IV SA/Wa 669/17

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 29 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. B. na decyzję Głównego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] grudnia 2016 r. znak: [...] w przedmiocie wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. R. B., w pismach z 30 stycznia i 2 lutego 2017 r., wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargi na: 1. decyzję Głównego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] grudnia 2016 r. znak: [...] w przedmiocie wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej; 2. decyzję Głównego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] grudnia 2016 r. znak: [...] w przedmiocie wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej. Sprawę ze skargi na decyzję z dnia [...] grudnia 2016 r. zarejestrowano pod sygn. akt IV SA/Wa 668/17. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału IV z dnia 10 marca 2017 r. wezwano R. B. do uiszczenia wpisu od tej skargi w wysokości 1.500 zł. Sprawę ze skargi na decyzję z dnia [...] grudnia 2016 r. zarejestrowano pod sygn. akt IV SA/Wa 669/17. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału IV z dnia 10 marca 2017 r. wezwano R. B. do uiszczenia wpisu od tej skargi w wysokości 200 zł. W obu sprawach skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach z dnia 2 maja 2017 r. R. B. podał, że utrzymuje się z działalności gospodarczej. Za okres styczeń/luty zadeklarował przychód w wysokości 98.288,54 zł oraz 134.677 zł. Za ten sam okres wykazał następujące koszty uzyskania przychodu: wynagrodzenia pracowników (styczeń – 19.546,19 zł, luty – 21.188,02 zł), pozostałe (styczeń – 36.029,38 zł, luty – 46.866,49 zł). Jako posiadany majątek wnioskodawca wykazał nieruchomość rolną o powierzchni 0,61 ha i szacunkowej wartości 20.000 zł oraz nieruchomość gruntową o powierzchni 0,2694 ha i szacunkowej wartości 40.000 zł. Podał ponadto, że w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą jest właścicielem czterech samochodów: beczki asenizacyjnej, dwóch samochodów dostawczych oraz jednego osobowego. W uzasadnieniu wniosku R. B. wskazał, że jedna z należących do niego nieruchomości jest obciążona hipoteką przymusową na rzecz ZUS, ponieważ pracownik jego firmy nie odprowadzał wymagalnych składek i przywłaszczył sobie środki przeznaczone na te składki. Wnioskodawca podał, że obie nieruchomości są obciążone hipotekami umownymi na rzecz banku, które stanowią zabezpieczenie kredytów zaciągniętych na zakup tych nieruchomości. Skarżący wyjaśnił, że kupno nieruchomości było związane z rozszerzeniem przez niego prowadzonej działalności gospodarczej o dział produkcji ekologicznych pieców grzewczych. R. B. oświadczył, że nie ma osób, które pozostają z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Podał, że nie ma oszczędności, innych zasobów pieniężnych, ani wartościowych przedmiotów. Ponieważ oświadczenie wnioskodawcy było niewystarczające do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych oraz budziło wątpliwości, w piśmie z dnia 19 lipca 2017 r. wezwano go do złożenia w terminie 7 dni dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń potwierdzających jego stan majątkowy i dochody, to jest do: 1. nadesłania wyciągów z wszelkich posiadanych przez niego rachunków bankowych (zarówno prywatnych jak i firmowych) z okresu ostatnich trzech miesięcy (z wykazaniem zestawienia wszelkich operacji na rachunkach we wskazanym okresie oraz saldem rachunków); 2. nadesłania dokumentów potwierdzających wysokość uzyskiwanych dochodów z tytułu prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej; 3. nadesłania odpisów zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata, 4. wskazania i udokumentowania wysokości wydatków ponoszonych na konieczne utrzymanie; 5. złożenia oświadczenia, jaki skarżący ma tytuł prawny do mieszkania (domu), w