IV SA/Wa 275/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Teresa Zyglewska po rozpoznaniu w dniu 1 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku G. z siedzibą w K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi G. z siedzibą w K. na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. G. z siedzibą w K. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego w sprawie formularza PPPr i dołączonych dokumentów wynika, że działalność Towarzystwa z założenia opiera się wyłącznie na pracy społecznej – jest to praca o charakterze eksperckim, wykonywana bez wynagrodzenia. Jej koszty rzutują na zobowiązania Towarzystwa, czego przejawem są straty finansowe. Jedynym źródłem dochodu są składki członkowskie, nie pokrywające kosztów funkcjonowania Towarzystwa. Kwota uzyskana ze składek w skali roku wystarcza na pokrycie kosztów korespondencji i materiałów biurowych. Stowarzyszenie podało ponadto, że nie zatrudnia pracowników i nie prowadzi działalności gospodarczej, podejmuje jednak kroki do pozyskiwania darowizn. Celem działalności wnioskodawcy jest ochrona środowiska, zaś produktem pracy Towarzystwa są ekspertyzy. Rynkowa wartość wykonanych ekspertyz, według oświadczenia wnioskodawcy, przekracza ponoszone koszty funkcjonowania Towarzystwa. Według rachunku wyników Towarzystwa na dzień 31 grudnia 2013 r. przychody z działalności statutowej wnioskodawcy wyniosły 1.220 zł, natomiast koszty realizacji zadań statutowych wyniosły 7.114,67 zł. Ze sprawozdania finansowego z działalności Towarzystwa w roku 2013 r. wynika, że na kwotę tę złożyły się: - koszty prowadzenia korespondencji i zakupu materiałów biurowych – 100 zł, - wniesione opłaty sądowe i administracyjne – 693,25 zł, - koszty wyjazdów służbowych środkami komunikacji publicznej – 240 zł, - koszty przejazdów samochodami prywatnymi członków Towarzystwa (prowadzenie wizji terenowych w ramach monitoringu inwestycji ingerujących w środowisko) – 5.846,21 zł, - koszty operacji bankowych (obsługa konta bankowego organizacji) – 18 zł, - koszty porad prawnych – 217 zł. Wynik finansowy brutto na całokształcie działalności Towarzystwa wyniósł "-5.894,67 zł". W piśmie z dnia 15 sierpnia 2014 r. Towarzystwo wskazało, że jest organizacją, która liczy 29 członków zwyczajnych i 3 członków wspierających. W piśmie tym wnioskodawca przedstawił zestawienie wydatków w 2014 r. (do 31 lipca 2014 r.), na które składają się: - 836 zł – wpisy i opłaty sądowe, - 320,05 zł – usługi pocztowe, - 136 zł – bilety autobusowe, - 160 zł – zwrot wyłożonych kwot za poprzedni rok (2 wypisy z KRS i uzasadnienie wyroku), - 9 zł – opłaty bankowe. Z nadesłanej do akt uchwały Zarządu z dnia [...] czerwca 2014 r. wynika, że wysokość składek członkowskich opłacanych w cyklu miesięcznym ustalona została na kwoty od 1,50 zł do 5 zł w zależności od statusu członka, zaś składki opłacane w cyklu rocznym – od 12 zł do 50 zł w zależności od statusu członka. Składka rodzinna opłacana wyłącznie w cyklu rocznym ustalona została w wysokości 80 zł. Z nadesłanego wyciągu z rachunku bankowego wynika, że saldo końcowe na rachunku bankowym Towarzystwa na dzień 11 czerwca 2014 r. było dodatnie i wynosiło 60,56 zł. Powyższy wniosek rozpoznany został postanowieniem referendarza sądowego z dnia 27 sierpnia 2014 r., którym odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia Towarzystwo w piśmie z dnia 17 września 2014 r., wniosło sprzeciw, w którym polemizuje z uzasadnieniem postanowienia z dnia 27 sierpnia 2014 r. Wskutek wniesienia sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego z dnia 27 sierpnia 2014 r. r. utraciło moc i dlatego sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.), zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 244 § 1, art. 245, art. 246 § 2 oraz art. 252 powołanej ustawy wynika, że osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie majątkowym. Od Sądu zależy więc uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy. Użyte w art. 246 § 2 pkt 1 i 2 powołanej ustawy określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że