IV SO/Wa 21/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Szymańska, , po rozpoznaniu w dniu 23 sierpnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku S. C. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi S. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] września 2014 r. znak: [...] w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W dniu 29 lipca 2015 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynęło pismo S. C. z dnia 4 października 2014 r. zawierające wniosek o ustanowienie adwokata. Wezwany do uzupełnienia braku wniosku poprzez złożenie go na urzędowym formularzu, wymieniony w dniu 17 września 2015 r. zwrócił się przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 30 grudnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Wa 2694/15 odmówił przyznania prawa pomocy. Postanowienie wydano na podstawie art. 247 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi. Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu zażalenia S. C., postanowieniem z dnia 22 marca 2016 r. sygn. akt II OZ 239/16, uchylił postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 30 grudnia 2015 r., stwierdzając, że nie było podstaw do odmowy przyznania prawa pomocy, ponieważ skarga nie została wniesiona. Po zwrocie akt sprawy z Naczelnego Sądu Administracyjnego, w piśmie z dnia 11 maja 2016 r. (sygn. akt IV SO/Wa 21/16) wezwano S. C. do złożenia w terminie 14 dni: 1) dokumentów potwierdzających aktualną wysokość otrzymywanych przez niego i jego żonę świadczeń emerytalno-rentowych; 2) wyciągów z posiadanych przez niego i jego żonę rachunków bankowych; 3) zaświadczenia w sprawie środków wypłacanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa; 4) dokumentów potwierdzających wydatki na energię elektryczną, gaz i wodę; a także - w związku z tym, że po złożeniu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący udzielił w dniu 22 stycznia 2016 r. pełnomocnictwa adwokatowi J. M. - 5) dodatkowej informacji, wyjaśniającej wątpliwości, co do oświadczenia o niepozostawianiu w stosunku prawnym z adwokatem. Opisane wezwanie doręczono stronie w dniu 16 maja 2016 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru znajduje się na karcie nr 13 akt sprawy). Ponieważ S. C. nie udzielił na nie odpowiedzi, referendarz sądowy postanowieniem z dnia 5 lipca 2016 r. odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odpis postanowienia, wraz z pouczeniem o przysługującym sprzeciwie, doręczono stronie w dniu 29 lipca 2016 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru znajduje się na karcie nr 20 akt sprawy). W dniu 4 czerwca 2016 r. (data stempla pocztowego) S. C. wniósł do Sądu pismo oznaczone, jako zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 lipca 2016 r. Zarzucił naruszenie art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez jego zastosowanie i uznanie, że informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy są niewystraczające do oceny jego rzeczywistego sanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, podczas gdy z dokumentacji tej jasno wynika, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W uzasadnieniu "zażalenia" S. C. oświadczył, że obecnie nie pozostaje w stosunku prawnym z adw. J. M. lub innym adwokatem, bądź radcą prawnym. Wywiódł, że we wniosku z października 2014 r. przytoczył szereg okoliczności, które świadczą o tym, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stwierdził, że dołączone do wniosku dokumenty jednoznacznie potwierdzają konieczność przyznania prawa pomocy, a wezwanie do uzupełnienia danych w oparciu o art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi było zbyt daleko idące i nieuzasadnione. Powtórzył, że już we wniosku wszczynającym postępowanie wykazał, że znajduje się w sytuacji materialnej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Nadmienił, że jest osobą w podeszłym wieku, niemającą wiedzy prawniczej. Do prawidłowego reprezentowania jego interesów niezbędna jest więc pomoc profesjonalnego pełnomocnika, który sporządzi skargę. S. C. dołączył do opisanego pisma kserokopie: 1) pocztowego przekazu pieniężnego swojej renty za trzeci kwartał bieżącego roku; 2) dowodów wpłat należności za energię elektryczną z grudnia 2014 roku, z 2015 roku i ze stycznia 2016 roku; 3) faktury VAT z dnia 30 czerwca 2015 r. za wodę i 4) dowodów wpłat na rzecz Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w [...] z października i grudnia ubiegłego roku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. W pierwszej kolejności należy wskazać, że stosownie do treści art. 259 § 1 w zw. z art. 259 § 1 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718), dalej powoływanej jako P.p.s.a., od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy strona może wnieść sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Mając