którym mieszka (np. czy wynajmuje lokal), oraz czy - i ewentualnie jakie - koszty ponosi z tego tytułu; 6. podania marek i roczników pojazdów posiadanych przez skarżącego, o których mowa we wniosku oraz wskazania wartości tych pojazdów. W odpowiedzi skarżący złożył do akt sprawy: 1. historię sald rachunku bankowego w [...] z okres od 1 maja 2017 r. do 16 sierpnia 2017 r. (dokument zawiera informacje o saldzie otwarcia, saldzie zamknięcia, obrotach debetowych i obrotach kredytowych w poszczególnych dniach wskazanego okresu); 2. podsumowania wyciągów z trzech rachunków bankowych w [...] (dwa rachunki złotowe i jeden walutowy w Euro) za okresy od 1 do 31 maja, od 1 do 30 czerwca i od 1 do 31 lipca 2017 r. (dokumenty zawierają informacje o ilości i kwocie uznań i obciążeń oraz o łącznej ilości i saldzie operacji); 3. wyciągi z rachunku bankowego w [...] za okresy od 1 do 31 maja, od 1 do 30 czerwca i od 1 do 31 lipca 2017 r. (na rachunku nie odnotowano żadnych operacji; saldo pozostawało niezmienne: 686,42 zł); 4. oświadczenie, że jest właścicielem samochodów: [...] (2013 r.) o wartości 12.100 zł, [...] (2011 r.) o wartości 14.100 zł, [...] (2012 r.) o wartości 50.000 zł i [...] (1996 r.) o wartości 4.500 zł; 5. oświadczenie, że jest właścicielem mieszkania trzypokojowego; 6. wydruki zeznań o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w latach podatkowych 2015 i 2016; 7. podsumowanie dochodu w roku obrotowym 2016 r. (przychód: 1.498.819,48 zł, koszty uzyskania przychodu łącznie: 1.172.738,35 zł, dochód: 326.081,13 zł). Przystępując do rozpoznania przedmiotowego wniosku, w pierwszej kolejności należy wskazać, że wedle reguły wynikającej z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zgodnie z art. 246 § 1 ppsa prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Skarżący domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Treść art. 246 § 1 ppsa wskazuje, że zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach - z jednej strony, z uwzględnianiem obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony – z uwzględnieniem jej możliwości finansowych. Łączna wysokość wpisów od skarg wniesionych przez R. B. na decyzje Głównego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] grudnia 2016 r. i z dnia [...] grudnia 2016 r. wynosi 1.700 zł. Wysokość, ewentualnie należnych, wpisów od skarg kasacyjnych wyniesie: w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 668/17 - 750 zł, a w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 669/17 - 100 zł (§ 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.). Inne, ewentualnie należne opłaty, jak wpisy od zażaleń, czy opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku, wyniosą jednorazowo 100 zł (§ 2 ust. 1 pkt 7 powołanego rozporządzenia, § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych - Dz. U. Nr 221, poz. 2192). Uwzględniając tak ustaloną wysokość opłat sądowych w obu sprawach, należy stwierdzić, że R. B. nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. W pierwszej kolejności należy podnieść, że zgodnie z art. 252 § 1 ppsa osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Stosownie natomiast do treści art. 255 ppsa, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Z art. 246 § 1, art. 252 § 1 i art. 255 ppsa jasno wynika, że podstawą orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy może być wyłącznie ocena rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych osoby ubiegającej się o przyznanie tego prawa, przy czym art. 246 § 1 ppsa jednoznacznie nakłada ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie żądania na wnioskującego. Jeśli więc oświadczenie strony złożone na formularzu PPF jest niewystarczające lub budzi wątpliwości, to wydanie orzeczenia uwzględniającego wniosek o przyznanie prawa pomocy jest możliwe dopiero po złożeniu w trybie art. 255 ppsa uzupełniających