V SA/Wa 1863/15

Referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 24 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia (...) lutego 2015 r. Nr (...) w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. L. L. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i dwoma synami, posiada mieszkanie o pow. 63 m2 (zajęte w postępowaniu egzekucyjnym), natomiast nie posiada innych nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce 10 wniosku wskazał, iż osiąga miesięczny dochód w wysokości 200 zł z tytułu "najem mieszkania (zajętego)". Dodatkowo oświadczył, iż nie zamieszkuje wspólnie z żoną, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej i która prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, jednakże żona "sporadycznie daje mu pieniądze na utrzymanie". Wskazał także, iż synowie mieszkają z żoną, zaś skarżący stara się uczestniczyć w ich wychowaniu, w tym poprzez "łożenie na ich utrzymanie", na co nie pozwala mu jednak obecny stan jego dochodów. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnego majątku, który mógłby spieniężyć, wyjaśniając dodatkowo, że jego majątek został zajęty w postępowaniu egzekucyjnym. W uzasadnieniu podniósł, że nie posiada środków nawet na bieżące utrzymanie, zaś mieszkanie, rachunki bankowe i pozostałe składniki majątku zostały zajęte przez organy egzekucyjne. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z dnia 11 czerwca 2015 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Pismem z dnia 26 czerwca 2015 r. wnioskodawca wyjaśnił, iż mieszka w mieszkaniu należącym do spółki K&S S.A., która domaga się aby lokal ten opuścił, nie ponosi w związku z tym żadnych opłat, zaś czynsz z najmu mieszkania w kwocie 200 zł jest jego jedynym źródłem dochodu. Skarżący nie jest zarejestrowany jako bezrobotny, nie korzysta z pomocy społecznej. Wskazał, iż nie mieszka z żoną, która udziela mu pomocy w formie pieniężnej "maksymalnie dwa razy dała mu 50-100 zł", jak również "częstuje go obiadem", natomiast żona nie ponosi wydatków, związanych z jego utrzymaniem. Wnioskodawca oświadczył, iż gospodarstwo domowe prowadzi sam, zaś jego miesięczne wydatki wynoszą 200-300 zł na jedzenie i środki higieny. Nadto wskazał, iż nie posiada rachunków bankowych, które zostały zamknięte, jednakże nie może przedstawić zaświadczenia bankowego w tym przedmiocie, z uwagi na to, że jest ono odpłatne. Do pisma załączył kopie zeznania podatkowego za 2014 r. oraz pisma spółki K&S S.A z dnia 4 maja 2015 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r. Nr 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Oceniając w powyższym świetle złożone przez wnioskodawcę oświadczenia dotyczące stanu majątkowego posiadania uznano, iż nie wykazał tego, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż oświadczenia wnioskodawcy – złożone na urzędowym formularzu PPF oraz w dodatkowym oświadczeniu – nie mogą być uznane za wyczerpujące i rzetelne, co powoduje, że nie jest możliwe ustalenie rzeczywistych możliwości majątkowych skarżącego. Analiza zgromadzonego materiału budzi poważne wątpliwości z tego powodu, iż na niektóre pytania skarżący w ogóle nie udziela odpowiedzi, bądź udziela odpowiedzi niepełnych, a niekiedy wzajemnie się wykluczających. Ponadto nie przedstawia dokumentów źródłowych, o które się do niego zwracano, a które mogłyby pozwolić na weryfikację składanych oświadczeń. W tym zakresie wskazać należy, iż nie jest w sprawie jasne na podstawie jakiego tytułu prawnego skarżący zajmuje mieszkanie, które jak twierdzi "posiada". Nie jest również wiadome, czy skarżący wynajmuje mieszkanie, w którym jednocześnie zamieszkuje i komu ewentualnie, czy też jest jego najemcą i nie ponosi z tego tytułu żadnych opłat. Wprawdzie twierdzi, że "czynsz z najmu mieszkania w wysokości 200 zł" jest jego jedynym dochodem, jednakże nie wyjaśnia, kto płaci mu ten czynsz, czy dzieli mieszkanie z najemcą, czy też wspólnie z kimś wynajmuje mieszkanie, będąc tym samym jego współnajemcą. Skarżący nie przedstawia przy tym ani tytułu prawnego do mieszkania, które jak twierdzi "posiada" ani umowy najmu tego mieszkania, wbrew informacji zawartej w piśmie z dnia 26 czerwca 2015 r. Natomiast z przedłożonej kopii pisma spółki K&S S.A z dnia 4 maja 2015 r. wynika jedynie, że właścicielem mieszkania jest spółka, zaś wnioskodawca zajmuje je bez żadnego tytułu prawnego. Następnie wskazać należy, iż nie można ustalić w sposób jednoznaczny jaka jest wysokość miesięcznych dochodów wnioskodawcy. We wniosku na formularzu PPF i w piśmie z dnia 26 czerwca 2015 r. wskazuje, iż jego dochód wynosi 200 zł z tytułu "najmu mieszkania". Jednocześnie oświadcza, że utrzymuje się dzięki pomocy żony (rubryka nr 11 formularza PPF), wyjaśniając w piśmie z dnia 26 czerwca 2015 r. iż "sporadycznie", "maksymalnie dwa razy" otrzymuje środki pieniężne od żony, podając przy tym kwotowo 50-100 zł. Ze złożonego zeznania podatkowego za 2014 r. wynika z kolei, iż skarżący uzyskał z pozarolniczej działalności gospodarczej przychód w wysokości 4.070.078,38 zł, poniósł koszty uzyskania przychodu w wysokości 4.020.007,44 zł, a jego dochód po odliczeniach wyniósł 36.767,18 zł. Nadto za ten rok podatkowy obliczono skarżącemu nadpłatę w wysokości 7.987,00 zł. W piśmie z dnia 26 czerwca 2015 r. oświadczył, iż całość uzyskanego w 2014 r. przeznaczył na spłatę zadłużenia oraz utrzymanie swoje i dzieci, natomiast nie wskazał czy