V SA/Wa 1464/14

Referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 24 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi T. P. na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] 2014 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności bezpośrednich do gruntów rolnych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. T. P. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, zamieszkuje w wynajmowanym domu o pow. 100 m2, posiada działkę rolną o pow. 1 ha, natomiast nie posiada oszczędności pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczył, iż osiąga miesięczny dochód w wysokości 1.600 zł z tytułu umowy o pracę, zaś jego matka w wysokości 1.000 zł z tytułu emerytury. Wezwany do złożenia dodatkowego oświadczenia, nadesłał pismo z dnia [...] 2014 r., w którym wyjaśnił, iż posiada samochód osobowy z 1994 r., natomiast nie posiada żadnych oszczędności ani rachunków bankowych. Miesięczne wydatki wnioskodawcy to wydatki na: wyżywienie w wysokości około 600 zł, ubranie – około 200 zł, opłaty za telefon, światło, gaz, czynsz za mieszkanie – w łącznej wysokości około 600 zł, w tym czynsz w wysokości 239 zł, utrzymanie samochodu i zakup benzyny – 500 zł. Dodatkowo oświadczył, iż opłata roczna za zakup węgla i drzewa do ogrzewania domu wynosi – około 5.000 zł. W piśmie procesowym z dnia [...] 2014 r. wskazał dodatkowo, iż jego matka nie posiada żądnych oszczędności ani rachunków bankowych, zaś jej wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem to wydatki na: wyżywienie – około 400 zł, ubranie – około 100 zł, telefon – około 70 zł, energię elektryczną – około 70 zł, lekarstwa – około 200 zł. Do pisma załączył m. in. kopię odcinka wypłaty swojego wynagrodzenia za miesiąc lipiec 2014 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. W przypadku wnioskodawcy z urzędu wiadomym jest, iż zainicjował on w tutejszym Sądzie dwa postępowania, w których został wezwany do uiszczenia wpisów sądowych w łącznej wysokości 200 zł (w obu sprawach wpis sądowy w wysokości 100 zł). Oceniając złożone przez wnioskodawcę oświadczenia dotyczące stanu majątkowego posiadania jego rodziny uznano, iż nie wykazał tego, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie z wyłuszczonych niżej względów. Przede wszystkim wskazać należy, że zarówno wnioskodawca, jak też pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym matka uzyskują stałe miesięczne dochody, których łączna wysokość nie pozwala zaliczyć rodziny skarżącego do kategorii osób żyjących w ubóstwie, które nie posiadają środków na utrzymanie. Zgodnie z utrwalonym już stanowiskiem orzecznictwa, "obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę" (por. postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06). Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku" (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Analizując złożone oświadczenia należało mieć na uwadze, iż wnioskodawca uzyskuje miesięczny dochód z tytułu pracy w wysokości około 2.000 zł netto (zgodnie z załączonym potwierdzeniem wypłaty wynagrodzenia za miesiąc lipiec 2014 r. wynosiło 2.016,53, k. 39 akt sądowych), natomiast jego matka w wysokości 1.006 zł netto, co łącznie stanowi kwotę przekraczającą 3.000 zł netto miesięcznie. Oświadczone wydatki wspólne wnioskodawcy i jego matki, które są niezbędne dla utrzymania wynoszą około 2.200 zł miesięcznie. Powoduje to, iż przeznaczenie kwoty 200 zł na opłaty sądowe nie spowoduje uszczerbku w tym utrzymaniu. Jak to już wyżej podniesiono, oceniając zasadność udzielenia stronie prawa pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędne dla utrzymania, do których nie można zaliczyć wskazanych przez wnioskodawcę wydatków na utrzymanie samochodu i zakup benzyny w miesięcznej wysokości 500 zł. W ocenie referendarza, przeznaczenie części tej kwoty na opłaty sądowe w wysokości 200 zł, nie spowoduje uszczerbku dla niezbędnego utrzymania skarżącego ani jego matki. Wysokość wpisu należnego w sprawie, nie może być bowiem – jak to się przyjmuje w orzecznictwie – obojętna dla oceny kondycji finansowej strony i związanej z tym możliwości ponoszenia kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z 25 listopada 2008 r. o sygn. akt II GZ 296/08). W zakresie odmowy ustanowienia pełnomocnika z urzędu, dodatkowo zauważyć należało, iż brak reprezentacji wnioskodawcy przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata), w żaden sposób nie wpływa na dostęp do sądu administracyjnego rozpoznającego złożoną skargę w pierwszej instancji. Stosownie bowiem do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co gwarantuje stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego wszechstronne rozpatrzenie jej sprawy w postępowaniu sądowym. Obowiązek określony w cytowanym przepisie, ciąży na sądzie niezależnie od stopnia skomplikowania sprawy. Skarga ma dla sądu wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu, bowiem sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Zatem na tym etapie postępowania przed sądem I instancji strona, działając bez profesjonalnego pełnomocnika, nie jest pozbawiona możliwości ochrony swoich praw. Tym bardziej, że jak wynika z treści art. 6 p.p.s.a., sąd ma obowiązek stronom działającym bez profesjonalnego pełnomocnika udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać je o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (por. postanowienia NSA z dnia 1 marca 2011 r. o sygn. akt II FZ 27/11 oraz z dnia 25 maja 2011 r. o sygn. akt II FZ 219/11). W jednym z ostatnich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż podstawą do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu jest fakt, iż w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym brak przymusu adwokacko-radcowskiego, zaś skarżący jest w stanie samodzielnie dochodzić swoich praw, o czym świadczy prawidłowe złożenie skargi do sądu I instancji, jak również składanie odpowiednich pism w postępowaniu dotyczącym prawa pomocy (vide: postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Reasumując, jeżeli wnioskodawca dysponuje jakimikolwiek zasobami majątkowymi to winien partycypować w kosztach postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Niezależnie od powyższego zauważyć także należało, iż nie jest w sprawie jasne czy wnioskodawca posiada rachunek bankowy. Wprawdzie w piśmie z dnia [...] 2014 r. wyraźnie oświadcza, iż nie posiada rachunku bankowego, jednakże z przedstawionego odcinka wypłaty wynagrodzenia za miesiąc lipiec 2014 r. wynika, że skarżący otrzymał: "RAZEM 2.016,53; w tym: GOT 0,00; ROR 2.016,53", co może świadczyć o tym, że wynagrodzenie zostało przekazane na rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy (ROR). Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.