IV SA/Wa 1862/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Łukasz Krzycki po rozpoznaniu w dniu 21 września 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] maja 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia Stowarzyszenia do udziału w postępowaniu na prawach strony postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie [...], zwane dalej "Stowarzyszeniem" w dniu 5 września 2012 r. (data stempla pocztowego) złożyło wniosek do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku o przyznanie prawa pomocy Stowarzyszenie podało, że jest stowarzyszeniem zwykłym, nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Środki na działalność statutową czerpie wyłącznie z dobrowolnych datków członków oraz z obowiązkowych składek. W bieżącym roku wydatki na koszty postępowań sądowych (tylko tytułem kosztów sądowych zapłacono 1.300 zł, a ponadto uiszczano opłaty za dokumenty urzędowe, znaczki pocztowe oraz ponoszono koszty sporządzenia skarg kasacyjnych) w całości skonsumowały uiszczone przez członków Stowarzyszenia roczne składki członkowskie (1.340 zł). Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 12 września 2010 r. odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dnia 18 września 2010 r. Stowarzyszenie skutecznie wniosło sprzeciw, w którym domagało się rzetelnej analizy argumentów przemawiających za lub przeciw zwolnieniu strony z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w całości. Stowarzyszenie zauważyło, że aktualna linia orzecznicza wyłącza możliwość korzystania przez organizacje pozarządowe z dobrodziejstw jakim jest przyznanie prawa pomocy, pomimo działania w interesie społecznym. Ponownie wskazano, że w bieżącym roku wydatki na koszty sądowe (1.600 zł) były wyższe niż roczne przychody ze składek członkowskich. Odnosząc się do zaproponowanych rozwiązań mających na celu zwiększenia dochodów Stowarzyszenia (zwiększenie liczby członków, zwiększenie wysokości składek członkowskich) stwierdzono, że są one nierealne. Aktualnie ubywa nie tylko organizacji pozarządowych ale także osób fizycznych chcących angażować się w działalność stowarzyszeń. Wpływ na tą sytuację ma ignorowanie prawa unijnego przez organy samorządowe i odwoławcze, które zniechęca coraz większą rzeszę społeczeństwa do angażowania się w działalność społeczną. Ponadto obciążanie przez Naczelny Sąd Administracyjny stowarzyszeń zwykłych kosztami przegranych przezeń postępowań sądowych należy traktować jako ostrzeżenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Rozpoznając wniosek skarżącego Stowarzyszenia należy stwierdzić, że nie zasługuje on na uwzględnienie. Na wstępie należy wskazać, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) - zwanej dalej "P.p.s.a.", w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu, postanowienie referendarza sądowego traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Intencją wnioskodawcy w niniejszej sprawie było uzyskanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie wniosku sprowadzało się więc do zbadania, czy spełniona została przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Stosownie do jego brzmienia osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Należy mieć na względzie, iż generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, iż każdy podmiot wszczynający postępowanie przed sądami administracyjnymi musi się liczyć z koniecznością poniesienia tych kosztów (art. 220 P.p.s.a., art. 230 § 1 P.p.s.a.). Zatem dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesu sądowego. Wskazać należy, iż Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym wpisanym do odpowiedniej ewidencji. Zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), zwanej dalej "ustawą", stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Zatem w pierwszej kolejności środki konieczne do prowadzenia działalności, stowarzyszenie powinno uzyskiwać od swych członków w postaci składek. Jeżeli tego nie czyni, to nie może przerzucać ciężaru swej działalności na koszt Państwa czyli wszystkich podatników. Podzielając pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażony w postanowieniu z dnia 20 grudnia 2006 r. (sygn. akt II OZ 1433/06, niepubl.) dotyczącym tej samej organizacji, należy stwierdzić, iż przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. W powyższym postanowieniu Naczelny Sąd Administracyjny doszedł również do wniosku, iż stowarzyszenie o niewielkiej liczbie członków o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku, np. poprzez zwiększenie liczby członków, przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie statutowe, które stosownie do art. 33 ustawy, oprócz składek członkowskich może zwiększyć swój majątek poprzez otrzymywanie darowizn, spadków, zapisów, może pozyskiwać dochody z własnej działalności, prowadzić działalność gospodarczą do uzyskania środków na działalność statutową. Stowarzyszenie może również tylko tak podnieść liczbę członków, że nie nastąpi jego przekształcenie, jednakże wpłynie to na zwiększenie dochodów ze składek członkowskich, co poprawi sytuację finansową stowarzyszenia. Sąd wskazał ponadto, iż Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Należy również zgodzić się ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonym w postanowieniu z dnia 9 czerwca 2006 r. (sygn. akt II OZ 317/06, niepubl.), iż to, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit podobnie, jak wiele innych organizacji tego typu, nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakresie której wchodzą również sprawy sądowe, które zazwyczaj wymagają ponoszenia kosztów sądowych. Brak zapewnienia w statucie stałego źródła dochodów, chociażby w oparciu o obowiązkowe składki członkowskie nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy. Podzielić należy pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu postanowienia z dnia 25 marca 2010 r. (sygn. akt II OZ 252/10, niepubl.), w sprawie również dotyczącej Stowarzyszenia, iż działalność stowarzyszeń opiera się na samodzielności. Samodzielność ta przejawia się między innymi w oparciu działalności na własnym majątku. Nie ulega też wątpliwości, że cele, które nakłada na siebie stowarzyszenie realizowane są z tego właśnie majątku. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie niemalże całości kosztów jego działalności na Skarb Państwa, a do takiej sytuacji prowadziłoby zaakceptowanie stanowiska reprezentowanego przez wnioskodawcę. Odmiennie oceniać należałoby sytuację, w której stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których te cele będą realizowane, lecz z przyczyn od siebie niezależnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać. Tymczasem w niniejszej sprawie analiza oświadczenia wnioskodawcy prowadzi do wniosku, że Stowarzyszenie ma świadomość, że nie jest w stanie podołać kosztom własnej działalności, jednocześnie przyjmując na siebie zbyt liczne zobowiązania mające stanowić wypełnienie zadań przewidzianych regulaminem. Ponadto należy mieć na względzie, iż ocenę zasadności przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie należy dokonać poprzez zestawienie ewentualnych kosztów sądowych z możliwościami finansowymi strony. W niniejszej sprawie stały koszt dla poniesienia przez Stowarzyszenie w niniejszej sprawie to wpis sądowy od skargi, który w przedmiotowej sprawie wynosi 100 zł (zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.). Pozostałe koszty sądowe mają charakter wyłącznie potencjalny: wysokość ewentualnej opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku – 100 zł (§ 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych - Dz. U. Nr 221, poz. 2192), czy też wysokość ewentualnego wpisu sądowego od skargi kasacyjnej wyniesie również 100 zł (§ 3 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Zatem wysokość niezbędnego kosztu sądowego w sprawie to 100 zł, a przy założeniu niekorzystnego wyniku sprawy dla strony to konieczność uiszczenia 300 zł. Jakkolwiek aktualnie wydatki Stowarzyszenia (1.600 zł) przekroczyły kwotę pieniężną uzyskaną z tytułu składek członkowskich (1.340 zł), jednakże w sytuacji istnienia możliwości zwiększenia źródeł dochodów Stowarzyszenia (przykładowe zostały wymienione we wcześniejszej części niniejszego uzasadnienia) nie można przyjąć, że wnioskodawca nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ponadto zauważyć należy, iż wydatkowanie środków finansowych na wpis od skargi nie musi oznaczać trwałego uszczerbku w środkach finansowych Stowarzyszenia, bowiem w przypadku uwzględnienia skargi, zgodnie z art. 200 P.p.s.a., skarżącemu należy się od organu zwrot poniesionych kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Wnioskodawca wykazując wysokość poniesionych kosztów sądowych w innych sprawach sądowoadministracyjnych (1.600 zł) pomija te sprawy, w których Sąd uwzględnił skargi Stowarzyszenia i zasądził zwrot kosztów postępowania sądowego, co nastąpiło np. w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 1323/11 zakończonej prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 marca 2012 r., w którego to pkt 2 orzeczono o kosztach postępowania. Natomiast odnosząc się do zarzutu obciążania przez Naczelny Sąd Administracyjny stowarzyszeń zwykłych kosztami przegranych przezeń postępowań sądowych wskazać należy, że wojewódzki sąd administracyjny nie jest uprawniony do dokonywania oceny czy też wykładni wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wyjaśnić jedynie należy, że art. 207 § 2 P.p.s.a. który stanowi podstawę do odstąpienia od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości lub w części na rzecz strony wygrywającej ma charakter uznaniowy - a nie obligatoryjny - zatem Naczelny Sąd Administracyjny ma możliwość (a nie obowiązek) w uzasadnionych sytuacjach (ocena na tle konkretnej sprawy) odstąpić od reguł wynikających z art. 203 i art. 204 P.p.s.a. Dotychczasowe orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego potwierdza, że Sąd ten niejednokrotnie korzystał z możliwości jaką przewidział ustawodawca w art. 207 § 2 P.p.s.a. odstępując od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości, np. w sprawie ze skargi Stowarzyszenia w sprawie o sygn. akt II OSK 444/11, zakończonej wyrokiem z dnia 29 maja 2012 r. Mając powyższe na względzie uznać należy, że brak jest podstaw do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ppsa, orzeczono jak w sentencji postanowienia.