IV SA/Wa 2538/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Wójcik po rozpoznaniu w dniu 21lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosków adwokata P. S. o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu przed sądem drugiej instancji w sprawie ze skargi [...] S.A., w imieniu której występuje kurator Z. B. na postanowienie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu wniosku o udostępnienie ze zbioru PESEL danych adresowych postanawia: 1. przyznać ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata P. S. kwotę 147,60 (sto czterdzieści siedem 60/100) złotych, w tym kwotę 27,60 (dwadzieścia siedem 60/100) złotych stanowiącą 23 % podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu w postępowaniu zażaleniowym; 2. odmówić przyznania adwokatowi P. S. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 25 marca 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 2538/14 odrzucił skargę [...] S.A. na postanowienie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu wniosku o udostępnienie ze zbioru PESEL danych adresowych. Postanowieniem z dnia 18 stycznia 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 2538/14 Sąd przyznał skarżącej Spółce prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W dniu 17 lutego 2016 r. Okręgowa Rada Adwokacka w [...] wyznaczyła dla skarżącej pełnomocnika z urzędu w osobie adwokata P. S. W dniu 23 marca 2016 r. wyznaczony pełnomocnik wniósł skargę kasacyjną od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 marca 2015 r., w której zawarł wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, które nie zostały zapłacone ani w całości, ani w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 31 marca 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 2538/14 odrzucił skargę kasacyjną wniesioną z uchybieniem ustawowego terminu. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd ponadto podkreślił, że pełnomocnik nie wystąpił z wnioskiem o przywrócenie terminu do jej wniesienia. W piśmie z dnia 14 kwietnia 2016 r. adwokat P. S. złożył zażalenie na postanowienie z dnia 31 marca 2016 r. wraz z wnioskiem o przyznanie kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu, które dotychczas nie zostały opłacone w całości ani w części. Trafność rozstrzygnięcia Sądu z dnia 31 marca 2016 r. potwierdzona została postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 maja 2016 r., sygn. akt II OZ 547/16, który oddalił zażalenie wniesione na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej, stwierdzając w uzasadnieniu, że skoro ustanowiony z urzędu pełnomocnik wnosząc środek zaskarżenia z uchybieniem terminu nie złożył wniosku o jego przywrócenie, to WSA w Warszawie miał pełne podstawy do odrzucenia skargi kasacyjnej. Referendarz sądowy, rozpoznając powyższe wnioski o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, w punkcie 1) postanowienia z dnia 14 czerwca 2016 r. odmówił pełnomocnikowi przyznania kosztów pomocy prawnej za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej, zaś w punkcie 2) przyznał pełnomocnikowi kwotę 147,60 zł za pomoc prawną udzieloną skarżącej w postępowaniu zażaleniowym. W dniu 6 lipca 2016 r. pełnomocnik skarżącej wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia referendarza wskazując, że postanowienie zaskarża w części odmawiającej przyznania udzielonej pomocy prawnej za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej, tj. w zakresie pkt 1) postanowienia oraz stwierdzając w uzasadnieniu, że nie miał żadnego ustawowego obowiązku składania wniosku o przywrócenie terminu do złożenia skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z treścią art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718), od postanowień referendarza sądowego przysługuje sprzeciw, którego wniesienie skutkuje utratą mocy orzeczenia referendarza w całości, stosownie do postanowień art. 260 tej ustawy. Skuteczne wniesienie sprzeciwu powoduje utratę mocy wiążącej orzeczenia referendarza sądowego z mocy prawa i przejęcie kompetencji do rozpatrzenia wniosku o przyznanie kosztów przez sąd. Sąd nie zajmuje się wówczas badaniem prawidłowości zakwestionowanego rozstrzygnięcia referendarza