V SA/Wa 4483/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący – Sędzia WSA Tomasz Zawiślak po rozpoznaniu w dniu 14 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 21 czerwca 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez odmowę ustanowienia pełnomocnika i umarzającego postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. (...) w P. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia (...) września 2015 r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności podlegających zwrotowi postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 21 czerwca 2016 r. K. w P. (dalej jako: "Stowarzyszenie", "skarżące", "strona" lub "wnioskodawca") wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Z oświadczenia o majątku i dochodach wynika, że strona posiada cztery rachunki bankowe w Banku [...] na których zdeponowana jest kwota 14.604,34 zł oraz kapitał zakładowy, majątek lub środki finansowe w wysokości 103.824,23 zł. Ponadto Stowarzyszenie nie posiada środków trwałych, a za ostatni rok obrotowy wykazało stratę w wysokości 295.514,86 zł. Stowarzyszenie wyjaśniło również, że [...] grudnia 2015 r. było zobowiązane do wypłaty wynagrodzeń pracowniczych w wysokości 13.500 zł oraz opłat z tytułu mediów (np. czynsz, energia elektryczna) w wysokości 2.000 zł. Stowarzyszenie złożyło statut, zeznania podatkowe CIT-8 za lata 2013- 2015, zaświadczenie o wysokości dochodów uzyskanych w roku 2016, rachunki zysków i strat oraz bilanse za lata 2014-2015, informacje o wysokości i źródłach finansowania działalności Stowarzyszenia, stanie zatrudnienia, stanie zadłużenia oraz o wysokości dotacji uzyskanych w latach 2014-2015. Przedstawiono również wyciąg z rachunku bankowego oraz zaświadczenie, że wnioskodawca nie prowadzi działalności gospodarczej, nie osiąga przychodów ani nie ponosi kosztów z tego tytułu. Stowarzyszenie oświadczyło, że liczy 57 członków, a roczna składka członkowska wynosi 24 zł. Zgodnie ze złożonym wyjaśnieniem strona korzystała z nieodpłatnej pomocy prawnej udzielanej przez Biuro Interwencji Pomocy Prawnej przy Kancelarii Prezydenta RP oraz aktualnie nie korzysta z odpłatnej pomocy prawnej z uwagi na brak środków na jej opłacenie. Postanowieniem z 21 czerwca 2016 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania K. w P. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez odmowę ustanowienia pełnomocnika oraz umorzył postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W ustawowym siedmiodniowym terminie Stowarzyszenie złożyło sprzeciw od tego orzeczenia. Podniesiono, że z uwagi na charakter działalności Stowarzyszenia, jako organizacji pożytku publicznego, nastawionej wyłącznie na pomoc osobom potrzebującym i będącym w trudnej sytuacji materialnej, życiowej i bytowej, żaden wydatek nie może być uznany za zbędny i możliwy do poczynienia na nim oszczędności, gdyż wydatki dotyczą zapewnienia osobom korzystającym z pomocy Stowarzyszenia wyżywienia, wsparcia i opieki. Dotacje uzyskiwane na działalność Stowarzyszenia , tj. na prowadzenie domu opieki dla samotnych starszych osób, jadłodajni dla osób bezdomnych oraz świetlicy i klubu dla dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych patologią społeczną, z roku na rok są coraz niższe, choć nie maleją potrzeby osób korzystających z tych placówek. Wnioskodawca wskazał, że dotacje z budżetu miasta są z roku na rok coraz mniejsze, zaś fundusze z dotacji na utrzymanie domu dziennego pobytu dla seniorów na rok 2016 r. wpłynęły do skarżącego dopiero w czerwcu. Oznacza to, że przez cały okres pierwszego półrocza 2016 r. Stowarzyszenie zmuszone było utrzymywać dom dziennego pobytu ze środków własnych, które w przypadku wpłynięcia dotacji na początku roku 2016 mogłyby być przeznaczone na inne cele. Aby poradzić sobie z opłacaniem wydatków związanych z prowadzoną działalnością Stowarzyszenie zaciągnęło siedem pożyczek pieniężnych, z czego sześć zostało do chwili obecnej spłaconych, natomiast ostatnia z nich zostanie spłacona dopiero z końcem 2017 roku. Dodano również, że środki wpływające z tytułu 1% podatku na rzecz organizacji pożytku publicznego są coraz mniejsze, a przeznaczane są tylko i wyłącznie na wydatki związane z zakupem pożywienia i opłatą kosztów za lokale i media. Wnioskodawca zwrócił również uwagę na fakt zablokowania w marcu przez Urząd Skarbowy w P. środków w wysokości 27.055,45 zł na koncie bankowym Stowarzyszenia. Dodał, że środki te nie zostały zwrócone do chwili obecnej, mimo, że sprawa sądowa dotycząca umorzenia zaskarżonej nam