posiada jeszcze środki pieniężne z nadpłaty podatku, w jaki sposób je ewentualnie rozdysponował, nie przedstawił również wyciągów z rachunków bankowych, na które nadpłata została ewentualnie mu zwrócona. Kwestia zamknięcia rachunków bankowych oraz wyjaśniania wnioskodawcy o niemożliwości przedstawienia zaświadczenia bankowego w tym zakresie, jak również wyciągów z tych rachunków również budzi poważne wątpliwości. Wskazać bowiem trzeba, iż skarżący nie podał przy tym ile rachunków bankowych posiadał, w jakich bankach, w jakiej dacie zostały one zamknięte, nie wyjaśnił nadto, ile wynoszą opłaty za uzyskanie żądanych dokumentów. Ponadto wnioskodawca zaznaczył, że rachunki zostały przez niego zamknięte po tym, jak zostały zajęte przez organ egzekucyjny, co przemawia za przyjęciem, że okoliczność ta winna być potwierdzona dokumentem bankowym, wystawionym w dacie zamknięcia rachunku i wydanym właścicielowi rachunku bez dodatkowych opłat. Okoliczności te miały znaczenia przy rozpoznawaniu wniosku, tym bardziej z uwagi na to, że z zeznania podatkowego wynika, że skarżącemu obliczono nadpłatę, którą urząd skarbowy zwraca na rachunek bankowy. Zauważyć także należało, iż wnioskodawca podniósł we wniosku złożonym na formularzu PPF, że nie posiada żadnego majątku ruchomego, bowiem składniki jego majątku zostały zajęte przez organy egzekucyjne. Wezwany do złożenia dodatkowego oświadczenia w tym zakresie – w punkcie nr 6 zarządzenia z dnia 11 czerwca 2015 r. – nie udzielił odpowiedzi. Jednocześnie nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających zajęcia i zabezpieczenia egzekucyjne na swoim majątku. Warto przy tym wskazać, iż niniejsze postępowanie jest wpadkowym, w ramach zainicjowanego przez skarżącego postępowania w sprawie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że wobec skarżącego prowadzone były postępowania kontrolne oraz podatkowe od 2012 r., zaś w tamtym okresie wnioskodawca dysponował znacznym majątkiem. Zgodnie z ustaleniami organów podatkowych (np. postanowienie z 15 kwietnia 2014 r. o numerze 446000-UAGR-91102-4/14/AS) od maja 2012 r. do listopada 2012 r. skarżący wyzbył się majątku o wartości około 6.250.000 zł, poprzez sprzedaż nieruchomości, udziałów, darowizny gotówki i środków pieniężnych. Niezależnie od stwierdzonych powyżej niejasności, wskazać należy, iż nie sposób jest przyjąć, by wnioskodawca był w stanie utrzymać się z dochodu w wysokości 200 zł. Biorąc pod uwagę oświadczone wydatki w wysokości 200-300 zł, stwierdzić należy, iż z doświadczenia życiowego wiadomym jest, że dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, na które składają się nie tylko wydatki na wyżywienie i środki czystości, ale również inne opłaty związane choćby z mieszkaniem, leczeniem czy transportem, wymagane jest posiadanie środków finansowych o wartości przekraczającej oświadczony przez skarżącego dochód. Należy przy tym podkreślić, że zgodnie z oświadczeniem wnioskodawcy nie korzysta on z pomocy społecznej, mimo opisanej przez siebie sytuacji materialnej. Biorąc pod uwagę poczynione wyżej uwagi, nie można było uznać oświadczeń skarżącego w tym zakresie za wiarygodne. Odnosząc się natomiast do pomocy ze strony żony podnieść należy, iż wnioskodawca składa w tym zakresie oświadczenia o różnej treści. We wniosku sporządzonym na formularzu PPF wskazuje w rubryce nr 6, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dwójką dzieci, natomiast w rubryce nr 8 podaje, że nie zamieszkuje wspólnie z żoną. Oświadcza przy tym, że utrzymuje się dzięki pomocy żony (rubryka nr 11 wniosku), a następnie wskazuje, że żona nie ponosi wydatków związanych z jego utrzymanie (punkt ad. 5 pisma z dnia 26 czerwca 2015 r.). Niezależnie od powstających w związku z tym wątpliwości, przypomnieć należy ugruntowane już stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym, przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.), małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.). Pozostawanie zatem w związku małżeńskim, nawet jeśli tylko formalnie, stosownie do art. 27 k.r.o., skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt II OZ 1266/11). Zatem z istoty obowiązku wzajemnej pomocy małżonków wynika, że prawo pomocy nie może być przyznane jednemu z nich, jeżeli dochody drugiego małżonka pozwalają na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przedstawione wątpliwości powodują, iż nie można dokonać oceny, czy strona spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. Kwestia należytego wykazania sytuacji majątkowej strony ubiegającej się o prawo pomocy była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. Dla przykładu wskazać należy na postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w którym podniesiono, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Z kolei w postanowieniu z dnia 22 kwietnia 2010 r. o sygn. akt II GZ 63/10 podniesiono, iż właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Wskazać dodatkowo należy na stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym, Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r., sygn. akt II GZ 774/13). Reasumując podnieść należy, iż z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawcę, nie można dokonać oceny, czy spełnia on ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji powoduje to, że wniosek nie może zostać uwzględniony. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.