V SA/Wa 280/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący – Sędzia WSA Joanna Zabłocka po rozpoznaniu w dniu 18 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. J. G. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata z urzędu. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z córką, posiada udział w mieszkaniu o powierzchni 60 m2, "siedlisko" o powierzchni około [...] m2 i nieruchomość rolną o powierzchni 10 ha, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce 10 wniosku wskazał, iż osiąga miesięczny dochód w wysokości 1.000-1.500 zł (około 1.500 zł) brutto z tytułu prowadzenia gospodarstwa. W uzasadnieniu podniósł, iż w latach 2013 – 2014 osiągnął roczny dochód wyniósł około 15.000 zł, zaś w związku z prowadzonym przeciwko niemu postępowaniem egzekucyjnym o zwrot dopłat pobranych w latach 2007 – 2011 w łącznej kwocie około 20.0000 zł, korzysta z pomocy udzielanej przez matkę i brata. Dodatkowo wskazał, iż zamierza sprzedać "siedlisko" aby pokryć zobowiązania wobec Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Do wniosku załączył wydruk ze strony internetowej przedstawiający ofertę sprzedaży "siedliska" za cenę [...] zł. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z dnia 23 lutego 2015 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Pismem z dnia 9 marca 2015 r. wnioskodawca wyjaśnił, iż jest po rozwodzie, samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, żona i córka mieszkają oddzielnie, utrzymuje się z prac polowych oraz okazjonalnego udzielania lekcji [...]. Skarżący nie posiada majątku ruchomego o znacznej wartości, natomiast posiada rachunek bankowy, jednakże nie zgromadził oszczędności pieniężnych. Oświadczył, iż corocznie otrzymuje dopłaty do gruntów rolnych, jednakże z uwagi na decyzję o cofnięciu dopłat za lata 2007-2011, podlegają one obecnie zajęciu. Skarżący przedstawił swoje miesięczne wydatki, na które składają się: alimenty na córkę w wysokości 500 zł, opłaty związane z utrzymaniem w wysokości 600 zł, żywność – 700 zł, składka ubezpieczeniowa na leczenie – 164 zł, podatek rolny, opłata śmieciowa. Dodatkowo wskazał, iż jest osobą chorą, w związku z czym ponosi dodatkowe wydatki na leczenie. Do pisma załączył kopie: wyroku rozwodowego z dnia [...] czerwca 2012 r., zaświadczeń Urzędu Gminy w B. z dnia 3 marca 2015 r. wskazujących dochody roczne z gospodarstwa rolnego, decyzji w sprawie przyznania płatności do gruntów rolnych, potwierdzenia zapłaty podatku rolnego za 2015 r., faktury – rozliczenia sprzedaży energii elektrycznej i świadczenia usług dystrybucji z 26 lutego 2015 r., pokwitowania uiszczenia opłaty śmieciowej, polisy indywidualnej ubezpieczenia kosztów leczenia, dokumentacji medycznej. Postanowieniem z dnia 5 maja 2015 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, wskazując w uzasadnieniu, z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawcę, nie można dokonać oceny, czy spełnia on ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W tym zakresie zauważono, iż nie sposób przyjąć za wiarygodne by wnioskodawca uzyskując miesięczny dochód w wysokości około 1.500 zł brutto ponosił miesięczne wydatki w łącznej wysokości 1.964 zł netto. Wątpliwości budziły także oświadczenia skarżącego dotyczące nieodpłatnego wydzierżawienia gospodarstwa, bowiem analiza przedłożonych dokumentów w postaci umowy dzierżawy i notarialnych poświadczeń podpisów, prowadziła – w ocenie referendarza – do odmiennych wniosków co do faktu, czy w dniu 16 lutego 2015 r. została zawarta, czy rozwiązana umowa dzierżawy, których to wątpliwości wnioskodawca nie wyjaśnił. Również oświadczenie dotyczące wysokości miesięcznego dochodu uzyskiwanego przez wnioskodawcę z tytułu "gospodarstwa", nie mogło zostać – zdaniem referendarza – uznane za wystarczające, bowiem nie wyjaśnił on z jakiego tytułu skarżący uzyskuje oświadczony dochód w wysokości około 1.500 zł brutto miesięcznie. W sprzeciwie z dnia 15 maja 2015 r. skarżący podniósł, iż złożony przez niego wniosek nie został przez referendarza sądowego w pełni rozpoznany, bowiem wnosił on nie tylko o zwolnienie od kosztów sądowych ale także o częściowe zwolnienie od kosztów, zaś w zaskarżonym postanowieniu referendarz nie odniósł się do tego wniosku alternatywnego. Wnioskodawca wskazał także, iż gospodarstwo wydzierżawił w całości, co spowodowane było tym, że w okresie pobierania zasiłku chorobowego nie mógł prowadzić działalności rolniczej. Wyjaśnił nadto, iż zawarł trzy umowy dzierżawy – dwie w dniu 23 października 2014 r. na okres 5 i 10 lat oraz jedną w dniu 16 lutego 2015 r. na okres 10 lat. Złożona do akt sprawy umowa z dnia 16 lutego 2015 r. jest wciąż obowiązująca. Wniosek o przyznanie prawa pomocy został złożony przed datą zawarcia trzeciej umowy, która obejmuje prawie 4 ha gospodarstwa. Odnosząc się do twierdzeń referendarza dotyczących uzyskiwanych dochodów podniósł, iż wskazany we wniosku dochód z gospodarstwa był szacunkowy i uzyskiwany przed oddaniem gospodarstwa w dzierżawę. W odniesieniu do podejmowanych prac dorywczych przychód jest różny w zależności od miesiąca i wynosi maksymalnie 300 zł, a w niektórych miesiącach jest równy zeru. Do sprzeciwu załączono kopie umów dzierżawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Na wstępie zaznaczyć należy, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r. Nr 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – wniesienie sprzeciwu na zarządzenie referendarza sądowego skutkuje tym, iż traci ono moc a wniosek skarżącego podlega ponownemu rozpatrzeniu. Oznacza to, że Sąd ma do rozpoznania wniosek złożony przez skarżącego na urzędowym formularzu PPF z dnia 10 lutego 2015 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wskazać zatem należy, iż prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Wobec tego, iż skarżący zarzucił w sprzeciwie, że jego wniosek nie został rozpoznany w pełnym zakresie, w pierwszej kolejności przywołać należy treść przepisów art. 245 § 2 i 3 p.p.s.a., zgodnie z którymi prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. W niniejszej sprawie, skarżący zakreślił w rubryce nr 4 urzędowego formularza PPF, iż wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych, częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata z urzędu. Zatem przyjąć należało, że jest to wniosek o przyznanie prawa pomocy w całości, to jest zarówno o zwolnienie od kosztów sądowych bądź częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowenie pełnomocnika z urzędu. Wyjaśnić przy tym należy, iż odmowa przyznania prawa pomocy w całości obejmuje swym zakresem całość żądania skarżącego i nie jest przy tym konieczne wyszczególnianie w sentencji orzeczenia poszczególnych elementów wskazanych w omawianych przepisach. Oznacza to, że referendarz sądowy odmawiając przyznania prawa pomocy w całości, odmówił zarówno zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych w całości bądź w części, jak też ustanowienia dla niego pełnomocnika z urzędu. Przechodząc do oceny oświadczeń skarżącego złożonych na formularzu PPF z dnia 10 lutego 2015 r., w piśmie z dnia 9 marca 2015 r., jak również w sprzeciwie z dnia 15 maja 2015 r., zauważyć należy, iż nie są one wiarygodne i rzetelne, co powoduje, że nie jest możliwe ustalenie rzeczywistych możliwości majątkowych wnioskodawcy. Przed wyjaśnieniem motywów odmowy przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie, wskazać należy, iż kwestia należytego wykazania sytuacji majątkowej strony wnioskującej o prawo pomocy była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Podkreślić należy, iż stanowisko orzecznictwa w tym zakresie jest już ugruntowane i jednolite. Dla przykładu wskazać można na postanowienie z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11, w którym podkreślono, iż niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z kolei w postanowieniu z dnia 22 kwietnia 2010 r. o sygn. akt II GZ 63/10, NSA podniósł, iż właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z dnia 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Analizując złożone przez stronę oświadczenia wskazać należy, iż we wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF skarżący oświadczył, iż posiada nieruchomość rolną o pow. 10 ha i uzyskuje miesięczny dochód w wysokości 1.000 – 1.500 zł z tytułu "gospodarstwa". Wezwany do przedstawienia swoich wydatków niezbędnych dla utrzymania podał: alimenty na córkę w wysokości 500 zł, opłaty związane z utrzymaniem w wysokości 600 zł, żywność – 700 zł, składka ubezpieczeniowa na leczenie – 164 zł. Już tylko te, wskazane kwotowo wydatki, składają się na sumę 1.964 zł netto, która przewyższa oświadczony miesięczny dochód w wysokości około 1.500 zł brutto. Zauważyć przy tym należy, iż opisane przez skarżącego wydatki nie obejmują wydatków na ubranie, podatki, opłaty związane z eksploatacją