V SA/Wa 21/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący – Sędzia WSA Beata Blankiewicz-Wóltańska po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu D. P. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 kwietnia 2016 r. o sygn. akt V SA/Wa 21/16 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi D. P. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie określenia kwoty dofinansowania przypadającej do zwrotu postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. D. P. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z matką, ojcem i siostrą. Wnioskodawca nie posiada nieruchomości, natomiast posiada motocykl o wartości 10.000 zł oraz oszczędności pieniężne w wysokości 250 zł. Rodzice wnioskodawcy posiadają trzy mieszkania, jedno o pow. 55 m2, w którym zamieszkują wspólnie, drugie o pow. 40 m2, w którym prowadzona jest działalność gospodarcza oraz trzecie o pow. 37 m2, w którym zamieszkują dziadkowie. Ponadto posiadają nieruchomość rolną o pow. 1,7 ha oraz oszczędności pieniężne w wysokości 1.350 zł. Skarżący wskazał również, iż jego ojciec i siostra posiadają udziały w spółce z o.o. o łącznej wartości 3.500 zł, jednakże nie osiągają z tego tytułu żadnych dochodów. W rubryce nr 10 wniosku oświadczył, iż jego siostra osiąga dochód w wysokości 196,32 zł miesięcznie z tytułu umowy o pracę na 1/8 etatu, zaś jego ojciec w wysokości 300 zł miesięcznie z tytułu umowy najmu pokoju, natomiast on i matka nie osiągają dochodów. W uzasadnieniu wniosku podniósł, iż jest studentem, a jednocześnie prowadzi działalność gospodarczą, którą rozpoczął ze środków pochodzących z dotacji na realizację projektu inwestycyjnego oraz pożyczek udzielonych mu przez rodziców. Wyjaśnił przy tym, iż działalność ta nie przynosi mu dochodów, ale zgodnie z umową dotacji musi ją prowadzić przez okres 3 lat od zakończenia realizacji projektu. W ramach działalności gospodarczej zatrudnił dwóch pracowników, w tym swoją siostrę na 1/8 etatu, a nadto przyjął jedną osobę na staż. Wyjaśnił również, iż PARP wstrzymał mu wypłatę środków w wysokości 96.000 zł za IV etap realizacji umowy, dopiero w listopadzie 2015 r. otrzymał część środków (32.906 zł), ale musiał spłacić pożyczkę udzieloną mu przez Bank [...] w kwocie 20.000 zł. Nadto skarżącemu pozostała do spłaty kwota 60.000 zł, na którą składają się pożyczki udzielone mu przez jego rodziców w latach 2013 – 2015. Rodzice skarżącego nie posiadają już środków, które mogliby mu pożyczyć, oboje są zarejestrowani w urzędzie pracy jako bezrobotni. Wnioskodawca przedstawił swoje zobowiązania stałe i wydatki, do których zaliczył: składkę ZUS – 1.164 zł, koszty księgowości – 350 zł, usługi telekomunikacyjne – 345,13 zł, czesne 985 zł, usługi Google – 1.500 zł, wynagrodzenie pracownika – 196,32 zł, a także spłatę pożyczek udzielonych przez rodziców o wartości 60.000 zł. Do zobowiązań stałych swoich rodziców zaliczył: kredyt mieszkaniowy w wysokości 275.668,02 zł, kredyt odnawialny w wysokości 28.902 zł oraz pożyczkę w wysokości 17.159,81 zł. Wskazał nadto, iż jego rodzice ponoszą miesięczne wydatki na: spłatę kredytu mieszkaniowego – 1.523,04 zł, spłatę pożyczki bankowej – 1.385,29 zł, czynsz za jedno mieszkanie – 496,81 zł, czynsz za drugie mieszkanie 443,88 zł, opłaty za media – 275,96 zł, żywność dla czteroosobowej rodziny – 800 zł, bilety komunikacji miejskiej – 83 zł. Na zarządzenie referendarza sądowego wnioskodawca przedstawił m. in.: zeznania podatkowe za 2014 i 2015 r., księgę przychodów i rozchodów za 2016 r., kopie umów pożyczek, deklaracji w sprawie podatku od czynności cywilnoprawnych, poleceń przelewów, wyciągi ze swoich czterech rachunków bankowych za okres od grudnia 2015 r. do lutego 2016 r., zeznania podatkowe ojca, matki i siostry za 2014 i 2015 r., a także wyciągi z rachunku bankowego należącego do obojga rodziców, z dwóch rachunków bankowych swojego ojca oraz z rachunku bankowego siostry. Postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2016 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu podniesiono, iż rodzina skarżącego posiada majątek, a także na bieżąco reguluje wszystkie zobowiązania finansowe ciążące na jej członkach. Wskazano również, iż zarówno skarżący, jak też jego rodzice i siostra, osiągali dochody w latach 2014-2015. W konsekwencji referendarz uznał, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W sprzeciwie z dnia [...] maja 2016 r. wnioskodawca zarzucił postanowieniu referendarza sądowego naruszenie art. 246 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718; zwanej dalej: "p.p.s.a."), wnosząc o zwolnienie od kosztów postępowania w całości. Ponadto oświadczył, iż w razie barku podstaw do pełnego zwolnienia od kosztów sądowych, wnosi o zwolnienie w możliwie najszerszym zakresie. Uzasadniając sprzeciw skarżący podniósł, iż prowadzona przez niego działalność gospodarcza przynosi straty, w związku z czym pozostaje na utrzymaniu rodziców, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji majątkowej. Wszelkie dotychczasowe oszczędności zostały wydane na spłatę zadłużenia i bieżące utrzymanie. Wydatki całej rodziny w okresie od września 2015 r. były znacznie wyższe niż wartość dochodów i były pokrywane z oszczędności. Wyjaśnił przy tym, iż wraz z zakończeniem prowadzenia działalności gospodarczej przez ojca ([...].08.2015 r.), jego rodzina nie posiada już wystarczającego dochodu aby ponieść wszystkie wydatki z tytułu zaciągniętych kredytów i pożyczek. Skarżący przyznał, iż w rzeczywistości ponosi miesięczne wydatki w wysokości około 4.000 zł "na obligatoryjne koszty związane z prowadzoną obligatoryjnie działalnością gospodarczą", jednakże wydatki te pokrywa z zaciąganych pożyczek a nie z osiąganych przychodów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do art. 259 § 1 p.p.s.a., od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 1 oraz § 3 p.p.s.a.). Skarżący w sprzeciwie z dnia [...] maja 2016 r. wskazał, iż nie zgadza się z odmową przyznania mu prawa pomocy w pełnym zakresie. Jednocześnie wniósł o zwolnienie z kosztów sądowych w całości, ewentualnie w możliwie najszerszym zakresie. Mając zatem na względzie zakres sprzeciwu, jak również przywołane na wstępie rozważeń regulacje, Sąd utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego w całości, nie znajdując podstaw do uwzględnienia zawartych w sprzeciwie zarzutów ani wniosków. Przed wyłożeniem motywów podjętego rozstrzygnięcia przypomnieć należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy wnioskująca strona nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanego majątku, uzyskiwanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Wskazać następnie trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. W niniejszej sprawie należny jest stosunkowy wpis sądowy w wysokości 1.461 zł, zgodnie z § 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193). Sąd podziela rozstrzygnięcie referendarza sądowego zwarte w postanowieniu z dnia 19 kwietnia 2016 r., jak również jego generalną konkluzję, zgodnie z którą, skarżący nie zasługuje na udzielenie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym z uwagi na to, że nie sposób zaliczyć go do kategorii osób, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W ocenie Sądu, nie sposób przyjąć by rodzina skarżącego znajdowała się w stanie ubóstwa, skoro posiada majątek nieruchomy i ruchomy o znacznej wartości, a nadto skarżący prowadzi działalność gospodarczą, z której osiąga przychody, zaś jego rodzice i siostra nie są pozbawieni środków finansowych. Jak wynika ze złożonych zeznań podatkowych za lata 2014 i 2015, skarżący osiągał przychody z tytułu działalności gospodarczej: 207.501 zł w 2014 r. i 179.582,47 zł w 2015 r. Ojciec wnioskodawcy w 2014 r. osiągnął przychód z działalności gospodarczej w wysokości 519.793,11 zł, a także przychody z tytułu: zatrudnienia w wysokości 3.895,83 zł, najmu i dzierżawy w wysokości 3.600 zł oraz z tytułu działalności wykonywanej osobiście w wysokości 700 zł. Natomiast w roku 2015 jego przychody wyniosły: z tytułu działalności gospodarczej – 71.767,49 zł, z tytułu zatrudnienia – 11.604,78 zł, z tytułu najmu i dzierżawy – 3.600 zł oraz z tytułu działalności wykonywanej osobiście – 450 zł. W okresie od [...] września 2015 r. do [...] lutego 2016 r. ojciec skarżącego był zarejestrowany jako osoba bezrobotna i z tego tytułu pobierał zasiłek (100%). Matka skarżącego również osiąga dochody: w roku 2014 w wysokości 7.698,89 zł, zaś w roku 2015 w wysokości 4.916,25 zł. Od [...] października 2015 r. matka została zarejestrowania jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Siostra skarżącego w roku 2014 ze stosunku pracy osiągnęła dochód w wysokości 1.185 zł, zaś w roku 2015 jej dochód ze stosunku pracy i działalności wykonywanej osobiście w wysokości 5.590,84 zł. Przywołać w tym miejscu wypada stanowisko jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06, zgodnie z którym, obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę. Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku" (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd w pełni zgadza się ze stanowiskiem referendarza sądowego, iż w odniesieniu do osób prowadzących działalność gospodarczą istotna jest wysokość osiąganych przychodów, a ta w odniesieniu do wnioskodawcy świadczy o obracaniu znacznymi środkami finansowymi. Dotyczy to również działalności prowadzonej wcześniej przez ojca skarżącego i nie może tej oceny zmienić okoliczność, że w chwili obecnej działalności tej już nie prowadzi. Odnosząc się natomiast do stwierdzenia wnioskodawcy, iż prowadzona przez niego działalność gospodarcza przynosi straty, przypomnieć należy, iż w obrocie gospodarczym przyjmuje się, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie świadczy o braku środków finansowych (por. postanowienie NSA z dnia 1 sierpnia 2013 r. o sygn. akt I FZ 327/13). Wskazać następnie należy, iż rodzice wnioskodawcy posiadają nieruchomości o znacznej wartości w postaci trzech mieszkań oraz nieruchomości rolnej, zaś wnioskodawca posiada motocykl o wartości 10.000 zł. Przypomnieć zatem trzeba, iż w orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. o sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Odnosząc się twierdzeń wskazanych w sprzeciwie, Sąd zauważa, iż wnioskodawca prezentuje generalne stanowisko, eksponowane zresztą w toku całego postępowania o prawo pomocy, zgodnie z którym, przesłanką przemawiającą za uwzględnieniem jego wniosku, jest to, że zarówno on sam, jak i jego rodzina ponosi miesięczne zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów i pożyczek, w konsekwencji czego nie posiada wystarczających środków na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem, a już z pewnością nie posiada środków na koszty postępowania sądowego. W ocenie Sądu, stanowisko to jest nieuprawnione i nie zasługuje na aprobatę. Wskazać należy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Kredyt zaciągnięty przez skarżącego nie może być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Warto również podnieść, iż uwzględnienie zobowiązań o charakterze prywatnoprawnym przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy mogłoby godzić w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa innych obywateli, którzy będąc w takiej samej sytuacji życiowej i zarobkowej nie zaciągają tego rodzaju zobowiązań. Nie podważając prawa każdego obywatela do swobodnego kształtowania swojej sytuacji majątkowej, nie można jednak zaakceptować postawy polegającej na zaciąganiu szeregu zobowiązań finansowych o charakterze prywatnym (kredyty, pożyczki) i jednoczesnym występowaniu o pomoc państwa przy założeniu a priori jej zasadności, z uwagi na brak środków finansowych wynikający z konieczności zaspokojenia takich zobowiązań. Nie bez znaczenia dla podjętego rozstrzygnięcia było również to, że na wnioskodawcy ciąży obecnie obowiązek uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 1.461 zł. Podnieść bowiem należy, iż w orzecznictwie przyjmuje się, że wysokość ciążących na wnioskodawcy kosztów sądowych, nie może być obojętna dla oceny kondycji finansowej strony i związanej z tym możliwości ponoszenia kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 25 listopada 2008 r. o sygn. akt II GZ 296/08). Wskazać zatem trzeba, iż skarżący posiada motocykl o wartości 10.000 zł, zatem o wartości znacznie przekraczającej wysokość wpisu sądowego od skargi. Ponadto, jak już wyżej wskazano, wśród oświadczonych wydatków, których nie można uwzględnić przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy, znajdują się wydatki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, wydatki na zobowiązania prywatnoprawne (kredyty, pożyczki), opłaty za media, czesne, czy przejazdy, których łączna wysokość również znacznie przekracza wskazany wyżej wpis sądowy. Skoro bowiem skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13). Zauważyć w końcu trzeba, iż zarówno skarżący, jak i jego rodzice posiadali oszczędności pieniężne w łącznej wysokości 1.600 zł (w dacie wystąpienia z wnioskiem o prawo pomocy), które winny być zabezpieczone na koszty sądowe w niniejszej sprawie, skoro nie były one wówczas pożytkowane na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem. Stwierdzając zatem, że przedstawiona przez stronę sytuacja finansowa nie daje podstaw do uznania, że zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uprawniające do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, zasadne jest utrzymanie w mocy orzeczenia referendarza sądowego. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł na podstawie art. 260 § 1 oraz § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., jak w sentencji postanowienia.