to oświadczenie dokumentów źródłowych lub dodatkowych oświadczeń. W oparciu o art. 255 ppsa wystosowano do skarżącego wezwanie z dnia 19 lipca 2016 r., zobowiązując go m.in. do nadesłania wyciągów z wszelkich posiadanych rachunków bankowych (z wykazaniem zestawienia wszelkich operacji na rachunkach oraz saldem rachunków) - pkt 1 wezwania. Analiza wyciągów z rachunków bankowych, zawierających wykaz operacji bankowych dokonywanych za ich pomocą oraz saldo rachunków, pozwoliłaby na ustalenie rzeczywistej wielkości środków finansowych pozostających do dyspozycji wnioskodawcy. Wyciągi z rachunków, razem z żądanymi od strony informacjami i dokumentami potwierdzającymi wysokość wydatków na koniczne utrzymanie (pkt 4 wezwania), pozwoliłyby także na określenie relacji wielkości środków utrzymania do wysokości kosztów koniecznego utrzymania. R. B. nadesłał jedynie wyciągi z rachunku bankowego w [...], które zawierają pełną informację o operacjach na tym rachunku (ich braku) i saldzie rachunku. Nadesłane przez wnioskodawcę dokumenty, opisane jako wyciągi z trzech rachunków w [...], zawierają natomiast informacje ograniczone do podsumowania obrotów (ilości i kwoty uznań, obciążeń oraz wszystkich operacji łącznie). Z kolei dokument opisany jako historia sald zawiera wyłącznie informacje o saldach rachunku w [...] oraz wielkości obrotów debetowych i kredytowych w poszczególnych dniach. Brak w nim informacji o tytułach i kwotach poszczególnych operacji. Skarżący nie przedstawił także jakichkolwiek informacji, ani dokumentów, które wskazywałyby wielkość ponoszonych przez niego wydatków na konieczne utrzymanie. Wykazywane przez niego koszty powadzenia działalności gospodarczej nie stanowią kosztów koniecznego utrzymania, do których zalicza się np. wydatki na jedzenie i ubranie, wydatki związane z utrzymaniem mieszkania, czy koszty zakupu niezbędnych leków. Koszty wynagrodzeń pracowników i pozostałe koszty prowadzenia działalności gospodarczej nie należą do tego typu wydatków, lecz stanowią koszt uzyskania przychodu z tej działalności, pomniejszając wykazywany przez wnioskodawcę dochód. Nienadesłanie przez R. B. żądanych wyciągów z rachunków bankowych, zawierających zestawienia wszelkich operacji dokonanych za pomocą tych rachunków w okresie wskazanym w wezwaniu z dnia 19 lica 2017 r., a także brak informacji i dokumentów potwierdzających wielkość wydatków na konieczne utrzymanie, uniemożliwia zatem pełną i jednoznaczną ocenę sytuacji finansowej strony, a co za tym idzie, precyzyjne określenie jej możliwości płatniczych. Już tylko z tego powodu nie można było uwzględnić przedmiotowego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jak już bowiem wywiedziono, z treści powołanych wyżej przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jednoznacznie wynika, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. Jeżeli zatem strona postępowania przedstawia swą sytuację rodzinną i majątkową w sposób niepełny i budzący wątpliwości, a następnie nie przedkłada - pomimo wezwania - całości dokumentów i oświadczeń, mających na celu wyjaśnienie tych wątpliwości i ustalenie jej rzeczywistych możliwości płatniczych, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. Konstrukcja art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (referendarzem sądowym) w ustalaniu sytuacji finansowej (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane. Dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tymczasem R. B., składając wniosek z dnia 2 maja 2017 r. i odpowiadając na wezwanie z dnia 19 lipca 2017 r., w istocie zaniechał tej współpracy. Złożone przez skarżącego dokumenty i oświadczenia nie pozwalają przyjąć, że wykazał on, iż bez uszczerbku koniecznego, nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. O tym, że skarżący spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogły zdecydować złożone przez niego oświadczenia i przedstawione dokumenty, wskazujące na znaczne koszty prowadzenia działalności gospodarczej. Odnosząc się do nich, należy wskazać, że w orzecznictwie sądów administracyjnych za miarodajną dla oceny możliwości płatniczych przedsiębiorców uznaje się nie kategorię dochodu, rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania, lecz kategorię przychodu. Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować (zob. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 25 lutego 2010 r. sygn. akt I FZ 10/10, z dnia 11 kwietnia 2014 r. sygn. akt I FZ 86/14. Niepublikowane. Dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dochód z działalności gospodarczej, zadeklarowany przez R. B. w ubiegłym roku podatkowym (326.081,13 zł), podobnie jak w roku 2015 (477.393,79 zł), jest zatem wynikiem bilansowym przychodu nad kosztami związanymi z jego uzyskaniem. Okoliczność wykazywania wysokich kosztów sama w sobie nie jest więc odzwierciedleniem możliwości finansowych strony zwłaszcza, jeśli z innych przedstawionych przez nią dokumentów wynika, że nieprzerwanie prowadzi ona działalność gospodarczą, uzyskując corocznie wysoki przychód, a co więcej podejmuje działania mające na celu rozwój prowadzonego przedsiębiorstwa. Jak wynika z nadesłanych przez skarżącego kopii zeznań o wysokości dochodu osiągniętego przez niego z działalności gospodarczej w latach 2015 i 2016, zadeklarowany przez niego przychód wyniósł odpowiednio 1.508.943,43 zł i 1.498.819,48 zł. Ponadto, jakkolwiek nadesłane przez stronę podsumowania obrotów na rachunkach bankowych w [...] nie zawierają informacji o poszczególnych operacjach bankowych, to można na ich podstawie stwierdzić, że obroty na rachunkach biznesowych sięgają nawet kilkuset tysięcy złotych miesięcznie (rachunek złotowy [...] - maj bieżącego roku: 137.043,44 zł uznania i 158.729,20 zł obciążenia; czerwiec: 337.310,78 zł uznania i 230.606,79 zł obciążenia; lipiec: 117.218,06 zł uznania i 102.603,37 zł obciążenia). Co więcej, jak podaje skarżący w uzasadnieniu przedmiotowego wniosku, prowadzi on inwestycję polegającą na rozszerzeniu działalności gospodarczej o produkcję ekologicznych pieców grzewczych. W świetle powyższego należy stwierdzić, że informacje wynikające ze złożonych do akt sprawy dokumentów źródłowych wskazują, iż przedsiębiorstwo prowadzone przez R. B. nieprzerwanie funkcjonuje w obrocie gospodarczym, corocznie generując przychód w wysokości około 1,5 mln zł. Obroty na rachunku bankowym prowadzonym na potrzeby działalności gospodarczej wielokrotnie przewyższają zaś wysokość wpisów od skarg w obu sprawach. Jak już wskazano, zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zwolnienie od kosztów sądowych jest - przewidzianym przez przepis szczególny - wyjątkiem od powyższej zasady. Dlatego stosowane jest – w przypadku osób fizyczny - tylko, jeżeli wykażą, że bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny, nie są w stanie samodzielnie wygospodarować środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jak natomiast wywiedziono, przedstawione przez skarżącego dokumenty i oświadczenia nie dają podstaw, aby uznać, że spełnia on przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie można też tracić z pola widzenia, że objęte zaskarżonymi decyzjami kary pieniężne nałożono na R. B. w związku z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą. Powyższe dodatkowo przemawia za brakiem podstaw do obciążenia Skarbu Państwa kosztami postępowania sądowoadministracyjnego, mającego na celu ocenę legalności wymierzenia skarżącemu przedmiotowych kar. Uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może bowiem skutkować nieuzasadnionym "przerzuceniem" na budżet państwa, a w konsekwencji na ogół obywateli, kosztów prowadzenia przez stronę działalności gospodarczej. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec jak w postanowieniu.