jego dochody i sytuacja majątkowa nie pozwalają na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania czy choćby dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ponadto osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2006, s. 504; zob. też postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 2009 r., II OZ 20/09 oraz z dnia 26 stycznia 2009 r., II OZ 28/09 – dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W przedmiotowej sprawie skarżące Towarzystwo nie wykazało, że podjęło nie jakiekolwiek działania, lecz działania celowe zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nie jest wystarczającym twierdzenie, że źródłem dochodu Towarzystwa są wyłącznie składki członkowskie, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność Towarzystwa związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Towarzystwo powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. Z obowiązku tego nie zwalnia fakt, że nie zdecydowało się podjąć uchwały w przedmiocie obowiązku uiszczania składek członkowskich w znacznej wysokości adekwatnej do szeroko zakreślonych w statucie form działalności. Wskazać bowiem należy, że przesłany statut Towarzystwa zakłada w § 12 obowiązek brania udziału przez członków zwyczajnych w działalności Towarzystwa i w realizacji jego celów oraz obowiązek regularnego opłacania składek przez członków zwyczajnych Towarzystwa. Nic nie stoi więc na przeszkodzie, aby członkowie Towarzystwa, w przypadku braku innych źródeł finansowania, celem prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego, zebrali środki konieczne do opłacenia wpisu sądowego. Ponieważ skarżące Stowarzyszenie nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych, nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Wnioskodawca w nadesłanej uchwale z dnia [...] czerwca 2014 r. wskazał, że maksymalna wysokość składki członkowskiej wynosi miesięcznie 5 zł lub rocznie 50 zł i przy liczbie 29 członków zwyczajnych i 3 członkach wspierających. Tymczasem ze znanych Sądowi z urzędu innych spraw rozpoznawanych z udziałem skarżącego Towarzystwa (np. sprawa o sygn. akt IV SA/Wa 2097/13) wiadomym jest, że składka w identycznej wysokości obowiązywała już w 2012 r. na mocy uchwały Zarządu z dnia grudnia 2012 r. nr [...], zatem od co najmniej dwóch lat w tej samej symbolicznej wysokości. W świetle § 25 statutu Towarzystwa – który jest w znacznej części powtórzeniem art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 z późn. zm.) – źródłami powstania jego majątku są składki członkowskie, darowizny, zapisy i spadki, środki pochodzące z ofiarności publicznej lub ze sponsoringu, dotacje, subwencje, udziały, lokaty. Zatem strona ma możliwość pozyskania środków finansowych na prowadzenie działalności, w tym na prowadzenie procesów sądowych. Natomiast fakt, że świadomie z niej nie korzysta, tak jak w niniejszym przypadku (nie pozyskuje darowizn, nie prowadzi działalności gospodarczej) nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem wniosku o przyznanie prawa pomocy, z czego władze Stowarzyszenia powinny sobie zdawać sprawę. Skoro Towarzystwo zakładane było w określonym celu, to jego forma prawna, zakres działalności, a przede wszystkim podstawy finansowania powinny zostać tak określone, by cel ten mógł być realizowany bez przerzucania ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo. Ponieważ skarżące Towarzystwo nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych, nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Przyznanie skarżącemu prawa pomocy w sytuacji rezygnacji z podjęcia uchwały w przedmiocie obowiązku uiszczania składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie adekwatnym do szeroko zakreślonych w statucie form działalności, stanowiłoby de facto przeniesienie ciężaru prowadzenia działalności statutowej Towarzystwa na Skarb Państwa, podczas gdy Stowarzyszenie powinno było co do zasady we własnym zakresie zabezpieczyć środki na swoją działalność, w tym na występowanie do sądów administracyjnych z