IV SO/Wa 35/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Teresa Zyglewska po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie z wniosku M. M. o wymierzenie Ministrowi Administracji i Cyfryzacji grzywny za nieprzekazanie do sądu skargi wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. M. M. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie z jego wniosku o wymierzenie Ministrowi Administracji i Cyfryzacji grzywny na podstawie art. 55 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi za nieprzekazanie do Sądu skargi wraz z odpowiedzią na skargę i aktami sprawy. W złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca oświadczył, że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz dwojgiem małoletnich dzieci. Źródłem utrzymania rodziny są dochody z umów zlecenia i umów o dzieło, zawieranych przez żonę wnioskodawcy oraz dochód z tytułu najmu mieszkania. Wnioskodawca wskazał, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Od 6 lat nie zaoferowano mu zatrudnienia, ani szkolenia. Łączny zadeklarowany dochód rodziny wynosić ma wedle oświadczenia 2.500 zł miesięcznie. Jako posiadany majątek wnioskodawca wskazał trzy mieszkania o łącznej powierzchni 144 m2 oraz działkę budowlaną w W. o pow. 384 m2. Podał, że rodzina zamieszkuje dwa mieszkania, natomiast trzecie (o pow. 39 m2) jest wynajmowane za 1.100 zł miesięcznie (po odliczeniu czynszu do spółdzielni). Wnioskodawca wskazał też, że budżet domowy obciążony jest kredytem na mieszkanie, denominowanym w Euro, którego kwota wynosi w przeliczaniu 200.000 zł. Jak podał wnioskodawca, jego zaległości czynszowe wynoszą 5.000 zł. Pismem z dnia 17 listopada 2014 r. wezwano M. M. do: a) przedłożenia wyciągów ze wszystkich posiadanych przez niego oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym rachunków bankowych i lokat, na których gromadzone są środki pieniężne – z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji; b) jednoznacznego wyjaśnienia, czy prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną oraz córką i synem, w świetle twierdzenia (rubryka 11 wniosku PPF), że "rodzina zamieszkuje dwa mieszkania"; c) złożenia dokumentu potwierdzającego wysokość dochodu uzyskiwanego przez żonę wnioskodawcy z umów zlecenia i umów o dzieło (np. kopii umów), d) nadesłania kopii umowy najmu mieszkania; e) przedłożenia dowodów wpłat za najem lokalu mieszkalnego za okres ostatnich trzech miesięcy; f) złożenia dokumentu (zaświadczenia z urzędu pracy) potwierdzającego, że wnioskodawca posiada status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku; g) nadesłania dokumentów (rachunki, faktury, dowody wpłaty itp.) wskazujących i potwierdzających wysokość ponoszonych miesięcznie stałych wydatków związanych z zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych rodziny wnioskodawcy; h) przedłożenia dokumentów (umów kredytowych) potwierdzających obciążenia finansowe (zaciągnięte kredyty, pożyczki, ich wysokość, wysokość spłacanych rat i wysokość zobowiązań pozostałych do spłacenia). W dniu 4 grudnia 2014 r. wpłynęło do Sądu pismo, nadesłane drogą elektroniczną, w którym M. M. podtrzymał twierdzenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca przedłożył także niepodpisaną kopię oświadczenia jego żony dotyczącego źródeł utrzymania, kopię informacji o wysokości rat kredytowo-odsetkowych, kopie rachunków za utrzymanie mieszkania, kopię umowy najmu z [...] września 2014 r., w której w § 6 czynsz najmu ustalono na kwotę 1.600 zł, wyciągi z własnego rachunku bankowego za okres od 30 sierpnia do 30 października 2014 r., ostateczne wezwania do zapłaty skierowane do niego oraz do M. M., kopię zaświadczenia z urzędu pracy z [...] listopada 2014 r. oraz kopię umowy majątkowej małżeńskiej z [...] grudnia 2007 r. Pismem z dnia 8 grudnia 2014 r. M. M. ponownie wezwano do: 1) przedłożenia wyciągów ze wszystkich posiadanych przez niego oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym rachunków bankowych i lokat, na których gromadzone są środki pieniężne – z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji; 2) złożenia jednoznacznego wyjaśnienia, czy wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną oraz córką