kwoty jest cały czas w toku. Podkreślono, że członkami Stowarzyszenia są osoby niezamożne, które po pierwsze nie byłyby w stanie opłacać składek w przypadku ich podwyższenia, a po drugie trudno nam jest wyegzekwować od nich regularne ich opłacanie, to nie stanowi on przewidywalnego i znaczącego źródła wsparcia finansów wnioskodawcy. Odnośnie możliwości pozyskania dodatkowych przychodów poprzez prowadzenie działalności gospodarczej, co umożliwia skarżącemu jego statut, stwierdzono, że wiązałoby się to z zatrudnieniem dodatkowego personelu, na co w chwili obecnej Stowarzyszenie ze względów finansowych nie może sobie pozwolić. Stowarzyszenie wskazało również, że do października 2015 roku zapłaciło łącznie kwotę 7.952,50 zł wynikającą z 25 faktur z tytułu korzystania z odpłatnej pomocy prawnej. Zwróciło się również o przyznanie nieodpłatnej pomocy prawnej, ale mimo starań pełnomocnika, z powodu natłoku obowiązków w Biurze Interwencji, otrzymana pomoc jest zdaniem wnioskodawcy niewystarczająca. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Stosownie do art. 259 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym – art. 260 § 1 oraz § 3 p.p.s.a. Stowarzyszenie nie zgadza się z odmową przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez odmowę ustanowienia pełnomocnika oraz umorzeniem postepowania w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że na podstawie art. 249a p.p.s.a. postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się, jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne. Stosownie zaś do treści art. 239 § 2 p.p.s.a. nie mają obowiązku uiszczania opłat sądowych organizacje pożytku publicznego działające na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, w sprawach własnych, z wyjątkiem spraw dotyczących prowadzonej przez te organizacje działalności gospodarczej, a także organizacje pozarządowe oraz podmioty wymienione w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. z 2016 r. poz. 239) w sprawach własnych dotyczących realizacji zleconego zadania publicznego na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Jak słusznie wskazano w zaskarżonym postanowieniu, powyższym zwolnieniem objęta jest strona, ponieważ posiada status organizacji pożytku publicznego, co wynika z załączonej do akt sądowych informacji odpowiadającej odpisowi aktualnemu z rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej stan na dzień 15 lutego 2016 r. (k.124-129). Skoro więc wnioskodawca jest organizacją pożytku publicznego, a skargę z [...] października 2015 r. złożył we własnej sprawie nie dotyczącej prowadzonej działalności gospodarczej (zarządzenie sędziego sprawozdawcy z 7 czerwca 2016 r. – k. 205) rozpoznawanie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych jest zbędne, a postępowanie podlega umorzeniu, ponieważ wnioskodawca z mocy ustawy nie ponosi kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. W konsekwencji, referendarz prawidłowo rozpoznał wniosek w zakresie ustanowienia pełnomocnika, tj. przyznania prawa pomocy w części, oceniając, czy Stowarzyszenie nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przechodząc do oceny postanowienia referendarza we ww. zakresie, wyjaśnić należy, że ustanawiając przesłankę udzielenia wsparcia w postaci przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym ustawodawca wskazał w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., że jest nią brak dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, zaznaczając jednocześnie, że wykazanie powyższego spoczywa na wnioskodawcy. Ponadto, prawodawca przesądził też, iż przedmiotowe dofinansowanie strony ze środków publicznych możliwe jest tylko w rzeczywiście wyjątkowych przypadkach, bowiem nawet spełnienie wskazanej w powołanym przepisie przesłanki nie obliguje do uwzględnienia żądania strony. Powyższe koreluje z wyrażoną w art. 199 p.p.s.a. zasadą, że to strony postępowania sądowego zobowiązane są do ponoszenia jego kosztów, a odstępstwo od powyższego przewidują przepisy szczególne tj. te odnoszące się do instytucji prawa pomocy. Zdaniem Sądu, oceniając możliwości płatnicze wnioskodawcy, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że są one wystarczające do poniesienia kosztów sądowych w zakresie skorzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika w niniejszej sprawie. Przypomnieć należy, że zgodnie z treścią wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłanych w toku rozpoznawania wniosku dokumentów finansowych skarżącego wynika, że Stowarzyszenie uzyskuje środki