych z prowadzeniem procesu sądowego. Podkreślić należy, iż dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. W świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, ukształtowanego na podstawie analogicznych unormowań art. 113 kodeksu postępowania cywilnego, sformułowanie "osoba fizyczna (...) nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny oznacza, iż ubiegający się o zwolnienie powinien wykazać, że nie jest w stanie poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny (zob. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r., sygn. akt II CZ 104/84). Takie postrzeganie instytucji prawa pomocy utrwalone jest również w orzeczeniach sądów administracyjnych. Strona będąca osobą fizyczną powinna bowiem partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (por. post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.). Sąd w przytoczonym postanowieniu dodał, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa. W niniejszej sprawie Skarżąca ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Dla pozytywnego w tej kwestii rozstrzygnięcia konieczne jest spełnienie przesłanki o jakiej mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem Sąd przyznaje prawo pomocy osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści powyższego przepisu wynika, że to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w takiej sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. To strona powinna więc należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które wskazuje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli zaś fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. post. NSA: z 9 września 2004 r., FZ 360/04, z 7 marca 2006 r., II OZ 211/06, niepubl.). Możliwość przyznania prawa pomocy uzależniona jest od szczególnie rozważnej oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy wykazanej w treści wniosku tak, aby można było jednoznacznie stwierdzić, iż strona skarżąca nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Sąd odnosząc się do stwierdzenia Skarżącej zawartego w sprzeciwie, iż bezprawnie zażądano dodatkowych informacji dotyczących jej stanu majątkowego oraz osoby pozostającej z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, zwrócił uwagę, że skoro to na stronie spoczywa ciężar wykazania przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy, to wobec tego pochodzące od niej informacje na temat jej możliwości płatniczych, powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. To zatem w interesie strony leży przedłożenie wszelkich możliwych dokumentów źródłowych oraz przedstawienie wszelkich okoliczności przemawiających za pozytywnym rozpoznaniem wniosku (por. postanowienie NSA z 31 marca 2005 r., I FZ 63/05, niepubl.). Ocena przytoczonych okoliczności należy zaś do Sądu. W niniejszej sprawie takich informacji jednak zabrakło. Z uwagi bowiem na niewykonanie wezwania do przedłożenia dodatkowej dokumentacji Sąd nie miał możliwości całościowego wglądu w sytuację majątkową Skarżącej. Jeżeli natomiast oświadczenie strony, co do jej sytuacji majątkowej, okaże się niewystarczające lub budzi wątpliwości, strona ma obowiązek na wezwanie uzupełnić je lub przedstawić dokumenty źródłowe, obrazujące jej sytuację rodzinną, majątkową czy dochody (art. 255 P.p.s.a.). Należy w tym miejscu podnieść, że w przedmiotowej sprawie tryb, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., został wykorzystany – w wezwaniu z dnia 17 czerwca 2014 r. Zauważyć należy, że pomimo powyższego wezwania, jednoznacznie wskazującego na szereg dokumentów, do których dostarczenia zobowiązano wnioskodawczynię, Skarżąca nie podjęła jakiejkolwiek próby w wywiązaniu się z tego obowiązku. Przede wszystkim nie przesłała zeznań podatkowych, czy zaświadczenia o zarejestrowaniu syna jako osoby bezrobotnej. Ponadto nie udzieliła wyjaśnień na temat korzystania ze świadczeń z pomocy społecznej oraz ewentualnego zadłużenia. Nie udokumentowała pełnych kosztów miesięcznego utrzymania. Jednocześnie nie nadesłała wyciągów z rachunku bankowego syna. Powyższe uchylenie się od współpracy z Sądem nie może pozostać bez konsekwencji – z art. 255 P.p.s.a. wynika bowiem, że tryb wezwania do przedstawienia określonych informacji lub dokumentów źródłowych uruchamiany jest wtedy, gdy dane zawarte we wniosku są niewystarczające lub budzą wątpliwości, a zatem nieuczynienie zadość wezwaniu powoduje, iż materiał, którym dysponuje Sąd, pozostaje niekompletny, a wątpliwości co do oświadczeń strony nie zostają wyjaśnione. Subiektywne przekonanie strony o zasadności jej wniosku przy równoczesnym nieodniesieniu się do kwestii uznanych przez Sąd za niewystarczająco wykazane, powoduje, iż wniosku nie można uwzględnić (por. postanowienie NSA z 26 listopada 2009 r., I FZ 385/09). Inaczej mówiąc skoro art. 246 P.p.s.a. przenosi na stronę obowiązek wykazania w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą wobec niej przesłanki przyznania prawa pomocy, a Skarżąca z obowiązku tego się nie wywiązała, to nie może oczekiwać, iż pomoc ta zostanie jej udzielona. Tym samym Skarżąca uchylając się od przedstawienia wszystkich informacji, o które była wzywana, powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu przedstawione okoliczności pozwalają uznać, że sytuacja Skarżącej nie uzasadnia przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. Skarżąca nie wypełniła przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., co oznacza, iż nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Analizując informacje znajdujące się w posiadaniu Sądu wskazać trzeba, że Skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie uiścić wpisu od wniosku w wysokości 100 zł. W ocenie Sądu kwota ta nie jest obciążeniem finansowym ponad możliwości Skarżącej. Wydatek w tej wysokości nie spowoduje uszczerbku koniecznego dla jej utrzymania. Mając na uwadze powyższe, w szczególności uznając, iż Skarżąca nie wykazała zaistnienia przesłanek przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym, Sąd działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2, art. 243 § 1, art. 245 § 1 i 3, oraz art. 260 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji