V SA/Wa 381/16

Straszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu usunięcia pojazdu postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. J. K. wezwana do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości [...] zł wystąpiła z wnioskiem – sporządzonym na formularzu PPF z dnia 8 maja 2016 r. – o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż posada mieszkanie o pow. 37 m2 oraz samochód osobowy, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczyła, iż jej "pensja to 2.200 – 2.300 zł". W uzasadnieniu wniosku wyjaśniła, iż jest pielęgniarką, ma problemy zdrowotne i oczekuje na operację, opiekuje się chorą matką, która otrzymuje emeryturę w wysokości 1.100 zł, zaś jej córka ukończyła studia i poszukuje pracy. Wnioskodawczyni przedstawiła swoje miesięczne wydatki, do których zaliczyła: czynsz – 720 zł, opłaty za energię elektryczną – 200 zł i gaz – 100 zł, ubezpieczenie – 60 zł, telewizję, telefon i internet – 100 zł, bilet miesięczny – 100 zł, leki – około 100 zł, ubezpieczenie samochodu – 100 zł. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącej, zarządzeniem z dnia 26 października 2016 r. wezwano ją do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W dodatkowym oświadczeniu z dnia 2 listopada 2016 r. skarżąca przedstawiła swoją sytuację życiową i zdrowotną, podnosząc w szczególności, iż jest pielęgniarka od 38 lat i pracuje w szpitalu, obecnie oczekuje na operację kolana, w związku z czym obawia się czy będzie w stanie ponieść związane z tym wydatki, jak również koszty rehabilitacji. Wskazała przy tym, iż z powodu trudnej sytuacji majątkowej zaciągnęła pożyczkę w banku w wysokości 10.000 zł na wydatki związane z leczeniem. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. W niniejszej sprawie na skarżącej ciąży obowiązek opłacenia wpisu sądowego w wysokości [...] zł. Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Analizując złożone przez stronę oświadczenia, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż wnioskodawczyni nie wykonała należycie zarządzenia z dnia 26 października 2016 r., którym została wezwana do udzielenia odpowiedzi na konkretne pytania, jak również do złożenia określonych dokumentów. W tym zakresie wskazać w szczególności należy, iż wnioskodawczyni nie wyjaśniła czy gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie, czy też wspólnie z matką, którą się opiekuje, jak również z córką. Kwestia ta nie może pozostawać obojętna dla oceny wniosku, zważywszy na to, że zgodnie z oświadczeniem skarżącej jej matka otrzymuje emeryturę, a nadto z uwagi na konieczność ustalenia rzeczywistej sytuacji rodzinnej strony i możliwości zarobkowych osób, z którymi pozostaje w gospodarstwie domowym. Ponadto wnioskodawczyni została wezwana do złożenia zaświadczenia o wysokości emerytury matki, bądź innego dokumentu, z którego wynika wysokość tego świadczenia, czego nie wykonała w zakreślonym terminie. Następnie zauważyć należy, iż skarżąca była wezwana do złożenia zaświadczenia o wysokości swoich miesięcznych zarobków z okresu ostatnich 6 miesięcy. W odpowiedzi skarżąca przedłożyła jedynie kopię umowy o pracę z dnia 25 października 2016 r., z której wynika, iż została ona zatrudniona jako pielęgniarka w [...] w W. od dnia 1 listopada 2016 r. Ponadto, w piśmie z dnia 2 listopada 2016 r. oświadczyła, iż jest pielęgniarką od 38 lat i pracuje w szpitalu. W związku z tym powstają wątpliwości, czy wnioskodawczyni jest zatrudniona w szpitalu czy też w domu pomocy społecznej, a może jest zatrudniona na dwa etaty. Ponadto nie udokumentowała swoich dochodów z okresu 6 miesięcy poprzedzających wezwanie, nie przedstawiła także zeznania podatkowego za rok 2015, do czego również została wezwana. Tym samym nie można w sposób pewny ustalić możliwości zarobkowych wnioskodawczyni po dniu wezwania jej do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 200 zł (zarządzenie z dnia 10 marca 2016 r.). W końcu podnieść należy, iż skarżąca nie wykonała zarządzenia z dnia 26 października 2016 r. w zakresie udzielenia informacji czy ona sama, jak również jej matka i córka oraz inne osoby, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe posiadają rachunki bankowe oraz do złożenia wyciągów i wykazów z tych rachunków z okresu ostatnich trzech miesięcy. Należało mieć przy tym na uwadze, iż skarżąca zawarła w dniu 4 października 2016 r. umowę pożyczki z bankiem, co może świadczyć o tym, że dysponuje rachunkiem bankowym. Przypomnieć zatem należy, iż w orzecznictwie podkreśla się, że dopiero na podstawie wyciągów z rachunków bankowych skarżącego oraz wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym – z okresu ostatnich kilku miesięcy (minimum 3) – możliwe jest dokonanie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej strony we wcześniejszym okresie oraz na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wyciąg z rachunku bankowego obejmujący krótszy okres czasu nie odzwierciedla przebiegu zmian sytuacji finansowej strony, nie pozwala ocenić, jakie są stałe, a jakie doraźne koszty utrzymania, obciążenia i dochody w gospodarstwie domowym, jak również czy potencjalne trudności finansowe mają charakter trwały, czy też są jedynie przejściowe (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto pamiętać należy, iż dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należało, iż wnioskodawczyni nie przedstawiła istotnych dla oceny wniosku informacji dotyczących sytuacji majątkowej i rodzinnej. Wskazać trzeba, iż występując o prawo pomocy strona winna liczyć się z tym, iż będzie zobowiązana do wyczerpującego przedstawienia sytuacji majątkowej swojej i osób, z którym pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Przywołane na wstępie regulacje uprawniają do żądania złożenia nie tylko dodatkowego oświadczenia, ale przede wszystkim do żądania przedłożenia określonych dokumentów (art. 255 p.p.s.a.). Już tylko z tych powodów wniosek nie mógł zostać uwzględniony. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). W jednym z ostatnich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż nie można zaakceptować sytuacji, kiedy strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy kwestionuje zasadność przedłożenia Sądowi dokumentów, o które była wzywana na podstawie art. 255 p.p.s.a. Ponadto stanął na stanowisku, że wybiórcze przedstawienie dokumentów pozbawia Sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Należy również podkreślić, iż referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Niezależnie od wskazanych wyżej powodów odmowy przyznania prawa pomocy, zauważyć także należy, iż wnioskodawczynię – choć będącą w trudnej sytuacji życiowej i zdrowotnej – nie sposób uznać za osobę pozbawioną środków do życia, która z uwagi na swoje ubóstwo zasługuje na skorzystanie z wyjątkowej instytucji prawa pomocy. Wskazać bowiem należy, iż skarżąca posiada stałe źródło dochodów, jak również mieszkanie i samochód. Jak wynika z przedłożonej kopii umowy o pracę z dnia 25 października 2016 r., skarżąca od dnia 1 listopada 2016 r. otrzymuje miesięczne wynagrodzenie zasadnicze w wysokości 2.300 zł oraz dodatek za wieloletnią pracę w wysokości 20% wynagrodzenia zasadniczego. W umowie tej postanowiono także, iż przysługuje jej premia miesięczna. Zgodnie z utrwalonym już stanowiskiem orzecznictwa, "obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę" (por. postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06). Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". Przypomnieć również należy, iż na skarżącej ciąży obowiązek poniesienia wpisu sądowego w wysokości [...] zł, zatem w wysokości nieprzekraczającej jej możliwości zarobkowych, biorąc pod uwagę oświadczone wydatki niezbędne dla utrzymania, co również nie mogło być obojętne przy ocenie wniosku o prawo pomocy (por. postanowienie NSA z 25 listopada 2008 r. o sygn. akt II GZ 296/08). Końcowo odnieść należy się także do pożyczki zaciągniętej przez wnioskodawczynię w dniu 4 października 2016 r., zatem już po wezwaniu jej do uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Wskazać przede wszystkim należy, iż zobowiązania tego rodzaju nie korzystają z pierwszeństwa przed kosztami sądowymi. Nie umniejszając zatem trudnej sytuacji zdrowotnej wnioskodawczyni, zauważyć należy, iż przeznaczenie zaciągniętej pożyczki w wysokości 13.177,56 zł (całkowita kwota pożyczki w wysokości 10.000 zł) na wydatki związane z planowaną operacją, nie może wpłynąć na dokonaną ocenę jej sytuacji majątkowej. Zgodnie bowiem z utrwalonym stanowiskiem orzecznictwa, prawo pomocy może zostać przyznane stronie jedynie w sytuacji gdy nie posiada ona jakichkolwiek środków, które mogłaby przeznaczyć na udział w kosztach sądowych, a nie wówczas, gdy środki takie wprawdzie posiada, jednakże przeznacza je na takie wydatki, których nie można zaliczyć do kategorii wydatków niezbędnych dla utrzymania siebie i rodziny. Ponadto, sama okoliczność udzielenie skarżącej pożyczki we wskazanej wysokości, świadczy o posiadaniu zdolności kredytowej, a tym samym o stabilnej sytuacji finansowej. Reasumując podnieść należy, iż z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawczynię, nie można dokonać oceny, czy spełnia on ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji powoduje to, że jego wniosek nie może zostać uwzględniony. Jak to bowiem słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.