IV SA/Wa 2335/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Linkowski po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku G. z siedzibą w K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi G. z siedzibą w K. na decyzję Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] sierpnia 2013 r. znak: [...] w przedmiocie umorzenia postępowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie G. z siedzibą w K. zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku z 19 grudnia 2013 r., statutu Towarzystwa oraz nadesłanych na wezwanie wyciągu z rachunku bankowego za okres od października do grudnia ubiegłego roku, uchwały określającej wysokość składek członkowskich, listy członków Towarzystwa, a także dodatkowego oświadczenia z 3 lutego 2014 r. wynika, że strona skarżąca jest tzw. stowarzyszeniem "rejestrowym", które posiada osobowość prawną. Jej celem jest prowadzenie działalności w zakresie ekologii, ochrony środowiska, dziedzictwa przyrodniczego i edukacji. Aktualnie Towarzystwo liczy 34 członków, jednakże 11 z nich uchyla się od płacenia składek i prawdopodobnie zostaną one wykluczone ze Stowarzyszenia. Pozostali członkowie uiszczają składki roczne. Podstawowa składka roczna wynosi 50 zł, natomiast składki ulgowe 25 zł lub 12 zł. 3 spośród 34 osób uiszczają składkę ulgową w najniższej z podanych wysokości. Realne dochody Towarzystwa z tytułu składek wynoszą ok. 1.036 zł. Saldo rachunku bankowego skarżącego na koniec okresu ujętego w nadesłanym wyciągu wyniosło 27,56 zł. Uzasadniając żądanie zwolnienia od kosztów sądowych, Towarzystwo podało, że jego zobowiązania przekraczają posiadane środki. Podkreśliło, że jego działalność z założenia opiera się na pracy społecznej – jest to praca o charakterze eksperckim, wykonywana bez wynagrodzenia. Koszty rzutują na zobowiązania, czego przejawem są straty finansowe. Składki członkowskie są jedynym źródłem dochodów, które nie pokrywają kosztów funkcjonowania Towarzystwa. Kwota uzyskana ze składek w skali roku starcza na pokrycie kosztów korespondencji i materiałów biurowych. Stowarzyszenie nie zatrudnia pracowników, nie prowadzi działalności gospodarczej, podejmuje jednak kroki zmierzające do pozyskiwania darowizn. Towarzystwo eliminuje koszty zatrudniania ekspertów zewnętrznych. Produktem jego pracy są ekspertyzy. Ich rynkowa wartość przekracza ponoszone koszty funkcjonowania. Nie przynoszą one jednak realnego przychodu. Wynik finansowy Towarzystwa za 2012 r. wyniósł -6.295,66 zł. Rok 2013 zamknęła porównywalna strata. Stowarzyszenie zaznaczyło też, że w przedmiotowej sprawie poniosło duże koszty dokumentacji terenowych, a występuje w niej, reprezentując interes społeczny, jakim jest ochrona przyrody. Postanowieniem z 17 lutego 2014 r. sygn. akt IV SA/Wa 2335/13 referendarz sądowy odmówił Towarzystwu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia Towarzystwo w piśmie z 18 marca 2014 r., wniosło sprzeciw, w którym podtrzymało argumentację zawartą we wniosku o udzielenie prawa pomocy. Podkreśliło także, że wobec braku środków finansowych na działalność, pokrycie wpisu wymagałoby sięgnięcia do prywatnych środków członków Towarzystwa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie traci moc a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z wniesieniem sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z 17 lutego 2014 r., który nie został przez Sąd odrzucony postanowienie to utraciło moc i dlatego wniosek stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpoznaniu. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od powyższej zasady jest instytucja prawa pomocy, która winna być stosowana tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 244 § 1, art. 245, art. 246 § 2 oraz art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynika, że osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie majątkowym. Od Sądu zależy więc uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy. Użyte w art. 246 § 2 pkt 1 i 2 powołanej ustawy określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że jego dochody i sytuacja majątkowa nie pozwalają na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania czy choćby dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ponadto osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2006, s. 504; zob. też postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 2009 r., II OZ 20/09 oraz z dnia 26 stycznia 2009 r., II OZ 28/09 – dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W przedmiotowej sprawie Towarzystwo nie wykazało, że podjęło nie jakiekolwiek działania, lecz działania celowe zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nie jest wystarczającym twierdzenie, że źródłem dochodu Towarzystwa są wyłącznie składki członkowskie, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność Towarzystwa związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Towarzystwo powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. Z obowiązku tego nie zwalnia fakt, że nie zdecydowało się podjąć uchwały w przedmiocie obowiązku uiszczania składek członkowskich w wysokości adekwatnej do szeroko zakreślonych w statucie form działalności. Wskazać bowiem należy, że przesłany statut Towarzystwa zakłada w § 12 d obowiązek regularnego opłacania składek przez członków zwyczajnych Towarzystwa, zaś § 13 przewiduje zwolnienie ze składek członkowskich członków honorowych Towarzystwa. Nic nie stoi więc na przeszkodzie, aby członkowie Towarzystwa, w przypadku braku innych źródeł finansowania, celem prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego, zebrali środki konieczne do opłacenia wpisu sądowego. W świetle § 25 statutu Towarzystwa – który jest w znacznej części powtórzeniem art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 z późn. zm.) – źródłami powstania jego majątku są składki członkowskie, darowizny, zapisy i spadki, środki pochodzące z ofiarności publicznej lub ze sponsoringu, dotacje, subwencje, udziały, lokaty. Zatem Towarzystwo ma możliwość uzyskania środków finansowych na prowadzenie działalności, w tym na prowadzenie procesów sądowych. Natomiast fakt, że świadomie z niej nie korzysta, tak jak w niniejszym przypadku nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem wniosku o przyznanie prawa pomocy, z czego władze Stowarzyszenia powinny sobie zdawać sprawę. Skoro Towarzystwo zakładane było w określonym celu, to jego forma prawna, zakres działalności, a przede wszystkim podstawy finansowania powinny zostać tak określone, by cel ten mógł być realizowany bez przerzucania ciężaru funkcjonowania Towarzystwa na Państwo. Ponieważ skarżące Towarzystwo nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych, nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Przyznanie prawa pomocy w sytuacji rezygnacji z podjęcia uchwały w przedmiocie obowiązku uiszczania składek członkowskich na poziomie adekwatnym do szeroko zakreślonych w statucie form działalności, stanowiłoby de facto przeniesienie ciężaru prowadzenia działalności statutowej Towarzystwa na Skarb Państwa, podczas gdy Stowarzyszenie powinno było co do zasady we własnym zakresie zabezpieczyć środki na swoją działalność, w tym na występowanie do sądów administracyjnych z pismami, które podlegają opłacie sądowej. Stowarzyszenie nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Sąd rozpoznający przedmiotowy wniosek w pełnej rozciągłości popiera stanowiska zaprezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach: z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06 (dostępne na stronie Centralnej Bazy Orzeczeń i Informacji o Sprawach: https://cbois.nsa.gov.pl); z dnia 30 listopada 2009 r., sygn. akt II OZ 1004/09 (LEX nr 587353); z dnia 1 grudnia 2009 r., sygn. akt II OZ 1056/09 (LEX nr 582885). W niniejszej sprawie Towarzystwo pomija całkowicie istotę działania stowarzyszeń, która opiera się na samodzielności działania stowarzyszenia. Samodzielność ta przejawia się m.in. w oparciu działalności na własnym majątku. Majątek ten, jak już wyżej wskazano, powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Nie ulega wątpliwości, że szeroko zakreślone cele, które nakłada na siebie Towarzystwo realizowane są z tego właśnie majątku. Jeżeli założyciele Towarzystwa, przyjmując cele swojej działalności są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenie, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie niemalże całości kosztów jego działalności na Skarb Państwa, a do takiej sytuacji prowadziłoby zaakceptowanie stanowiska reprezentowanego przez Towarzystwo. Odmiennie oceniać należałoby sytuację, w której stowarzyszenie, zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których owe cele będą realizowane, lecz z przyczyn od siebie niezależnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać. Tymczasem argumentacja wniosku wskazuje, że członkami Towarzystwa są osoby, które nie mając środków na realizację celów określonych w regulaminie, konsekwentnie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Towarzystwa realizowana będzie z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Towarzystwa na budżet Państwa, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m. in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (por. powołane już wyżej postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06). Nie jest rzeczą sądu administracyjnego ocenianie pobudek, jakimi kierowali się członkowie Towarzystwa przy jego tworzeniu, ani też podważanie racji jego istnienia, niemiej jednak oceny wymagały wszelkie podniesione wyżej okoliczności w kontekście możliwości uzyskania przez Towarzystwo prawa pomocy. Uwzględniając przedstawiony stan faktyczny i prawny należy stwierdzić, że Towarzystwo nie uprawdopodobniło, że jest podmiotem, któremu przysługuje możliwość skorzystania z prawa pomocy. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.