V SA/Wa 4189/15

Starszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S. B. na decyzję Prezesa Agencji Rynku Rolnego z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości należnej opłaty dla dostawcy hurtowego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. S. B. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i dwójką dzieci, posiada dom o pow. 110 m2, zabudowania gospodarcze (oborę, stodołę), nieruchomość rolną o pow. 10,25 ha, a także 17 krów, 4 opasy i 4 cielaki, samochód osobowy o wartości 13.000 zł, ciągnik rolniczy o wartości 32.000 zł oraz sprzęt rolniczy o łącznej wartości 120.000 zł, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Wnioskodawca oświadczył, iż uzyskuje dochody ze sprzedaży mleka w wysokości 4.500 zł miesięcznie, natomiast jego żona z tytułu umowy o pracę w wysokości 1.280 zł miesięcznie. W uzasadnieniu podniósł, iż prowadzi gospodarstwo rolne o niskiej dochodowości i znacznym stopniu zadłużenia. Wnioskodawca przedstawił miesięczne wydatki swojej rodziny, na które składają się: wyżywienie – 1.500 zł, opłaty za energię elektryczną i wodę – 400 zł, opał – rocznie 3.000 zł, kredyty – 3.000 zł, podatek – za 3 miesiące 360 zł, paliwo do maszyn – rocznie 3.000 zł, nawozy – rocznie 5.000 zł. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu referendarza lub sądu rozpoznającego wniosek. W tym kontekście uznano, iż złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem skarżący nie wykazał, iż ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w stosunku do jego osoby. Przed wyłożeniem motywów dla których odmówiono przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym (na obecnym etapie wpis sądowy od skargi w wysokości 409 zł) z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. Analizując złożone przez stronę oświadczenia, nie sposób uznać by nie był on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych. Przede wszystkim nie można przyjąć by rodzina skarżącego znajdowała się w stanie ubóstwa, skoro posiada majątek nieruchomy i ruchomy o znacznej wartości, jak również uzyskuje stały dochód z tytułu prowadzonej działalności rolniczej (sprzedaży mleka), a jego żona z tytułu umowy o pracę. Wzięto w szczególności pod uwagę, iż skarżący posiada dom o pow. 110 m2, nieruchomość rolną o pow. 10,25 ha, a także zabudowania gospodarcze, i sprzęt rolniczy o wartości przekraczającej 150.000 zł. Wnioskodawca posiada 17 krów, 4 opasy i 4 cielaki, zajmuje się produkcja i sprzedażą mleka jako dostawca hurtowy, z którego to tytułu uzyskuje stały dochód w wysokości 4.500 zł miesięcznie, zatem w wysokości znacznie przekraczającej należny w sprawie wpis sądowy. Przywołać w tym miejscu należy stanowisko jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06, zgodnie z którym, obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę. Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu [...] przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". Należy również wskazać, iż w orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Odnosząc się natomiast do podnoszonego zadłużenia (spłata kredytu) przypomnieć trzeba, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Kredyt zaciągnięty przez skarżącego nie może być traktowany priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Warto również podnieść, iż uwzględnienie zobowiązań o charakterze prywatnoprawnym przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy mogłoby godzić w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa innych obywateli, którzy będąc w takiej samej sytuacji życiowej i zarobkowej nie zaciągają tego rodzaju zobowiązań. Nie podważając prawa każdego obywatela do swobodnego kształtowania swojej sytuacji majątkowej, nie można jednak zaakceptować postawy polegającej na zaciąganiu szeregu zobowiązań finansowych o charakterze prywatnym (kredyty, pożyczki) i jednoczesnym występowaniu o pomoc państwa przy założeniu a priori jej zasadności, z uwagi na brak środków finansowych wynikający z konieczności zaspokojenia takich zobowiązań. Powyższe rozważania odnoszą się również do wskazanych wydatków związanych z prowadzoną działalnością rolniczą. Wydatki na nawozy, czy paliwo do maszyn nie należą do kategorii wydatków niezbędnych dla utrzymania. Podnieść w tym miejscu należy, iż instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy wnioskująca strona nie posiada majątku, który mogłaby przeznaczyć na udział w kosztach sądowych, a nie w przypadku, gdy środki takie wprawdzie posiada ale przeznacza je na inne wydatki, które nie stanowią niezbędnych dla utrzymania. Reasumując, jeżeli wnioskodawca dysponuje jakimikolwiek zasobami majątkowymi to winien partycypować w kosztach postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest bowiem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.