IV SA/Wa 1662/09

Referendarz sądowy Grzegorz Antas Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia E. z siedzibą w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi Stowarzyszenia E. z siedzibą w W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] lipca 2009 r. znak: [...] w przedmiocie umorzenia postępowania zażaleniowego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy W związku z wezwaniem do uiszczenia wpisu od skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z [...] lipca 2009 r. w przedmiocie umorzenia postępowania zażaleniowego Stowarzyszenie E. z siedzibą w W. zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z dnia 12 listopada 2009 r., do którego skarżący dołączył kopię zaświadczenia Prezydenta W. z dnia [...] marca 2008 r. oraz potwierdzoną za zgodność z oryginałem kopię regulaminu wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym. Wszystkie wydatki na swoją działalność Stowarzyszenie pokrywa ze środków własnych członków. Stowarzyszenie nie posiada majątku. Nie ma rachunku bankowego. Działalność Stowarzyszenia, w świetle pkt. 6 regulaminu, opiera się na pracy społecznej jego członków. Działa ono m. in. poprzez występowanie na prawach strony jako reprezentant interesu (faktycznego lub prawnego) o charakterze społecznym w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (pkt 4.5 regulaminu). W uzasadnieniu wniosku Stowarzyszenie wyjaśniło, że środki na swoją działalność czerpie ze składek członkowskich i środków własnych pojedynczych członków. W październiku i listopadzie 2009 r. Stowarzyszenie wniosło opłaty sądowe w łącznej wysokości 500 zł, co pozbawiło go jakichkolwiek rezerwowych funduszy. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zważyć należało, co następuje: W świetle art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Rozważając zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, stwierdzić w pierwszym rzędzie trzeba, że zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. Nr 79, poz. 855 ze zm.), stowarzyszenie zwykłe prowadzi swoją działalność statutową opierając się na środkach finansowych pochodzących ze składek członkowskich. W odróżnieniu do stowarzyszenia, o którym mowa w rozdziale 2 cyt. ustawy, stowarzyszenie zwykłe nie jest uprawnione do prowadzenia działalności gospodarczej, przyjmowania darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywania dotacji, a także korzystania z ofiarności publicznej. Pomimo ograniczonego sposobu finansowania, z regulacji odnoszącej się do stowarzyszenia zwykłego, wywieść można, że założyciele stowarzyszenia, określając cele i formy działania, zobowiązani są przewidzieć środki finansowe adekwatne do postawionych przed sobą zamierzeń. Reguła ta stanowi rozwinięcie wielokrotnie podkreślanego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowiska, że każde stowarzyszenie, niezależnie od tego, że ma charakter uproszczony i działa na zasadzie non profit, zobowiązane jest do zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności. W postanowieniu z 30 września 2009 r. sygn. II OZ 801/09 NSA jednoznacznie wskazał, że opłacanie składek należy do sfery decyzyjnej danej organizacji. Fakt, iż określone stowarzyszenie rezygnuje z uzyskiwania tych dochodów lub ustala składki na bardzo niskim poziomie nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami przez Skarb Państwa. W postanowieniu z 26 stycznia 2009 r. sygn. II OZ 28/09 NSA stwierdził, że brak zapewnienia w statucie stowarzyszenia stałego źródła dochodów, chociażby w oparciu o obowiązkowe składki członkowskie, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy. Z postanowienia NSA z 13 lutego 2009 r. sygn. II OZ 132/09 wynika, że stowarzyszenie, uznając iż chce brać udział w postępowaniach sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Zobowiązane jest w tym zakresie, przy składaniu wniosku o prawo pomocy wykazać, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego (postanowienie NSA z 19 listopada 2009 r. sygn. II OZ 1007/09). Z dokumentów złożonych przez Stowarzyszenie E. wynika, że swoją działalność Stowarzyszenie prowadzi dzięki pracy społecznej swoich członków, a regulamin stowarzyszenia nie przewiduje składek członkowskich. Co