V SA/Wa 4483/15

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi K. S. P. i. Ś. B. A. w P. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] września 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności podlegających zwrotowi p o s t a n a w i a: 1. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez odmowę ustanowienia pełnomocnika 2. umorzyć postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. K. S. P. im. Św. B. A. w P., dalej: "Strona", "Stowarzyszenie" wnioskiem złożonym na formularzu PPPr w dniu 15 lutego 2016 r. wystąpiło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Z oświadczenia o majątku i dochodach wynika, że Strona posiada cztery rachunki bankowe w Banku PEKAO S.A. na których zdeponowana jest kwota 14.604,34 zł oraz kapitał zakładowy, majątek lub środki finansowe w wysokości 103.824,23 zł. Ponadto Stowarzyszenie nie posiada środków trwałych, a za ostatni rok obrotowy wykazało stratę w wysokości 295.514,86 zł. Stowarzyszenie wyjaśniło również, że w dniu 31 grudnia 2015 r. było zobowiązane do wypłaty wynagrodzeń pracowniczych w wysokości 13.500 zł oraz opłat z tytułu mediów (np. czynsz, energia elektryczna) w wysokości 2.000 zł. Stowarzyszenie złożyło statut, zeznania podatkowe CIT-8 za lata 2013 i 2015, zaświadczenie o wysokości dochodów uzyskanych w roku 2016, rachunki zysków i strat oraz bilanse za lata 2014-2015, informacje o wysokości i źródłach finansowania działalności Stowarzyszenia, stanie zatrudnienia, stanie zadłużenia oraz o wysokości dotacji uzyskanych w latach 2014-2015. Przedstawiono również wyciąg z rachunku bankowego oraz zaświadczenie, że Strona nie prowadzi działalności gospodarczej, nie osiąga przychodów ani nie ponosi kosztów z tego tytułu. Stowarzyszenie oświadczyło, że liczy 57 członków, a roczna składka członkowska wynosi 24 zł. Zgodnie ze złożonym wyjaśnieniem Strona korzystała z nieodpłatnej pomocy prawnej udzielanej przez Biuro Interwencji Pomocy Prawnej przy Kancelarii Prezydenta RP oraz aktualnie nie korzysta z odpłatnej pomocy prawnej z uwagi na brak środków na jej opłacenie. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a.") – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W myśl art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy podmiot taki wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Podkreślić należy, że na podstawie art. 249a p.p.s.a. postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się, jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne. Stosownie do art. 239 § 2 p.p.s.a. nie mają obowiązku uiszczania opłat sądowych organizacje pożytku publicznego działające na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, w sprawach własnych, z wyjątkiem spraw dotyczących prowadzonej przez te organizacje działalności gospodarczej, a także organizacje pozarządowe oraz podmioty wymienione w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. z 2016 r. poz. 239) w sprawach własnych dotyczących realizacji zleconego zadania publicznego na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Takim zwolnieniem objęta jest Strona, ponieważ posiada status organizacji pożytku publicznego, co wynika z załączonej do akt sądowych informacji odpowiadającej odpisowi aktualnemu z rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej stan na dzień 15 lutego 2016 r. godz. 11:08:44 (k.124-129). Skoro więc Skarżąca jest organizacją pożytku publicznego, a skargę z dnia 16 października 2015 r. złożyła we własnej sprawie nie dotyczącej prowadzonej działalności gospodarczej (zarządzenie sędziego sprawozdawcy z dnia 7 czerwca 2016 r.) rozpoznawanie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych jest zbędne, a postępowanie podlega umorzeniu, ponieważ Stowarzyszenie z mocy ustawy nie ponosi kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. W konsekwencji wniosek należy rozpoznać w zakresie ustanowienia pełnomocnika, tj. przyznania prawa pomocy w części, a więc ocenić, czy Stowarzyszenie nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przystępując do oceny zasadności wniosku należy przypomnieć, że instytucja przyznania prawa pomocy stanowi w istocie pomoc państwa dla osób i instytucji, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić w całości lub w części kosztów sądowych. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Analizując znajdujący się w aktach sądowych wniosek PPPr oraz pozostałe nadesłane materiały wskazać należy, że Stowarzyszenie uzyskuje środki na prowadzenie działalności z dotacji, darowizn, składek członkowskich i odpisów 1% podatku. W latach 2014-2015 Stowarzyszenie uzyskało dotacje w łącznej wysokości 510.391,41 zł, otrzymało darowizny od osób fizycznych i prawnych w kwocie 101.617,90 zł, środki pieniężne z tytułu odpisów dla organizacji pożytku publicznego (14.149,22 zł) oraz 990 zł tytułem składek członkowskich. Jak wynika ze złożonych oświadczeń, Stowarzyszenie do dnia 15 kwietnia 2016 r. otrzymało dotacje Urzędu Miasta P. w wysokości 70.261,25 zł oraz darowizny od osoby prawnej (10.000 zł) oraz osób fizycznych (5.750 zł). Ponadto, w latach 2013 – 2015 Stowarzyszenie uzyskiwało wysokie przychody (309.329,68 zł, 343.843,45 zł, 319.79,50 zł), a w roku 2013 oraz 2015 wykazywało dochód z działalności. Zauważyć również należy, że dochody te nie były opodatkowane. Władze stowarzyszenia oświadczyły, że Stowarzyszenie nie prowadzi działalności gospodarczej, nie uzyskuje z tego tytułu przychodów, ani nie ponosi kosztów prowadzenia działalności. Podkreślić jednak należy, że statut Stowarzyszenia przewiduje możliwość prowadzenia działalności gospodarczej, a jego majątek stanowią oprócz nieruchomości i ruchomości, również fundusze, na które gromadzone są wpływy ze składek członkowskich, z działalności statutowej oraz dochody z działalności gospodarczej. Stowarzyszenie dysponuje więc możliwościami uzyskiwania dochodów lub zwiększenia wysokości uzyskiwanych dochodów. Okoliczność, że Stowarzyszenie nie prowadzi działalności gospodarczej, a swoją działalność prowadzi przede wszystkim dzięki dotacjom i darowiznom nie może przemawiać za uprzywilejowanym jego traktowaniem przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Stowarzyszenie realizując cele określone w statucie powinno liczyć się z tym, że prowadzenie każdej działalności, w tym działalności stowarzyszenia wiąże się z koniecznością ponoszenia kosztów w tym kosztów sądowych. Żądanie Strony zmierza w istocie do tego, aby działalność Stowarzyszenia realizowana była z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (porównaj: postanowienie NSA z dnia 9.06.2006 r., sygn. akt II OZ 317/06, postanowienie NSA z dnia 31.03.2008 r., sygn. akt II OZ 263/08, postanowienie z dn. 17.06.2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Skoro działalność Stowarzyszenia jest realizowana przez jego członków, to obciążenia wynikające z kosztów postępowania mogą również ponosić jego członkowie. Fakt, że Stowarzyszenie jest organizacją prowadzoną na zasadzie wolontariatu, nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Podkreślić należy, że stowarzyszenia przystępujące do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, muszą mieć świadomość, że członkowie stowarzyszenia powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Jak wynika z informacji znajdujących się w aktach sprawy, na członków Stowarzyszenia nałożono obowiązek uiszczania składek członkowskich. Roczna składka członkowska wynosi 24 zł, tj. 2 zł w skali miesiąca, a ponieważ Stowarzyszenie liczy 57 członków, roczny dochód z tytułu składek wynosi 1.368 zł. Zgodnie ze złożonym oświadczeniem, Stowarzyszenie nie podejmuje "radykalnych kroków" w celu egzekwowania składek "chociażby z powodu niskich dochodów miesięcznych członków Stowarzyszenia". Podkreślić jednak należy, że Stowarzyszenie nie przedstawiło jakichkolwiek informacji dotyczącej sytuacji finansowej jego członków, a więc złożone wyjaśnienia, co do trudnej sytuacji i niskich dochodów nie zostały udokumentowane. Należy podkreślić, że określenie wysokości składek członkowskich na poziomie uniemożliwiającym realizację zadań stowarzyszenia nie oznacza, że działalność stowarzyszenia ma być "de facto" finansowana ze Skarbu Państwa. Należy także dodać, że Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło działania w celu zgromadzenia środków na pokrycie kosztów niniejszego postępowania sądowego. Ustalenie odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie Stowarzyszenia. Natomiast ewentualna rezygnacja ze składek członkowskich, ustalenie ich w wysokości niewystarczającej do realizacji celów organizacji bądź też ich nieregularne wpływy są kwestią wewnętrzną Stowarzyszenia i nie mogą wiązać się z przerzucaniem na Skarb Państwa ciężaru finansowania postępowania sądowego. W tej sytuacji nie istnieje bowiem żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, a organizacja, ustanawiając symboliczne składki członkowskie, sama pozbawia się zdobycia środków na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy udzielenia pomocy prawnej (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 czerwca 2011 r., I OZ 428/11, LEX nr 990354). W ocenie referendarza sądowego, działający w Stowarzyszeniu członkowie winni mieć świadomość konieczności finansowego zasilenia funduszy organizacji, poprzez uiszczanie składek w wysokości umożliwiającej skuteczne funkcjonowanie. Nie można zatem uznać za wystarczającą przesłankę przyznania prawa pomocy twierdzenia wnioskodawcy, że Stowarzyszenie nie posiada środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Twierdzenie to nie odzwierciedla bowiem zdolności płatniczych Strony. Jego członkowie dysponują bowiem możliwościami na zdobycie środków finansowych koniecznych do prowadzenia sporów sądowych, co wyłącza możliwość uwzględnienia żądania wnioskodawcy. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewidując prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w organizacje w formie stowarzyszeń, nie gwarantuje wszystkim organizacjom obywateli prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06 niepubl.). Ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych jest stanowisko, zgodnie z którym w takich okolicznościach, jak przedstawione w niniejszym stanie faktycznym, kiedy nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, przyjąć należy, że organizacja sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy przyznania prawa pomocy. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (por. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 lipca 2010 r. sygn. II OZ 664/10, z 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10 oraz z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. I OZ 428/11). Podkreślenia wymaga, że Stowarzyszenie, uzyskując w okresie 2013-2015 r. przychody w wysokości przekraczającej 300.000 zł, ponosiło również bardzo wysokie koszty działalności. W 2013 r. stanowiły one kwotę 327.731,94 zł, w 2013 r. – kwotę 313.562,25 zł, a w 2015 r. - 293.318,06 zł. Ponieważ w rachunkach zysków i strat wydatki te zostały w znacznej części zaliczone do kategorii "pozostałe koszty" nie jest możliwa ich analiza rodzajowa. Stowarzyszenie nie wyjaśniło jakie wydatki ponosi w ramach prowadzonej działalności. Wskazać jedynie należy, że w 2013 r. do "pozostałych kosztów" zaliczono kwotę 433.961,73 zł, w 2014 r. 342.044,38 zł, a w 2015 r. kwotę 585.21974 zł. Wobec wysokości uzyskiwanych przychodów i ponoszonych kosztów, wykazywanego dochodu, aktywnych źródeł finansowania Stowarzyszenia (dotacje, darowizny) a także ewentualnych, niewykorzystywanych, a dopuszczalnych źródeł jego finansowania, w tym poprzez prowadzenie działalności gospodarczej, nie jest zasadne ustanowienie Stronie pełnomocnika procesowego. W ocenie referendarza sądowego, rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy również uwzględnić fakt, że w niniejszej sprawie Stowarzyszenie jest z mocy ustawy zwolnione z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, np. wpisu sądowego od skargi, od skargi kasacyjnej, od opłat kancelaryjnych. Tak więc ewentualne koszty postępowania ograniczają się do pomocy profesjonalnego pełnomocnika, którego udział w postepowaniu przed sądem I instancji nie jest konieczny. Warto zauważyć, że Strona oświadczyła, iż korzysta również z porad prawnych udzielanych w ramach nieopłaconej pomocy prawnej. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 oraz art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono, jak w punkcie pierwszym sentencji postanowienia, a na podstawie art. 249a p.p.s.a. orzeczono, jak w punkcie drugim sentencji postanowienia.