zatem na uwadze, że od postanowienia referendarza sądowego z dnia 5 lipca 2016 r. nie przysługuje zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego, tylko sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, a także uwzględniając, że charakter pisma powinien być ustalony w pierwszej kolejności na podstawie jego treści, "zażaleniu" S. C. z dnia 3 sierpnia 2016 r. należało nadać bieg właściwy sprzeciwowi od postanowienia referendarza sądowego. Dalej należy wskazać, że pismo S. C., w którym zawarł on wniosek o przyznanie prawa pomocy wpłynęło do Sądu w dniu 29 lipca 2015 r. W przedmiotowej sprawie ma zatem zastosowanie art. 260 P.p.s.a. w brzemieniu obowiązującym do dnia 14 sierpnia 2015 r. Postępowanie zostało bowiem wszczęte przed 15 sierpnia 2015 r., a stosownie do treści art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), która weszła w życie w dniu 2015 r., do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie, znajduje zastosowanie m.in. art. 260 P.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym. Stosownie do treści art. 260 P.p.s.a. w brzmieniu obowiązującym do dnia 14 sierpnia 2015 r. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Przedmiotem postępowania po złożeniu sprzeciwu nie jest więc ocena postanowienia wydanego przez referendarza sądowego, lecz ponowna ocena złożonego przez stronę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przystępując zatem do rozpoznania przedmiotowego wniosku, należy wskazać, że zgodnie z zasadą, wynikającą z art. 199 P.p.s.a., strony postępowania sądowoadministracyjnego ponoszą koszty związane ze swym udziałem w postępowaniu. Przyznanie prawa pomocy należy traktować, jako odstępstwo od powyższej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów Państwa. Przysługujące Sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych lub kosztów pomocy prawnej nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega ściśle określonym regułom, których należy przestrzegać przy rozpoznawaniu takiego wniosku. S. C. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Stosownie do treści art. 246 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Treść powołanego przepisu wskazuje, że jedynym kryterium, od jakiego ustawodawca uzależnił przyznanie prawa pomocy ma charakter materialny. Jest nim brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, bądź też brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Stąd takie okoliczności, jak np. wiek, czy stan zdrowia, mogą mieć znaczenie dla oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy tylko w takim zakresie, w jakim wpływają one na możliwości płatnicze wnioskodawcy. Dopiero zatem, gdy posiadane przez stronę środki okażą się niewystarczające może ona wystąpić o przyznanie prawa pomocy, a pomoc ta stosowana jest wobec osób, które znajdują się w sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Brzmienie art. 246 § 2 P.p.s.a nie pozostawia również wątpliwości, co do tego, że to na wnioskodawcy o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie żądania w tym zakresie. Potwierdza to treść art. 255 P.p.s.a., zgodnie z którym, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W trybie powołanego przepisu wystosowano skarżącego wezwanie z dnia 11 maja 2016 r. Wezwaniem objęto m.in. dokumenty pozwalające ustalić aktualną wysokość środków utrzymania skarżącego i jego żony. Należy bowiem zauważyć, że oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach zostało złożone przez S. C. prawie rok temu (17 września 2015 r.), zaś dołączony do niego odcinek pocztowego przekazu pieniężnego dotyczy świadczenia skarżącego za trzeci kwartał 2014 r. W aktach sprawy brak jest też jakiegokolwiek dokumentu potwierdzającego wysokość dochodu żony wnioskodawcy. Należy tymczasem wskazać, że zgodnie z art. 27 zd. 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm.) małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Stosownie zaś do treści art. 23 zd. 2 tej samej ustawy małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Konsekwencją powyższych regulacji dla postępowania w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy jest konieczność wykazania sytuacji materialnej obojga małżonków, co najmniej w zakresie wystarczającym do ustalenia rzeczywistych możliwości płatniczych małżonka ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. W celu ustalenia rzeczywistej wielkości środków utrzymania dwuosobowej rodziny S. C. zobowiązano zatem do złożenia do akt sprawy dokumentów potwierdzających aktualną wysokość otrzymywanej przez niego renty oraz otrzymywanej przez jego żonę emerytury (lit. a wezwania), a także wyciągów z posiadanych przez małżonków rachunków bankowych (lit. b. wezwania). Wnioskodawca, w terminie wyznaczonym przez referendarza sądowego, nie nadesłał żadnego z wymaganych dokumentów. W