sądowego, lecz analizuje wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu przez wyznaczonego pełnomocnika od początku samodzielnie, jako nową sprawę (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FZ 412/10). Konsekwencją bowiem wniesienia sprzeciwu jest traktowanie orzeczenia referendarza sądowego jako "niebyłego". Skoro rozstrzygnięcie to traci moc prawną z chwilą wniesienia sprzeciwu, to również nie wywołuje jakichkolwiek skutków w stosunku do jego adresata, wydane zaś postanowienie sądu, będące wynikiem wniesionego sprzeciwu, stanowi niejako pierwsze i nowe rozstrzygnięcie odnoszące się do uprawnień pełnomocnika, o których przyznanie się on ubiega. Z uwagi na powyższe, na skutek wniesionego sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego z dnia 14 czerwca 2016 r. utraciło moc – zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w brzmieniu obowiązującym przed dniem 15 sierpnia 2015 r., tj. przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658) – i dlatego sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd. W niniejszej sprawie postępowanie sądowoadministracyjne zostało wszczęte w dniu 19 listopada 2014 r., zatem zastosowanie w tej sprawie znajduje art. 260 w dotychczasowym brzmieniu. Ustanowionemu w ramach prawa pomocy adwokatowi należy się wynagrodzenie oraz zwrot niezbędnych i udokumentowanych wydatków na zasadach określonych w art. 250 § 1 powołanej ustawy. Zgodnie z powołanym przepisem adwokat wyznaczony w ramach przyznanego prawa pomocy otrzymuje wynagrodzenie na zasadach określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów dokonane w ramach pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Należy w tym miejscu podkreślić, że wynagrodzenie, o którym mowa w powołanym przepisie jest związane z faktycznym udzieleniem pomocy prawnej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2005 r., sygn. akt OZ 720/04, Lex nr 156687). Przewidziany w art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2015 r. poz. 615 z późn. zm.) obowiązek Skarbu Państwa ponoszenia kosztów nieopłaconej przez strony pomocy prawnej z urzędu dotyczy pomocy "udzielonej", a zatem powstaje w momencie rozpoczęcia wykonywania przez adwokata czynności związanych bezpośrednio z udzieleniem pomocy stronie, dla której został on wyznaczony. Udzielenie pomocy prawnej przez pełnomocnika powinno zmierzać bezpośrednio do poprawy lub ochrony sytuacji prawnej osoby, której udzielana jest pomoc (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2005 r., I KZP 15/05, Lex nr 151472 i postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 września 2012 r., II FZ 727/12, Lex nr 1221331). Uprawnieniem i obowiązkiem Sądu jest natomiast ustalenie, czy pomoc ta została rzeczywiście udzielona. Trzeba bowiem mieć na względzie, że przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika powoduje, że Skarb Państwa przejmuje na siebie ciężar finansowy związany z opłaceniem jego wynagrodzenia, zaś Sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania. W tym zakresie Sąd powinien przede wszystkim rozważyć, czy czynność, za którą pełnomocnik domaga się opłaty, spełnia podstawowe elementy profesjonalizmu. Reprezentowana strona ma bowiem prawo wymagać, by czynności pełnomocnika były skuteczne, adekwatne do stanu sprawy i zgodne z prawem. Tym samym przez faktyczne udzielenie pomocy prawnej należy rozumieć profesjonalne działanie wyznaczonego adwokata i znajomość obowiązujących przepisów prawa (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 sierpnia 1997 r., II CZ 88/97, Lex nr 31820 i z dnia 16 marca 2000 r., I PZ 86/99, Lex nr 460165 oraz postanowienia Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: we Wrocławiu z dnia 20 września 2009 r., II SA/Wr 221/09, Lex nr 772245 i w Warszawie z dnia 17 lipca 2009 r., II SA/Wa 491/08, Lex nr 1055443). Rozstrzygając wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu, sąd powinien mieć na względzie przede wszystkim to, czy czynność, za którą pełnomocnik domaga się opłaty, spełnia podstawowe elementy profesjonalizmu. Jeżeli bowiem pismo procesowe z przyczyn formalnych nie wywołało żadnych skutków prawnych, to nie można przyjąć, że czynność