IV SA/Wa 1198/14

Dnia 27 lipca 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: , Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Zyglewska, po rozpoznaniu w dniu 27 lipca 2017 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku [...] z siedzibą w [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi [...] z siedzibą w [...] na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] marca 2014 roku, nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżący [...] z siedzibą w [...] (dalej: Towarzystwo, skarżące Towarzystwo) wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata (wniosek k. 244 – 247). W złożonym na urzędowym formularzu PPPr wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżące Towarzystwo wskazało, że nie posiada kapitału zakładowego, ani majątku. W 2015r. Towarzystwo odnotowało stratę w wysokości 5.616,40 zł. Skarżący posiada na rachunku bankowym kwotę 109,24 zł. Skarżące Towarzystwo przedłożyło uchwałę Walnego Zebrania z dnia [...] czerwca 2014r. w sprawie ustalenia wysokości składek członkowskich Towarzystwa opłacanych w cyklu miesięcznym w kwocie 5 zł dla osób pracujących, w kwocie 3 zł dla studentów i uczniów oraz w kwocie 1,50 zł dla emerytów, rencistów, osób bezrobotnych, a także innych osób pozostających w trudnej sytuacji życiowej. Składki opłacane w cyklu rocznym zostały ustalone w wysokości 50 zł dla osób pracujących, w kwocie 25 zł dla studentów i uczniów oraz w kwocie 12 zł dla emerytów, rencistów, osób bezrobotnych i pozostających w trudnej sytuacji życiowej. Składka rodzinna dla członków spokrewnionych w pierwszej linii została ustalona na kwotę 80 zł rocznie. Skarżący złożył sprawozdanie finansowy, bilans oraz rachunek wyniku sporządzone na dzień 31.12.2015r., z których wynika, że w 2015r. Towarzystwo osiągnęło przychody z tytułu składek członkowskich w kwocie 1.1119,20 zł oraz przychody z innych źródeł w kwocie 346,20 zł. Koszty poniesione przez Towarzystwo w 2015r. wyniosły 7.081,56 zł, na które składały się koszty prowadzenia korespondencji i materiałów biurowych - 349,90 zł, wniesione opłaty sądowe i administracyjne – 999,11 zł, koszty wyjazdów służbowych środkami komunikacji publicznej – 385 zł, koszty przejazdów samochodami prywatnymi członków Towarzystwa – 5.325,25 oraz koszty operacji bankowych – 22,50 zł. Z nadesłanego wyciągu z rachunku bankowego wynika, że saldo końcowe na rachunku bankowym Towarzystwa na dzień 12 września 2016r. było dodatnie i wynosiło 309,24 zł (k. 255). Postanowieniem z dnia 25 października 2016r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (postanowienie k. 257 – 259). Postanowienie zostało doręczone skarżącej w dniu 9 listopada 2016r. (potwierdzenie odbioru k. 263). Skarżący pismem z 16 listopada 2016r. wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego (sprzeciw k. 264 – 265). Wskazał, że jego pismo z dnia 29 czerwca 2016r. należy traktować jako wniosek o przyznanie prawa pomocy, a wolą skarżącego było wywiedzenie skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W myśl art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2015, poz. 658), zmieniającej ustawę z dniem 15 sierpnia 2015 roku przepis art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2016, poz. 718 ze zm.) – dalej "p.p.s.a." w brzmieniu dotychczasowym stosuje się do postępowań wszczętych przed dniem 15.08.2015r. Postępowanie w przedmiotowej sprawie zostało wszczęte 30.04.2014r. (data stempla pocztowego k. 3), zatem w przypadku wniesienia sprzeciwu od orzeczenia referendarza sądowego zastosowanie znajduje art. 260 p.p.s.a. w dotychczasowym brzmieniu. Zgodnie z art. 260 p.p.s.a. – w brzmieniu nadanym ustawą p.p.s.a. przed dniem 15.08.2015r., znajdującym zastosowanie w przedmiotowej sprawie, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Mając na uwadze powyższe Sąd stwierdził, że [...] z siedzibą w [...] wniosło w ustawowym terminie sprzeciw od postanowienia z 25 października 2016r. Sprzeciw nie zawiera braków skutkujących jego odrzuceniem. Oznacza to, że postanowienie referendarza sądowego utraciło moc, a wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu przez Sąd. Na gruncie przepisów dotyczących postępowań sądowych obowiązuje zasada, zgodnie z którą koszty sądowe pokrywa osoba dochodząca swych roszczeń przed sądem (art. 199 p.p.s.a.). Regulacje postępowania sądowoadministracyjnego pozwalają jednak stronom postępowania nie posiadającym wystarczających środków finansowych koniecznych do ochrony ich interesu prawnego na ubieganie się o przyznanie tzw. prawa pomocy. W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. stanowi, że osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Użyte w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że jego dochody i sytuacja majątkowa nie pozwalają na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ponadto osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2006, s. 504; zob. też postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 2009r., II OZ 20/09 oraz z dnia 26 stycznia 2009r., II OZ 28/09 – dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ze statutu Towarzystwa (k. 103 – 105) wynika, że jego celem jest prowadzenie działalności w zakresie ekologii, ochrony środowiska, dziedzictwa przyrodniczego i edukacji (§ 7 statutu). Cele te są realizowane m. in. przez "występowanie na prawach strony reprezentującej interes społeczny oraz interes prawny uzasadniony celami statutowymi w postępowaniach administracyjnych, procedurach związanych z planami zagospodarowania przestrzennego oraz procesach sądowych związanych z ochroną środowiska, w procesach inwestycyjnych oraz procedurach planistycznych" (§ 