sprzeciwie zakwestionował zasadność zobowiązania do przedstawienia dodatkowych dokumentów, przedstawiając jednocześnie kopię odcinka wypłaty swojej renty za trzeci kwartał bieżącego roku. Nie nadesłał natomiast ani dokumentu potwierdzającego aktualną wysokość emerytury żony, ani wyciągów z rachunków bankowych. W konsekwencji uniemożliwił ustalenie rzeczywistej sytuacji dochodowej dwuosobowej rodziny, a także określenie relacji wielkości środków utrzymania do wysokości obciążeń budżetu domowego. Mając na uwadze, że w oświadczeniu o majątku skarżący wykazał czterohektarową nieruchomość rolną, w piśmie z dnia 11 maja 2016 r. zobowiązano go także (lit. c wezwania) do przedstawienia zaświadczenia z właściwego biura powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wskazującego, czy otrzymywał on płatności bezpośrednie lub inne formy pomocy wypłacane przez tę Agencję. Jakkolwiek bowiem wnioskodawca wskazał w oświadczeniu, że należąca do niego nieruchomość rolna nie przynosi dochodu, to nie ulega wątpliwości, iż okoliczność otrzymywania płatności bezpośrednich lub podobnych świadczeń wpływa na zdolności płatnicze osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się przy tym, że przy ocenie, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy należy brać pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również stan majątkowy. Stan majątkowy to natomiast, zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, zarówno zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, jak również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, co do zasady wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (zob. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 30 września 2015 r. sygn. I OZ 1071/15 i z dnia 8 września 2015 r. sygn. akt I OZ 1062/15. Niepublikowane. Dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl oraz z dnia 20 października 2004 r. sygn. FZ 454/04. Niepublikowane.). W sytuacji zatem, gdy skarżący oświadczył, że w skład jego majątku wchodzi m.in. nieruchomość rolna o powierzchni 4 ha, a jednocześnie zaniechał przedstawienia dokumentu pozwalającego zweryfikować, czy w związku z posiadaniem tej nieruchomości otrzymuje świadczenia wypłacane przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, nie ma możliwości dokonania pełnej i jednoznacznej oceny jego zdolności płatniczych. Należy przy tym zaznaczyć, że zasadność zobowiązania skarżącego do nadesłania zaświadczenia w sprawie świadczeń wypłacanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa potwierdzają dane zawarte w wykazie beneficjentów wspólnej polityki rolnej, prowadzonym przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, dostępnym pod adresem internetowym: http://beneficjenciwpr.minrol.gov.pl. Wedle zawartych tam informacji S. C. (gmina P.) przyznano w 2015 roku (w ramach systemu jednolitej płatności obszarowej) środki w wysokości 7.068,80 zł. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że odstępując od nadesłania: 1) dokumentu potwierdzającego wysokość emerytury żony; 2) wyciągów z rachunków bankowych oraz 3) zaświadczenia w sprawie świadczeń wypłacanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, a zarazem kwestionując we wniesionym sprzeciwie zasadność wezwania z dnia 11 maja 2016 r., S. C. uniemożliwił dokonanie oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Samo przekonanie strony o tym, że przysługuje jej prawo pomocy, bez rzetelnego wyjaśnienia stanu faktycznego, i to nawet na wystosowane do niej wezwanie, nie uzasadnienia uwzględniania jej żądania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2010 r. sygn. akt I OZ 115/10. Niepublikowane. Dostępne: LEX nr 591337 oraz http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Konstrukcja powołanego wyżej art. 255 P.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem w ustalaniu realnych możliwości płatniczych (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane. Dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W sytuacji zatem, gdy strona postępowania uchyla się od złożenia dokumentów niezbędnych do ustalenia jej sytuacji materialnej, brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06. Niepublikowane. Dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Bierność wnioskodawcy w tym zakresie należy traktować jako niewykazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a. (por. np. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 24 marca 2005 r. sygn. akt OZ 128/05. Niepublikowane. Dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Odstępując od należytego wykonania wezwania z dnia 11 maja 2016 r. i kwestionując jego zasadność S. C. uniemożliwił zatem uwzględnienie przedmiotowego wniosku w jakiejkolwiek części. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 oraz art. 260 P.p.s.a., orzekł, jak w postanowieniu.