IV SA/Wa 698/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Zyglewska, po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym z wniosku P. w P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi P. w P. na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu P. w P. (dalej: "stowarzyszenie") wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia z urzędu radcy prawnego lub adwokata, który wniósłby skargę kasacyjną od Wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 września 2014 r. sygn. akt IV SA/Wa 698/14. We wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 10 listopada 2014 r. podało, że jest stowarzyszeniem zwykłym dlatego też nie może przyjmować darowizn, dotacji ani innych korzyści majątkowych - utrzymuje się wyłącznie ze składek członkowskich, a działalność opiera jedynie o pracę społeczną sześciu swoich członków uiszczających składki roczne w wysokości 15 zł każdy; nie posiada środków na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika. Wskazało, że w okresie od stycznia do 10 listopada 2014 r. uzyskało wpływy ze składek członkowskich w wysokości 90 zł. W 2013 r. poniosło stratę w wysokości 710,76 zł, natomiast strata w 2014 r. na dzień 10 listopada 2014 r. wyniosła 1486,14 zł. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 17 listopada 2014 r. sygn. akt IV SA/Wa 698/14 odmówił przyznania stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienia od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia pismem z dnia 1 grudnia 2014 r. stowarzyszenie wniosło sprzeciw. W uzasadnieniu sprzeciwu stowarzyszenie zwróciło uwagę, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy wnosiło o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w celu wniesienia skargi kasacyjnej. Wpis sądowy zamierza opłacić samodzielnie. Następnie podniosło, że nie posiada żadnych środków na pokrycie kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika, które są niezbędne ze względu na przymus adwokacki obowiązujący przy wnoszeniu skargi do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wskazało także, że w niniejszej sprawie nie powinny mieć znaczenia subiektywne argumenty zawarte w zaskarżonym postanowieniu, w którym arbitralnie uznano, iż składki członkowskie ustalono na "bardzo niskim poziomie" a stowarzyszenie "liczy zaledwie 6 członków". Czy dana kwota jest niska czy też nie, zależy od wielu czynników, np. stopnia zamożności osób czy poziomu wynagrodzeń w danym regionie kraju. Podobnie liczba stowarzyszenia nie jest mała, jeśli weźmie się pod uwagę, że są to osoby dobrowolnie wykonujący prace i wykorzystujące swoje kwalifikacje dla dobra publicznego. Podkreśliło także, że występuje w obronie środowiska jako dobra wspólnego, a wyjątkowo trudny i kosztowny dostęp do adwokatów i radców prawnych w kraju stanowi zaporę w dostępie do sprawiedliwości zwłaszcza dla takich podmiotów, których działanie jest ważne społecznie, a nie komercyjne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie traci moc a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z wniesieniem sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 listopada 2014 r., który nie został przez Sąd odrzucony postanowienie to utraciło moc i dlatego wniosek stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpoznaniu. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od powyższej zasady jest instytucja prawa pomocy, która winna być stosowana tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Z treści przepisów art. 243 § 1, art. 244 § 1, art. 245, art. 246 § 2 p.p.s.a. wynika, że osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie majątkowym. Od Sądu zależy więc uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy. Użyte w art. 246 § 2 pkt 1 i 2 powołanej ustawy określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że jego dochody i sytuacja majątkowa nie pozwalają na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania czy choćby dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Sąd podkreśla, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504). W niniejszej sprawie skarżące stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nie jest wystarczającym twierdzenie, że stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. Z obowiązku tego nie zwalnia fakt, że nie zdecydowało się podjąć uchwały w przedmiocie nie tylko obowiązku uiszczania składek członkowskich, ale także w znacznej wysokości adekwatnej do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności. Wskazać bowiem należy, że przesłany regulamin Stowarzyszenia zakłada w pkt 7, że działalność stowarzyszenia opiera się na pracy społecznej jej członków. Nic nie stoi więc na przeszkodzie, aby członkowie stowarzyszenia, w przypadku braku innych źródeł finansowania, celem prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego, zebrali środki konieczne do opłacenia profesjonalnego pełnomocnika. Ponieważ skarżące stowarzyszenie nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych, nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa. Przyznanie stowarzyszeniu prawa pomocy w sytuacji rezygnacji z podjęcia uchwały w przedmiocie nie tylko obowiązku uiszczania składek członkowskich, ale również na odpowiednio wysokim poziomie adekwatnym do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności stanowiłoby de facto przeniesienie ciężaru prowadzenia działalności statutowej stowarzyszenia na Skarb Państwa, podczas gdy stowarzyszenie powinno było co do zasady we własnym zakresie zabezpieczyć środki na swoją działalność, w tym na występowanie do sądów administracyjnych z pismami, które podlegają opłacie sądowej. Sąd rozpoznający niniejszy wniosek popiera stanowiska zaprezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach: z 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06 (dostępne na stronie Centralnej Bazy Orzeczeń i Informacji o Sprawach: https://cbois.nsa.gov.pl); z 30 listopada 2009 r., sygn. akt II OZ 1004/09 (LEX nr 587353); z 1 grudnia 2009 r., sygn. akt II OZ 1056/09 (LEX nr 582885). Przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewidują ustawowego, ogólnego zwolnienia organizacji społecznych z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, a zatem jedyną drogą uzyskania takiego zwolnienia jest ubieganie się o możliwość skorzystania z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy. Jednocześnie jednak ustawa w sposób wyraźny jako zasadę wskazuje, że w kosztach postępowania obowiązana jest partycypować strona, a prawo pomocy jest ściśle rozumianym wyjątkiem od tejże zasady. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby wnioskodawca przez wprowadzenie odpowiedniej wysokości składki członkowskiej zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych. Możliwe jest również przekształcenie zwykłego Stowarzyszenia w stowarzyszenie rejestrowe, które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Uwzględniając przedstawiony stan faktyczny i prawny należy stwierdzić, że wnioskodawca nie uprawdopodobnił, że jest podmiotem, któremu przysługuje prawo skorzystania z prawa pomocy w zakresie częściowym. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a., Sąd postanowił jak w sentencji postanowienia.