prawda w uzasadnieniu wniosku Stowarzyszenie podało, że członkowie opłacają składki członkowskie, jak i dodatkowo dokonują wpłat indywidualnych, niemniej powyższe działanie - w świetle zapisów regulaminu - nie ma charakteru zobowiązania, przez co musi być traktowane jako niewiążące. Wpłaty członkowskie, gdy nie mają swojego normatywnego umocowania w wewnętrznym regulaminie stowarzyszenia, stają się czynnościami faktycznymi, nad którymi stowarzyszenie nie sprawuje kontroli i których nie może zaplanować. Okoliczność ta stanowi bezpośredni dowód, że ustalone na gruncie niniejszej sprawy zachowanie Stowarzyszenia E. zrównać można z przywoływaną wyżej kategorią niepodjęcia przez konkretne stowarzyszenie czynności zmierzających do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowań prowadzonych ze swoim udziałem. Jeżeli skarżące Stowarzyszenie, wprowadzając pracę na zasadzie wolontariatu oraz niezawierając w regulaminie obowiązku obligatoryjnego uiszczania składek w odpowiedniej wysokości, a więc proporcjonalnej do szacowanych kosztów udziału w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych, dobrowolnie poprzez powyższe zaniechanie pozbawiło się środków, z których mogłoby pokryć koszty postępowania sądowoadministracyjnego, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie może zostać traktowany jako usprawiedliwiony. Działanie Stowarzyszenia na zasadzie non profit samo z siebie nie przyznaje bowiem uprawnienia do domagania się zapewnienia przez Sąd środków na prowadzenie działalności statutowej, które w warunkach niniejszej sprawy miałoby znaleźć wyraz w zwolnieniu wnioskodawcy z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi. Zwrócić należy uwagę na przyjęty w orzecznictwie sądowoadministracyjnym jednolity pogląd, zgodnie z którym dobrowolne wprowadzenie przez członków stowarzyszenia takich zasad finansowania działalności, które powodują, że stowarzyszenie staje się współfinansowane za pomocą środków publicznych stanowi zaprzeczenie zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z 20.12.2006 r. sygn. II OZ 1433/06). W świetle powyższej oceny prawnej, każde stowarzyszenie, a więc także stowarzyszenie zwykłe, o niewielkiej liczbie członków o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku, np. poprzez zwiększenie liczby członków, przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie statutowe, które stosownie do art. 33 ustawy - Prawo o stowarzyszeniach, jak już wcześniej zostało zauważone, oprócz składek członkowskich może zwiększyć swój majątek poprzez otrzymywanie darowizn, spadków, zapisów, czy też może prowadzić działalność gospodarczą do uzyskania środków na działalność statutową. Twierdzenie wnioskodawcy, że w okresie dwóch miesięcy Stowarzyszenie uiściło opłaty sądowe w wysokości 500 zł może stanowić w tym przypadku właśnie podstawę do uznania, że Stowarzyszenie prowadzi rozległą i aktywną działalność, która jednak powinna być wykonywana w ramach prawnych właściwych dla faktycznego charakteru zadań, których realizacja objęta jest zamiarem uczestników Stowarzyszenia. Odstąpienie przez Stowarzyszenie od wymagania od wszystkich swoich członków uiszczania odpowiednich i stałych opłat członkowskich nadaje budżetowi Stowarzyszenia cechę "przypadkowości", co w całości wyklucza uprzywilejowane traktowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego w takich okolicznościach faktycznych i uznanie go za uzasadniony. Przyjęta w rozpoznawanej sprawie ocena wniosku Stowarzyszenia E. o zwolnienie od kosztów sądowych jako niezasadnego oparta została jednocześnie na stwierdzeniu, że wymagane w rozpoznawanej sprawie koszty sądowe nie należą do wysokich. Oznacza to, że nie zachodzi w tym przypadku rażąca dysproporcja pomiędzy wysokością środków, których wymóg uiszczenia obciąża Stowarzyszenie a pojmowaną zarówno w sposób abstrakcyjny, jak i konkretny kwotą pieniężną, której nałożony na stowarzyszenie zwykłe obowiązek opłacenia musiałby zostać potraktowany jako obciążenie nadmierne, a przez to niemożliwe do wypełnienia przez jednostkę organizacyjną niezajmującą się działalnością stricte nastawioną na zysk. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., należało orzec jak w sentencji.