pismami, które podlegają opłacie sądowej. Stowarzyszenie nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Sąd rozpoznający przedmiotowy wniosek w pełnej rozciągłości popiera stanowiska zaprezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach: z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06 (dostępne na stronie Centralnej Bazy Orzeczeń i Informacji o Sprawach: https://cbois.nsa.gov.pl); z dnia 30 listopada 2009 r., sygn. akt II OZ 1004/09 (LEX nr 587353); z dnia 1 grudnia 2009 r., sygn. akt II OZ 1056/09 (LEX nr 582885). W niniejszej sprawie wnioskodawca pomija całkowicie istotę działania stowarzyszeń, która opiera się na samodzielności działania stowarzyszenia. Samodzielność ta przejawia się między innymi w oparciu działalności na własnym majątku. Majątek ten, jak już wyżej wskazano, powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Nie ulega wątpliwości, że szeroko zakreślone cele, które nakłada na siebie Towarzystwo realizowane są z tego właśnie majątku. Jeżeli założyciele Towarzystwa, przyjmując cele swojej działalności są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenia, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie niemalże całości kosztów jego działalności na Skarb Państwa, a do takiej sytuacji prowadziłoby zaakceptowanie stanowiska reprezentowanego przez wnioskodawcę. Odmiennie oceniać należałoby sytuację, w której stowarzyszenie, zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których owe cele będą realizowane, lecz z przyczyn od siebie niezależnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać. Tymczasem w niniejszej sprawie analiza oświadczeń wnioskodawcy, jak również dokumentów znajdujących się w aktach sprawy prowadzi do wniosku, że Towarzystwo od samego początku miało świadomość, że nie będzie w stanie podołać kosztom własnej działalności, tym bardziej, gdy weźmie się pod uwagę kwotę 5.846,21 zł wskazaną w sprawozdaniu finansowym z działalności Towarzystwa w roku 2013 r. wydatkowaną na przejazdy członków Towarzystwa samochodami prywatnymi na wizje terenowe, to koszty te w znacznej mierze generowane są przez samych członków Towarzystwa przy ustalonej maksymalnej miesięcznej składce członkowskiej 5,-zł lub rocznej – 50,-zł i przy liczbie 29 członków zwyczajnych i 3 członkach wspierających. Argumentacja wniosku wskazuje, że członkami Towarzystwa są osoby, które nie mając środków na realizację celów określonych w regulaminie, konsekwentnie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Towarzystwa realizowana będzie z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Towarzystwa na budżet Państwa, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m. in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (por. powołane już wyżej postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06). Przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi również nie przewidują ustawowego, ogólnego zwolnienia organizacji społecznych z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, a zatem jedyną drogą uzyskania takiego zwolnienia jest ubieganie się o możliwość skorzystania z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy. Jednocześnie jednak ustawa w sposób wyraźny jako zasadę wskazuje, że w kosztach postępowania obowiązana jest partycypować strona, a prawo pomocy jest ściśle rozumianym wyjątkiem od tejże zasady. Zatem przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby wnioskodawca zasadniczo, poprzez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych. Nie jest rzeczą sądu administracyjnego ocenianie pobudek, jakimi kierowali się członkowie Towarzystwa przy jego tworzeniu, ani też podważanie racji jego istnienia, niemiej jednak oceny wymagały wszelkie podniesione wyżej okoliczności w kontekście możliwości uzyskania przez wnioskodawcę prawa pomocy. Uwzględniając przedstawiony stan faktyczny i prawny należy stwierdzić, że wnioskodawca nie uprawdopodobnił, że jest podmiotem, któremu przysługuje możliwość skorzystania z prawa pomocy. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.