na prowadzenie działalności z dotacji, darowizn, składek członkowskich i odpisów 1% podatku. W latach 2014-2015 Stowarzyszenie uzyskało dotacje w łącznej wysokości 510.391,41 zł, otrzymało darowizny od osób fizycznych i prawnych w kwocie 101.617,90 zł, środki pieniężne z tytułu odpisów dla organizacji pożytku publicznego (14.149,22 zł) oraz 990 zł tytułem składek członkowskich. Jak wynika ze złożonych oświadczeń, wnioskodawca do [...] kwietnia 2016 r. otrzymał dotacje Urzędu Miasta P. w wysokości 70.261,25 zł oraz darowizny od osoby prawnej (10.000 zł) oraz osób fizycznych (5.750 zł). Ponadto, w latach 2013 – 2015 Stowarzyszenie uzyskiwało wysokie przychody (309.329,68 zł, 343.843,45 zł, 319.79,50 zł), a w roku 2013 oraz 2015 wykazywało dochód z działalności. Zauważyć również należy, że dochody te nie były opodatkowane. Władze Stowarzyszenia oświadczyły, że strona nie prowadzi działalności gospodarczej, nie uzyskuje z tego tytułu przychodów, ani nie ponosi kosztów prowadzenia działalności. W tym miejscu wskazać należy, iż referendarz słusznie zauważył, że statut Stowarzyszenia przewiduje możliwość prowadzenia działalności gospodarczej, a majątek strony stanowią oprócz nieruchomości i ruchomości, również fundusze, na które gromadzone są wpływy ze składek członkowskich, z działalności statutowej oraz dochody z działalności gospodarczej. Strona dysponuje więc możliwościami uzyskiwania dochodów lub zwiększenia wysokości uzyskiwanych dochodów. Okoliczność, że wnioskodawca nie prowadzi działalności gospodarczej, a swoją działalność prowadzi przede wszystkim dzięki dotacjom i darowiznom nie może przemawiać za uprzywilejowanym jego traktowaniem przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. W sprzeciwie wnioskodawca podniósł również, że uzyskanie dodatkowych przychodów poprzez uruchomienie działalności gospodarczej wiązałoby się z zatrudnieniem dodatkowego personelu, na co w chwili obecnej ze względów finansowych nie może sobie pozwolić. W ocenie Sądu nie sposób podzielić powyższego argumentu strony. Ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych jest stanowisko, zgodnie z którym w takich okolicznościach, jak przedstawione w niniejszym stanie faktycznym, kiedy nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, przyjąć należy, że organizacja sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy przyznania prawa pomocy. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (por. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 lipca 2010 r. sygn. II OZ 664/10, z 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10 oraz z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. I OZ 428/11). Stowarzyszenie realizując cele określone w statucie powinno liczyć się z tym, że prowadzenie każdej działalności, w tym działalności stowarzyszenia wiąże się z koniecznością ponoszenia kosztów w tym kosztów sądowych. Żądanie Strony zmierza w istocie do tego, aby działalność Stowarzyszenia realizowana była z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por.: postanowienie NSA z dnia 9.06.2006 r., sygn. akt II OZ 317/06, postanowienie NSA z dnia 31.03.2008 r., sygn. akt II OZ 263/08, postanowienie z dn. 17.06.2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Należy przychylić się do oceny referendarza, że skoro działalność Stowarzyszenia jest realizowana przez jego członków, to obciążenia wynikające z kosztów postępowania mogą również ponosić jego członkowie. Fakt, że Stowarzyszenie jest organizacją prowadzoną na zasadzie wolontariatu, nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Podkreślić należy, że stowarzyszenia przystępujące do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, muszą mieć świadomość, że członkowie stowarzyszenia powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Jak wynika z informacji znajdujących się w aktach sprawy, na członków Stowarzyszenia nałożono obowiązek uiszczania składek członkowskich. Roczna składka członkowska wynosi 24 zł, tj. 2 zł w skali miesiąca, a ponieważ Stowarzyszenie liczy 57 członków, roczny dochód z tytułu składek wynosi 1.368 zł. W sprzeciwie wnioskodawca wskazał, że członkami Stowarzyszenia są osoby niezamożne, które nie byłyby w stanie opłacać składek w wypadku ich podwyższenia, a ponadto strona ma kłopoty z wyegzekwowaniem składek nawet w obecnej wysokości. Podkreślić jednak należy, że Stowarzyszenie nie przedstawiło jakichkolwiek informacji dotyczącej sytuacji finansowej jego członków, a więc złożone wyjaśnienia, co do trudnej sytuacji i niskich dochodów nie