i synem; 3); złożenia dokumentu potwierdzającego wysokość dochodu uzyskiwanego przez żonę wnioskodawcy z umów zlecenia i umów o dzieło (np. kopii umów); 4) nadesłania kopii umowy najmu mieszkania; 5) przedłożenia dowodów wpłat za najem lokalu mieszkalnego za okres ostatnich trzech miesięcy; 6) złożenia dokumentu (zaświadczenia z urzędu pracy) potwierdzającego, że wnioskodawca posiada status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku; 7) nadesłania kopii dokumentów (rachunki, faktury, dowody wpłaty itp.) wskazujących i potwierdzających wysokość ponoszonych miesięcznie stałych wydatków związanych z zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych rodziny wnioskodawcy (wyżywienie, leczenie, opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę i inne wydatki ponoszone w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych) 8) przedłożenia dokumentów (kopii umów kredytowych) potwierdzających obciążenia finansowe (zaciągnięte kredyty, pożyczki, ich wysokość, wysokość spłacanych rat i wysokość zobowiązań pozostałych do spłacenia). Wnioskodawcę pouczono jednocześnie, że w myśl art. 65 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd może doręczyć pismo stronie za pośrednictwem telefaksu lub poczty elektronicznej. Natomiast z takiej formy doręczenia nie może skorzystać strona, ponieważ w myśl art. 46 § 1 pkt 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi każde pismo strony powinno zawierać własnoręczny podpis, a wymogu tego nie spełnia pismo wniesione przez stronę postępowania za pośrednictwem faksu, bądź drogą elektroniczną. W związku z powyższym, pisma do Sądu należy kierować za pośrednictwem operatora pocztowego, bądź składać je osobiście. W dniu 17 grudnia 2015 r. wpłynęło do Sądu pismo, nadesłane drogą elektroniczną, w którym wnioskodawca oświadczył, że z uwagi na rodzaj wykonywanej przez jego żonę pracy (umowy o dzieło i umowy zlecenie) nie ma on możliwości przedstawienia dokumentów obrazujących dochody uzyskiwane z tego tytułu. Podniósł, że żona wykonuje prace zlecone dla wydawnictw i łączny dochód będzie mógł być stwierdzony dopiero w nowym roku, po nadesłaniu przez pracodawców (zleceniodawców) deklaracji PIT-11. Wnioskodawca jednocześnie stwierdził, że wobec pozostawania w sporze z urzędem pracy nie jest w stanie przedstawić stosownego zaświadczenia potwierdzającego jego status jako osoby bezrobotnej. Odnośnie do dochodów za najem wnioskodawca wskazał, że "rozlicza je w gotówce". Wyjaśnił również, że jest właścicielem dwóch, a nie trzech mieszkań (jedno mieszkanie, o powierzchni 105 m2, ma dwie księgi wieczyste). Wnioskodawca oświadczył, że nie składa oryginałów dokumentów, ponieważ z racji złożenia wniosków o przyznanie prawa pomocy również w innych sprawach spodziewa się kolejnych wezwań do ich uzupełnienia. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 11 lutego 2015 r. odmówił M. M. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odpis postanowienia doręczono stronie w dniu 26 lutego 2015 r. W dniu 3 marca 2015 r. wnioskodawca złożył sprzeciw od postanowienia z dnia 11 lutego 2015 r. Stwierdził, że "odczytał" z postanowienia referendarza sądowego, iż podstawowym brakiem wniosku jest brak dokumentacji zarobkowej żony. W jego ocenie, jest to wynik niezrozumienia specyficznej sytuacji pracownika zatrudnionego na ustane zlecenie w wydawnictwie. Wskazał, że żona redaguje książki, a wynagrodzenie jest od sztuki. Stwierdził, że kwota otrzymywanego wynagrodzenia kształtuje się jak w oświadczeniu żony z 23 listopada 2014 r. Wywiódł ponadto, że żona zmieniła miejsce pracy, co odbiło się na jej zarobkach, a więc również na dochodach rodziny, ponieważ jest ona jedynym jej żywicielem. Nadmienił, że w innej sprawie w tym samym Sądzie (II SAB/Wa 641/14) przyznano mu prawo pomocy w zakresie całkowitym na podstawie tych samych dokumentów. Wyraził też zdziwienie, że Sąd nie wziął pod uwagę możliwości przyznania mu częściowej pomocy prawnej. M. M. dołączył do sprzeciwu kopię zawiadomienia naczelnika urzędu skarbowego z dnia [...] lutego 2015 r. o zajęciu rachunku bankowego M. M. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Przedmiotem postępowania po złożeniu sprzeciwu nie jest więc ocena postanowienia, czy też zarządzenia wydanego przez referendarza sądowego, lecz ponowne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przez wnioskodawcę. Przystępując do oceny sytuacji materialnej i możliwości płatniczych wnioskodawcy, w pierwszej kolejności należy wskazać, że generalną zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Zgodnie bowiem z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Stąd też każda osoba wszczynająca postępowanie przed sądem administracyjnym powinna liczyć się z wydatkami na ten cel. Stosownie do treści art. 246 § 1 ppsa prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Z powołanego przepisu wynika, że instytucja przyznania prawa pomocy ma wyjątkowy charakter. Pomoc ta stosowana jest wobec osób nieposiadających żadnego dochodu lub oszczędności lub posiadających bardzo skromny dochód lub oszczędności, a więc wobec tych osób, które znajdują się w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Treść przywołanej regulacji nie pozostawia również wątpliwości co do tego, że podstawą orzeczenia o przyznaniu prawa pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan majątkowy i możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa, a ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie żądania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. To zatem strona postępowania ubiegająca się o przyznanie pomocy Państwa w poniesieniu kosztów postępowania przed sądem zobowiązana jest w sposób wystarczający i niebudzący wątpliwości wykazać w oświadczeniu o sanie rodzinnym, majątku i dochodach, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Stosownie do treści art. 255 ppsa, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią takich dokumentów możliwe jest wydanie prawidłowego orzeczenia w tym zakresie. Obowiązkiem strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy jest więc lojalna współpraca z Sądem w ustaleniu rzeczywistych możliwości płatniczych. Jeżeli strona taka uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. W trybie powołanego przepisu wystosowano do M. M. wezwania do nadesłania dokumentów potwierdzających stan majątkowy, dochody i możliwości płatnicze jego oraz osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym. Ponieważ wnioskodawca, jako podstawowe źródło utrzymania podaje wynagrodzenie uzyskiwane przez żonę z umów zlecenia i umów o dzieło, a siebie określa jako osobę bezrobotną, wezwaniem objęto m.in. dokumenty mające na celu ustalenie realnego dochodu żony, przykładowo wskazując, że mogą nimi być kopie zawartych umów. Twierdzenie wnioskodawcy, co do niewłaściwego rozumienia przez referendarza sądowego specyfiki ustanego zlecenia oraz jego wyjaśnienie w tym zakresie, jest nie do przyjęcia. Należy zauważyć, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania, a tym samym, zrealizować uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji. Nie ma natomiast jakiegokolwiek powodu, aby koszty postępowania sądowego ponosili wszyscy podatnicy za osobę, która ewidentnie uchyla się od przedstawienia rzeczywistej sytuacji dochodowej, podając niepełne, bądź nieprawdziwe dane. W ocenie wnioskodawcy, Sąd powinien oprzeć pozytywne rozstrzygnięcie w przedmiocie jego wniosku na podstawie oświadczenia jego, a także jego żony o uzyskiwanych przez niego dochodach. Pomijając już, że oświadczenie M. M. sprzed prawie pół roku nie może być miarodajne dla oceny aktualnych możliwości płatniczych, należy wskazać, że wymieniona wskazuje w nim, że otrzymuje wynagrodzenie z tytułu umów o dzieło zawartych ze spółkami z o.o. Jak tymczasem wynika z informacji ujawnionych w Centralnej Informacji Krajowego Rejestru Sądowego (stan na 14 maja 2015 r.) żona wnioskodawcy jest wspólnikiem, a zarazem prezesem zarządu [...] sp. z o.o. z siedzibą w W. i posiada w niej udziały o łącznej wartości 45.000 zł. Jest ona także wspólnikiem, a zarazem prezesem zarządu [...] sp. z o.o. z siedzibą w W., w której posiada udziały o łącznej wartości 4.000 zł. Wnioskodawca nie przedstawia też wyciągów z rachunków bankowych obejmujących trzy miesiące (jak go do tego zobowiązano), a jedynie wrzesień i październik ubiegłego roku. W tej