została w istocie zrealizowana. Nie sposób pominąć funkcji jakie powinna spełniać instytucja nieopłaconej pomocy prawnej. Chodzi tu o funkcję dyscyplinującą, która w stosunku do pełnomocnika powinna przejawiać się koniecznością dołożenia maksymalnej staranności w realizacji nałożonych obowiązków, zapłata bowiem za nie pochodzi ze środków Skarbu Państwa. Nie bez znaczenia pozostaje funkcja społeczna, gdyż uprawniony do pomocy prawnej z urzędu nie może pozostawać w przeświadczeniu, że udzielona mu pomoc jest pomocą iluzoryczną (zob. S. Babiarz i inni, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2009 r. wyd. 2, s. 366-367). Powyższy pogląd znajduje odzwierciedlenie w literaturze postępowania cywilnego, mając odniesienie również do procedury sądowoadministracyjnej, zgodnie z nim, jeśli czynności podejmowane przez wyznaczonego pełnomocnika, nie mają charakteru "pomocy prawnej" z uwagi na ich sprzeczność z zasadami profesjonalizmu, brak jest podstaw do przyznania adwokatowi ze środków Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2000 r., I PZ 86/99, Lex nr 460165 i z dnia 10 grudnia 2001 r. I PKN 248/01, Lex nr 52256), jak również w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych (np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r., I FSK 854/05, Lex nr 293151). W świetle powyższego, jeżeli wniesione przez profesjonalnego pełnomocnika pismo procesowe z przyczyn formalnych nie wywołało żadnych skutków prawnych, to nie można przyjąć, aby czynność procesowa, której zamierzał on dokonać została w istocie zrealizowana, a co za tym idzie trudno uznać, że ma ona charakter pomocy prawnej (por. orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 30 listopada 2010 r., IV SA/Gl 645/09 (Lex nr 758402). W rozpatrywanej sprawie czynnością pomocy prawnej udzielonej z urzędu jest sporządzenie i wniesienie przez wyznaczonego pełnomocnika skargi kasacyjnej w dniu 23 marca 2016 r. od wydanego w sprawie postanowienia Sądu z dnia 25 marca 2015 r. odrzucającego skargę, a zatem po upływie ustawowego terminu do jej wniesienia określonego w art. 177 § 1 powołanej ustawy, który upłynął z dniem 29 kwietnia 2015 r. Równocześnie z wniesieniem skargi kasacyjnej pełnomocnik nie zgłosił wniosku o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności. Powyższe poskutkowało odrzuceniem rzeczonej skargi kasacyjnej i uniemożliwiło jej merytoryczne rozpoznanie przez Naczelny Sąd Administracyjny, który w postanowieniu z dnia 31 maja 2016 r. oddalającym zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej jednoznacznie stwierdził, że kiedy wyznaczenie pełnomocnika przez organ samorządu zawodowego nastąpiło już po upływie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej – obowiązkiem adwokata było złożenie wniosku o przywrócenie terminu. Tylko w przypadku dopełnienia tej czynności procesowej działanie pełnomocnika można by uznać za odpowiadające podstawowym zasadom staranności i profesjonalizmu, a w konsekwencji pomoc prawną polegającą na sporządzeniu i wniesieniu skargi kasacyjnej – za rzeczywiście udzieloną. Zaniechanie złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej uniemożliwiło tymczasem wszczęcie postępowania przed sądem administracyjnym w drugiej instancji. Dokonana przez wyznaczonego pełnomocnika czynność nie ma więc w ocenie Sądu charakteru pomocy prawnej, gdyż została podjęta w sprzeczności z zasadami profesjonalizmu. Samo sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej bez złożenia w tej sprawie wniosku o przywrócenie terminu do jej wniesienia nie prowadzi do osiągnięcia zasadniczego celu pomocy prawnej z urzędu, tj. pełnej realizacji prawa do sądu reprezentowanego podmiotu. Dlatego wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu przyznawane jest za pomoc prawną faktycznie udzieloną. Nie można tracić z pola widzenia faktu, że wynagrodzenie pełnomocnikowi z urzędu jest przyznawane ze środków publicznych. Z powyższych względów sąd rozpoznający wniosek o przyznanie tego wynagrodzenia ma zarazem uprawnienie, jak i obowiązek ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona. Zgodnie z powołanym na wstępie przepisem art. 250 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wyznaczony