zostały udokumentowane. Należy podkreślić, że określenie wysokości składek członkowskich na poziomie uniemożliwiającym realizację zadań stowarzyszenia nie oznacza, że działalność stowarzyszenia ma być w rzeczywistości finansowana ze Skarbu Państwa. Należy także dodać, że Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło działania w celu zgromadzenia środków na pokrycie kosztów niniejszego postępowania sądowego. Ustalenie odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie Stowarzyszenia. Natomiast ewentualna rezygnacja ze składek członkowskich, ustalenie ich w wysokości niewystarczającej do realizacji celów organizacji bądź też ich nieregularne wpływy są kwestią wewnętrzną Stowarzyszenia i nie mogą wiązać się z przerzucaniem na Skarb Państwa ciężaru finansowania postępowania sądowego. W tej sytuacji nie istnieje bowiem żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, a organizacja, ustanawiając symboliczne składki członkowskie, sama pozbawia się zdobycia środków na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy udzielenia pomocy prawnej (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 czerwca 2011 r., I OZ 428/11, LEX nr 990354). W ocenie Sądu, referendarz prawidłowo uznał, że działający w Stowarzyszeniu członkowie winni mieć świadomość konieczności finansowego zasilenia funduszy organizacji, poprzez uiszczanie składek w wysokości umożliwiającej skuteczne funkcjonowanie. Nie można zatem uznać za wystarczającą przesłankę przyznania prawa pomocy twierdzenia wnioskodawcy, że Stowarzyszenie nie posiada środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Twierdzenie to nie odzwierciedla bowiem zdolności płatniczych strony. Jego członkowie dysponują bowiem możliwościami na zdobycie środków finansowych koniecznych do prowadzenia sporów sądowych, co wyłącza możliwość uwzględnienia żądania wnioskodawcy. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewidując prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w organizacje w formie stowarzyszeń, nie gwarantuje wszystkim organizacjom obywateli prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06 niepubl.). Jak słusznie wskazano w zaskarżonym postanowieniu, Stowarzyszenie, uzyskując w okresie 2013-2015 r. przychody w wysokości przekraczającej 300.000 zł, ponosiło również bardzo wysokie koszty działalności. W 2013 r. stanowiły one kwotę 327.731,94 zł, w 2013 r. – kwotę 313.562,25 zł, a w 2015 r. - 293.318,06 zł. Ponieważ w rachunkach zysków i strat wydatki te zostały w znacznej części zaliczone do kategorii "pozostałe koszty" nie jest możliwa ich analiza rodzajowa. Stowarzyszenie nie wyjaśniło jakie wydatki ponosi w ramach prowadzonej działalności. Wskazać jedynie należy, że w 2013 r. do "pozostałych kosztów" zaliczono kwotę 433.961,73 zł, w 2014 r. 342.044,38 zł, a w 2015 r. kwotę 585.21974 zł. Wobec wysokości uzyskiwanych przychodów i ponoszonych kosztów, wykazywanego dochodu, aktywnych źródeł finansowania Stowarzyszenia (dotacje, darowizny), a także ewentualnych, niewykorzystywanych, a dopuszczalnych źródeł jego finansowania, w tym poprzez prowadzenie działalności gospodarczej, nie jest zasadne ustanowienie stronie pełnomocnika procesowego. Należy również zauważyć, że w sprzeciwie od orzeczenia referendarza sądowego wskazano, że Stowarzyszenie korzysta z nieodpłatnej pomocy prawnej, jak również w swojej działalności korzystało wielokrotnie z pomocy prawnej oferowanej komercyjnie (25 faktur do października 2015 r. ma kwotę 7.952,50 zł). W ocenie Sądu powyższe również potwierdza, iż strona jest w stanie zorganizować dostateczne środki, aby skorzystać z odpłatnej pomocy prawnej, podobnie jak czyniła to w przeszłości. Ponadto strona ma zapewniony dostęp do bezpłatnej pomocy prawnej, co również uzasadnia brak konieczności przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w tym zakresie. Stwierdzając zatem, że przedstawiona przez stronę sytuacja finansowa nie daje podstaw do uznania, że zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. uprawniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, zasadne jest utrzymanie w mocy orzeczenia starszego referendarza sądowego o odmowie ustanowienia Stowarzyszeniu pełnomocnika. Również umorzenie postępowania w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w sytuacji gdy strona nie ma obowiązku uiszczania opłat sądowych zgodnie z art. 239 § 2 p.p.s.a., uznać należy za prawidłowe. O powyższym orzeczono na podstawie art. 260 § 1 i § 3 w zw. z art. 245 § 3, art. 246 § 2 pkt 2 oraz art. 249a p.p.s.a.