8 pkt 8 statutu). Przy tak określonym celu Towarzystwa członkowie powinni przewidywać, że ich skuteczne działanie będzie generować określone koszty. W przedmiotowej sprawie skarżące Towarzystwo nie wykazało, że podjęło nie jakiekolwiek działania, lecz działania celowe zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Skoro działalność Towarzystwa związana jest m. in. z występowaniem na drogę postępowań sądowych, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Towarzystwo powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. Z obowiązku tego nie zwalnia fakt, że Towarzystwo nie zdecydowało się podjąć uchwały w przedmiocie obowiązku uiszczania składek członkowskich w wysokości adekwatnej do szeroko zakreślonych w statucie form działalności. Wskazać bowiem należy, że przesłany statut Towarzystwa zakłada w § 12 obowiązek brania udziału przez członków zwyczajnych w działalności Towarzystwa i w realizacji jego celów oraz obowiązek regularnego opłacania składek przez członków zwyczajnych Towarzystwa. Nic nie stoi więc na przeszkodzie, aby członkowie Towarzystwa celem prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego, zebrali środki konieczne do opłacenia wpisu sądowego. Ponieważ skarżące stowarzyszenie nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych, nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Przyznanie skarżącemu prawa pomocy w sytuacji rezygnacji z podjęcia uchwały w przedmiocie obowiązku uiszczania składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie adekwatnym do szeroko zakreślonych w statucie form działalności, stanowiłoby de facto przeniesienie ciężaru prowadzenia działalności statutowej Towarzystwa na Skarb Państwa, podczas gdy stowarzyszenie powinno było co do zasady we własnym zakresie zabezpieczyć środki na swoją działalność, w tym na występowanie do sądów administracyjnych z pismami, które podlegają opłacie sądowej. Stowarzyszenie nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Sąd rozpoznający przedmiotowy wniosek w pełnej rozciągłości popiera stanowiska zaprezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach: z dnia 20 grudnia 2006r., sygn. akt II OZ 1433/06 (dostępne na stronie Centralnej Bazy Orzeczeń i Informacji o Sprawach: https://cbois.nsa.gov.pl); z dnia 30 listopada 2009r., sygn. akt II OZ 1004/09 (LEX nr 587353); z dnia 1 grudnia 2009r., sygn. akt II OZ 1056/09 (LEX nr 582885). W niniejszej sprawie wnioskodawca pomija całkowicie istotę działania stowarzyszeń, która opiera się na samodzielności działania stowarzyszenia. Samodzielność ta przejawia się między innymi w oparciu działalności na własnym majątku. Majątek ten, zgodnie z § 25 pkt 1 statutu, powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, środków pochodzących z ofiarności publicznej lub ze sponsoringu, dotacji, subwencji, udziałów i lokat. Nie ulega wątpliwości, że szeroko zakreślone cele, które nakłada na siebie Towarzystwo realizowane są z tego właśnie majątku. Jeżeli założyciele Towarzystwa, przyjmując cele swojej działalności są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenia, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie niemalże całości kosztów jego działalności na Skarb Państwa, a do takiej sytuacji prowadziłoby zaakceptowanie stanowiska reprezentowanego przez wnioskodawcę. Odmiennie oceniać należałoby sytuację, w której stowarzyszenie, zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których owe cele będą realizowane, lecz z przyczyn od siebie niezależnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać. Tymczasem w niniejszej sprawie analiza oświadczeń wnioskodawcy, jak również dokumentów znajdujących się w aktach sprawy prowadzi do wniosku, że Towarzystwo od samego początku miało świadomość, że nie będzie w stanie podołać kosztom własnej działalności, tym bardziej, gdy weźmie się pod uwagę kwotę 5.325,25 zł wskazaną w sprawozdaniu finansowym z działalności Towarzystwa w roku 2015r. wydatkowaną na przejazdy członków Towarzystwa samochodami prywatnymi na wizje terenowe, to koszty te w znacznej mierze generowane są przez samych członków Towarzystwa przy ustalonej maksymalnej miesięcznej składce członkowskiej 5 zł lub rocznej – 50 zł. Argumentacja wniosku wskazuje, że członkami Towarzystwa są osoby, które nie mając środków na realizację celów określonych w statucie, konsekwentnie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Towarzystwa realizowana będzie z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Towarzystwa na budżet Państwa, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m. in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (por. powołane już wyżej postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006r., sygn. akt II OZ 1433/06). Przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi również nie przewidują ustawowego, ogólnego zwolnienia organizacji społecznych z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, a zatem jedyną drogą uzyskania takiego zwolnienia jest ubieganie się o możliwość skorzystania z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy. Jednocześnie jednak ustawa w sposób wyraźny jako zasadę wskazuje, że w kosztach postępowania obowiązana jest partycypować strona, a prawo pomocy jest ściśle rozumianym wyjątkiem od tejże zasady. Zatem przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby wnioskodawca zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych. Uwzględniając przedstawiony stan faktyczny i prawny należy stwierdzić, że wnioskodawca nie uprawdopodobnił, że jest podmiotem, któremu przysługuje możliwość skorzystania z prawa pomocy. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.