V SA/Wa 203/16

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi D. R. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia ... grudnia 2015 r. Nr ... znak ... w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom’’ p o s t a n a w i a: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez odmowę zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy D. R. (dalej: "Strona" lub "Skarżący") wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że Skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, spłaca kredyt w wysokości 50.000 zł, opłaca podatek - 831 zł rocznie oraz płaci czynsz dzierżawny na rzecz Agencji Nieruchomości Rolnych w wysokości 1.100 zł rocznie. Skarżący wyjaśnił, że prowadzi gospodarstwo rolne o pow. 10 ha i hoduje 10 krów. Dochód z hodowli wynosi 1.500 zł miesięcznie. Nieruchomość dzierżawi od Agencji Nieruchomości Rolnych, a budynki gospodarcze od rodziców. Dochód z gospodarstwa przeznacza na koszty jego prowadzenia tj. opłaca czynsz dzierżawny, podatki, kupuje środki do produkcji rolnej (ropa, nawozy, pasza). Odpowiadając na wezwanie do złożenia dodatkowych dokumentów oraz przedstawienia dodatkowych informacji Skarżący wskazał, że dochód z gospodarstwa rolnego stanowi kwota 18.000 zł wypłacana rocznie z tytułu dopłat rolniczych. W skład gospodarstwa wchodzą użytki rolne (łąka) oraz stado krów. Ze stada Skarżący nie uzyskuje dochodów cyt. "ze względu na kupno chorych krów". Skarżący zalega z zapłatą podatku oraz czynszu dzierżawnego. Oświadczył, że jego rodzice prowadzą oddzielne gospodarstwo domowe, wychowują dzieci, mają własne zobowiązania finansowe, np. kredyt w wysokości 200.000 zł. Skarżący mieszka z rodzicami, ale prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Rodzice pomagają cyt. "w miarę swoich możliwości", Skarżący dzierżawi od nich sprzęt do prowadzenia gospodarstwa. Dodał, że nie posiada środków finansowych na opłacenie w Gminie zaświadczenia o dochodach oraz poniósł straty w związku z chorobą krów, które pomimo poddania leczeniu musiał sprzedać za niską cenę. Do pisma załączył decyzję z sprawie wymiaru podatku rolnego za lata 2015 – 2016, wezwanie do zapłaty należności z tytułu umowy dzierżawy majątku rolnego z 28 lipca 1999 r., umowę pożyczki kwoty 72.240 zł zawartej w dniu 1 października 2012 r. oraz fakturę VAT z tytułu raty czynszu dzierżawnego. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r. Nr 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), a w zakresie częściowym, jeśli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. W sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku budzi wątpliwości lub jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy, na podstawie art. 255 p.p.s.a., można wezwać stronę do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i przedstawienia dokumentów potwierdzających wykazywane okoliczności. W przedmiotowej sprawie oświadczenie zawarte we wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF było niewystarczające do oceny, czy Skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Dlatego też niezbędne okazało się wezwanie Skarżącego do nadesłania dokumentów i złożenia oświadczeń pozwalających na lepszą ocenę jego sytuacji majątkowej. Przypomnieć należy, iż wnioskodawca – na którym spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy – winien z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania, udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. W niniejszej sprawie Skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika, a więc o przyznanie prawa pomocy w całości. Analizując złożone oświadczenia stwierdzić należy, że Skarżący nie przedstawił wszystkich dokumentów i informacji wskazanych w wezwaniu z 23 marca 2016 r. W konsekwencji nie jest możliwa ocena, czy Skarżący spełnia warunki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Złożone oświadczenia są nieprecyzyjne i nie można na ich podstawie dokonać rzetelnej oceny sytuacji finansowej, majątkowej i osobistej Strony. Odnosząc się do przedstawionych informacji i złożonych oświadczeń wskazać należy, że Skarżący nadesłał umowę pożyczki, decyzje podatkowe w sprawie podatku rolnego, wezwanie do zapłaty zaległej raty czynszu dzierżawnego oraz fakturę VAT dokumentującą wysokość czynszu. Nie nadesłał natomiast wyciągów z rachunków bankowych, umowy dzierżawy nieruchomości rolnej oraz zaświadczenia urzędu gminy wskazującego wysokość dochodów z nieruchomości rolnej. Podkreślić należy, że dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy szczególnie istotna jest analiza wyciągów z rachunków bankowych. Wskazać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 6 listopada 2015 r., sygn. akt I GZ 726/15 podkreślił, że to strona domagająca się przyznania prawa pomocy powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że odmowa przedstawienia dokumentów w postaci wyciągów z rachunków bankowych uniemożliwia dokonanie rzeczywistej oceny sytuacji majątkowej strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy i zwrócił uwagę, że usprawiedliwieniem dla odmowy przedstawienia tych dokumentów nie może być okoliczność, że ich uzyskanie z banku wiąże się z koniecznością uiszczenia wymaganej przez bank opłaty. Podkreślić należy, że w orzecznictwie sądowym podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r., sygn. akt. I GZ 3/07). Fakt, że Skarżący nie przedstawił wyciągu z rachunku bankowego miał istotne znaczenie przy dokonywanej ocenie zasadności przyznania prawa pomocy, bowiem dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne, jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również istotne jest, jak wygląda obrót tymi środkami, a więc, czy Strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Za nieprecyzyjne i niejasne uznać należy wyjaśnia dotyczące dochodów z prowadzonego gospodarstwa rolnego. Na formularzu PPF Skarżący oświadczył, że miesięczny dochód z hodowli krów wynosi 1.500 zł. W swoim piśmie z 18 kwietnia 2016 r. (data nadania pisma) wskazał natomiast, że nie uzyskuje dochodów z prowadzenia gospodarstwa, a jedynie z unijnych dopłat rolniczych (18.000 zł rocznie). Nie przedstawił również dokumentów potwierdzających koszty prowadzenia gospodarstwa w tym wydatki na paliwo, nawozy, pasze. Nie wskazał również, czy otrzymuje zwrot wydatków na zakup paliwa rolniczego wykorzystywanego w gospodarstwie rolnym. Wnioskodawca nie udokumentował i nie uprawdopodobnił miesięcznych kosztów utrzymania. Skarżący wyjaśnił, że mieszka z rodzicami, ale prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Rodzice pomagają Skarżącemu cyt. "w miarę swoich możliwości". Złożonych wyjaśnień nie można uznać za wystarczające do oceny wysokości kosztów utrzymania. Skarżący obowiązany był precyzyjnie określić na czym polega pomoc udzielana przez rodziców; czy jest to pomoc rzeczowa, czy jest to pomoc finansowa, a jeśli tak, to w jakiej wysokości. Skarżący nie wyjaśnił, czy współuczestniczy w kosztach utrzymania domu (np. koszty zużycia energii elektrycznej, gazu, wody), a jeśli tak, w jakiej wysokości koszty te ponosi. Nie przedstawił w tym zakresie żadnych dokumentów oraz dokładnych informacji. Warto w związku z powyższymi ustaleniami wskazać, że przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujące stosunki między innymi między rodzicami i dziećmi nakładają na rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne. Rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie, zgodnie z treścią art. 87 K.r.o. Także art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155; postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04; postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r. o sygn. akt I GZ 317/15). Z kolei w postanowieniu z dnia 9 czerwca 2015 r. o sygn. akt I GZ 317/15 Naczelny Sąd Administracyjny wyraził stanowisko zgodnie z którym, strona musi wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, lecz również podać dokładne dane o swoim stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Skarżący wskazał jedynie, że rodzice – z którymi mieszka – wychowują dzieci oraz spłacają kredyt w wysokości 200.000 zł. Nie przedstawił natomiast jakichkolwiek informacji na temat ewentualnego majątku rodziców, posiadanego gospodarstwa rolnego – Skarżący oświadczył, że kredyt został zaciągnięty przez rodziców cyt. "na budowę obory" - wnioskować więc należy, że również rodzice posiadają i prowadzą gospodarstwo rolne. Niezależnie od powyższego, wskazać należy, że nie wszystkie zadeklarowane wydatki można uznać za niezbędne dla koniecznego utrzymania Skarżącego, a tylko takie mogą zostać uwzględnione, przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie wydaje się zasadne zaliczenie do niezbędnych kosztów utrzymania kosztów spłaty kredytu, jak również zobowiązań publicznoprawnych. Podkreślić bowiem należy, że zarówno zobowiązania prywatnoprawne (np. kredyty), jak i zobowiązania publicznoprawne (np. podatki, składki ubezpieczeniowo-zdrowotne) nie korzystają ze statusu pierwszeństwa względem zobowiązań z tytułu kosztów sądowych i należy je traktować jednolicie. W ocenie starszego referendarza sądowego zasadny jest wniosek, że Skarżący nie złożył precyzyjnych wyjaśnień zarówno w zakresie dochodów, jak i ponoszonych kosztów prowadzenia gospodarstwa rolnego, jak i kosztów utrzymania. W konsekwencji nie jest możliwe określenie rzeczywistych relacji dochodów do wydatków, co pozwoliłoby na ocenę zasadności przyznania prawa pomocy, w tym uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 1.500 zł, od uiszczenia którego zależy rozpoznanie sprawy przez Sąd oraz ustanowienia Skarżącemu opłacanej przez budżet państwa pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Powyższe stanowisko jest również prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W związku z powyższym, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1, art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.