mieszkania, czy wydatki na lekarstwa, które z natury rzeczy również wnioskodawca musi ponosić jako niezbędne dla zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych. Wnioskodawca nie wyjaśnia przy tym, skąd czerpie środki pieniężne na pokrycie zauważonej różnicy, której nie można uznać za nieznaczną. Wątpliwości budzą również oświadczenia wnioskodawcy dotyczące posiadanych nieruchomości rolnych, ich ewentualnej dzierżawy, a także źródeł dochodów określanych jako: "gospodarstwo", "prace polowe", "okazyjne udzielanie lekcji [...]". Skarżący oświadczył we wniosku z dnia 7 lutego 2015 r., że posiada nieruchomość rolną o powierzchni około 10 ha. Wskazał także, że zawarł w dniu 16 lutego 2015 r. umowę dzierżawy nieruchomości o pow. [...] ha. W sprzeciwie z dnia 15 maja 2015 r. wyjaśnił, iż zawarł trzy umowy dzierżawy – dwie w dniu 23 października 2014 r. na okres 5 i 10 lat oraz jedną w dniu 16 lutego 2015 r. na okres 10 lat. Zauważyć jednakże należy, iż wnioskodawca nie podał jaka jest wielkość nieruchomości będących przedmiotem tych umów, natomiast załączone do sprzeciwu kopie dokumentów są w tym zakresie nieczytelne. Niezalenie jednak od tego, jaka jest rzeczywista wielkość aktualnie prowadzonego przez wnioskodawcę gospodarstwa (nieruchomości rolnych) zauważyć należy, iż nadal nie wyjaśnia on z jakiego tytułu uzyskuje oświadczony dochód w wysokości około 1.500 zł brutto miesięcznie. W rubryce nr 10 wniosku sporządzanego na formularzu PPF wskazuje, iż osiąga dochód z tytułu "gospodarstwa". Na tej podstawie domniemywać można było, że jest to dochód uzyskiwany z części posiadanych nieruchomości rolnych nieobjętych dzierżawą. Wnioskodawca wskazał bowiem w piśmie z dnia 9 marca 2015 r., iż utrzymuje się z "prac polowych" i "okazyjnie udzielanych lekcji [...]". Nie wyjaśnił jednakże, co należy rozumieć przez "prace polowe" i jaki jest dochód z tego tytułu. W konsekwencji oświadczenie dotyczące wysokości miesięcznego dochodu uzyskiwanego przez wnioskodawcę z tytułu "gospodarstwa", nie mogło zostać uznane za wystarczające do ustalenia rzeczywistych możliwości majątkowych skarżącego. W sprzeciwie z dnia 15 maja 2015 r. wnioskodawca nie wyjaśnił podniesionych przez referendarza wątpliwości w powyższym zakresie, wskazując jedynie, że dochód z gospodarstwa był "szacunkowy", natomiast przychód z "prac dorywczych" jest różny i wynosi maksymalnie do 300 zł miesięcznie. Co więcej, wskazał na nowe, niczym nie poparte okoliczności, dotyczące niemożliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego, pobierania zasiłku chorobowego i wydzierżawienia gospodarstwa w całości. Nie jest zatem w sprawie jasne, czy skarżący prowadzi czy nie prowadzi gospodarstwa, czy otrzymuje zasiłek chorobowy, z jakiego źródła pochodzi miesięczny dochód w wysokości około 1.500 zł brutto, czy w tej kwocie mieści się również "przychód z prac dorywczych". Brak jest przy tym dokumentów źródłowych, w oparciu o które można by zweryfikować oświadczenia skarżącego w tym zakresie. Zauważyć przy tym trzeba, iż wprawdzie uzasadnienie sprzeciwu nie jest obligatoryjne, jednakże biorąc pod uwagę, iż odmowa przyznania prawa pomocy nastąpiła z tej przyczyny, iż skarżący nie wykonał należycie zarządzenia do złożenia dodatkowego oświadczenia, to okoliczność ta ma znaczenie dla rozpoznania wniosku przez Sąd i stanowi przesłankę negatywną. Przypomnieć bowiem należy, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania uprawnienia do skorzystania z wyjątkowej instytucji prawa pomocy, zatem winien on z należytą starannością zapoznać się z treścią wezwania oraz udzielić odpowiedzi na zadane pytania i złożyć wskazane w nim dokumenty, zaś w razie gdyby okazało się to niemożliwe bądź znacznie utrudnione winien wyjaśnić przyczyny takiego braku. Warto w tym miejscu przywołać stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym, Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r., sygn. akt II GZ 774/13). Reasumując Sąd stwierdził, że niewystarczające udokumentowanie sytuacji majątkowej skarżącego, mogło jedynie prowadzić do konstatacji, że złożony przez niego wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości bądź w części oraz ustanowienia adwokata z urzędu nie zasługiwał na uwzględnienie. Jak to bowiem słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjna w Warszawie opierając się na przepisach art. 254 § 1 i art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.