adwokat otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. Zasady powyższe określa obowiązujące od dnia 1 stycznia 2016 r. rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801), z tym, że stosownie do § 22 tego rozporządzenia do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie rozporządzenia stosuje się przepisy dotychczasowe do czasu zakończenia postępowania w danej instancji, tj. przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461 z późn. zm.). Przyznanie stronie adwokata jest jedną z form prawa pomocy określonej w art. 244 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i ma na celu urzeczywistnienie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść między innymi kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Pełnomocnikowi ustanowionemu na podstawie art. 244 powołanej ustawy należy się wynagrodzenie, w zakresie określonym w art. 250 § 1 powołanej ustawy, jedynie za pomoc prawną rzeczywiście udzieloną. Postanowienie o przyznaniu pomocy prawnej oznacza, że Skarb Państwa przejmuje na siebie ciężar finansowy związany z wynagrodzeniem pełnomocnika z urzędu, a nadto że Sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania. Oznacza to uprawnienie i obowiązek Sądu ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2004 r., OZ 720/04). Pełnomocnik z urzędu ustanowiony w ramach przyznanego stronie prawa pomocy otrzymuje zatem wynagrodzenie, o którym mowa w art. 250 § 1 powołanej ustawy, w związku z faktycznym udzieleniem pomocy prawnej. Wnioskodawca nie wykazał więc wykonania ciążącego na nim obowiązku świadczenia pomocy prawnej na rzecz skarżącej, podczas gdy w myśl art. 250 § 1 powołanej ustawy wynagrodzenie należy się adwokatowi za pomoc prawną rzeczywiście udzieloną i odpowiednio wykazaną przed sądem. W tym stanie rzeczy okoliczności sprawy nie uzasadniały uwzględnienia zgłoszonego żądania w zakresie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej i dlatego na podstawie art. 250 § 1 a contrario ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należało orzec jak w punkcie 2. sentencji postanowienia. Zasadny jest natomiast wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu za postępowanie zażaleniowe. Szczegółowe zasady ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, a także stawki minimalne opłat za czynności adwokatów, określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461). Stawki minimalne za czynności adwokackie w postępowaniu przed sądami administracyjnymi określone zostały w § 18 ust. 1 powołanego rozporządzenia. Natomiast stosownie do § 2 ust. 3 tego rozporządzenia, zasądzając opłatę za czynności adwokackie z tytułu zastępstwa prawnego, sąd podwyższa o stawkę podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności w przepisach o podatku od towarów i usług, obowiązującą w dniu orzekania o tych opłatach. W dniu 1 stycznia 2016 r. weszło w życie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801). Jednakże zgodnie z § 22 tego rozporządzenia do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie rozporządzenia stosuje się przepisy dotychczasowe do czasu zakończenia postępowania w danej instancji. Zakończenie postępowania w danej instancji następuje z chwilą wydania orzeczenia kończącego postępowanie w tej instancji (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2007 r., sygn. akt III CZP 124/06, LEX nr 209065). W niniejszej sprawie postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odrzucające skargę wydane zostało w dniu 25 marca 2015 r., a więc w sprawie zastosowanie mają przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Z powyższych względów Sąd – na podstawie art. 250 § 1 powołanej ustawy w związku z § 18 ust. 1 pkt 2 lit. d w zw. z § 2 ust. 3 i § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. – postanowił przyznać adwokatowi P.S. wynagrodzenie w kwocie 147,60 złotych, jak w punkcie 1. sentencji postanowienia, z tytułu pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu w postępowaniu zażaleniowym w drugiej instancji, przy czym kwota 120,-zł została podwyższona o 23% stawkę podatku od towarów i usług, tj. o kwotę 27,60 zł, co dało łączną kwotę 147,60 zł.