sytuacji nie ma najmniejszych podstaw, aby dać wiarę oświadczeniom wnioskodawcy o wysokości dochodu czteroosobowego gospodarstwa domowego. Gdy tak, jak w przedmiotowej sprawie, oświadczenie o sytuacji finansowej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy budzi wątpliwości, Sąd, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać wyłącznie na niepopartych jakimikolwiek wiarygodnymi dokumentami, gołosłownych twierdzeniach strony. W takiej sytuacji konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem w ustalaniu rzeczywistych możliwości płatniczych (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane). Tymczasem, M. M., nie przedstawiając dokumentów potwierdzających dochód czteroosobowej rodziny i przedstawiając nieprzekonujące wyjaśnienia, które pozostają w oczywistej sprzeczności z informacjami ujawnionymi w Centralnej Ewidencji Krajowego Rejestru Sądowego, w istocie tej współpracy zaniechał. Ponadto, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 16 kwietnia 2015 r., oddalając zażalenie M. M. na postanowienie o odmowie przyznania mu prawa pomocy, pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (zob. też postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 maja 2012 r. sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2011 r. sygn. akt I OZ 144/11). Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania i przyznania pełnomocnika. Jak tymczasem wynika z oświadczeń M. M. dysponuje on w sumie trzema lokalami mieszkalnymi, przy czym dwa z nich stanowić mają w rzeczywistości jedno mieszkanie z założonymi dwiema księgami wieczystymi (pismo z 17 grudnia 2014 r. – karta 59 akt sprawy). W tej sytuacji spłata zadłużenia z tytułu zaciągniętego kredytu mieszkaniowego nie ma znaczenia dla oceny przedmiotowego wniosku. Obciążenia wynikające ze spłaty kredytu nie są bowiem wydatkami koniecznymi, a tylko takie mogą być istotne z punktu widzenia możliwości płatniczych strony. W przypadku wnioskodawcy, który posiada więcej niż jedną nieruchomość mieszkaniową, spłata kredytu hipotecznego nie służy zabezpieczeniu potrzeb mieszkaniowych jego rodziny, tylko jest konsekwencją powiększenia majątku o kolejną nieruchomość. Co więcej, udzielenie żonie M. M. kredytu hipotecznego (kserokopie informacji banku z dnia 16 października 2014 r. na karcie nr 45 akt sprawy) świadczy o tym, że posiada ona zweryfikowaną przez profesjonalne instytucje finansowe, zdolność kredytową, a więc po uwzględnieniu podstawowych kosztów utrzymania jest w stanie zaoszczędzić część dochodu z przeznaczeniem na inne cele. Należy też zaznaczyć, że w świetle przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) nie ma znaczenia fakt zawarcia pomiędzy M. M. i jego żoną umowy majątkowej małżeńskiej ograniczającej wspólność ustawową (kserokopia aktu notarialnego na kwartach nr 50-52 akt sprawy). Zgodnie bowiem z art. 27 zd. 1 powołanej ustawy małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Stosownie zaś do treści art. 23 zd. 2 tej samej ustawy małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Konsekwencją powyższych regulacji dla postępowania w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy jest konieczność wykazania sytuacji materialnej obojga małżonków, co najmniej w zakresie wystarczającym do ustalenia rzeczywistych możliwości płatniczych małżonka ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Także zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego nie świadczy o tym, że Państwo M. nie dysponują środkami na pokrycie kosztów postępowania. To, że nie regulują oni terminowo zobowiązań, czy to publicznoprawnych, czy to prywatnych, nie stanowi wystarczającej przesłanki do stwierdzenia, że ich możliwości płatnicze uniemożliwiają wygospodarowanie dodatkowych środków. Wobec opisanych wyżej okoliczności, tj. 1) nieusunięcia przez stronę wątpliwości co do oświadczeń w zakresie dochodu gospodarstwa domowego; 2) posiadania przez M. M. i jego żonę znacznego majątku nieruchomego, nie ma podstaw do przyznania prawa mocy ani w zakresie całkowitym, ani w zakresie częściowym. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 oraz art. 260 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.