V SA/Wa 932/13

Referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 7 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] na decyzję Ministra Finansów z dnia [...] stycznia 2013 r. Nr [...] w przedmiocie określenia wysokości dotacji przypadającej do zwrotu postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej. Występując ze skargą kasacyjną z dnia [...] 2014 r., pełnomocnik strony skarżącej złożył wniosek – sporządzonym przez skarżącego na formularzu PPF z dnia [...] 2014 r. – o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawca wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z córką i synem, posiada mieszkanie o pow. 37 m2, lokal handlowy o pow. 40 m2 oraz nieruchomość rolną o pow. 2,17 ha, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce 10 wniosku wskazał, że prowadzi działalność gospodarczą i ponosi średnią miesięczną stratę w wysokości 31.320,06 zł, a nadto uzyskuje dochód z tytułu wynajmu w wysokości 708,83 zł. Nadto oświadczył, iż ponosi miesięczne wydatki na alimenty na dzieci w wysokości 4.000 zł. W dodatkowym oświadczeniu z dnia [...] 2014 r. pełnomocnik wnioskodawcy wskazał, iż skarżący uzyskuje środki na utrzymanie siebie i zapłatę alimentów, a także na prowadzenie działalności z pomocy najbliższej rodziny oraz wyprzedaży majątku związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą. Oświadczył, iż nie uzyskuje przychodów z posiadanych nieruchomości rolnych, z działalności rolniczej ani z dzierżawy nieruchomości, natomiast otrzymał w 2013 roku dopłaty do gospodarstwa w łącznej wysokości "nie więcej niż 3.000 zł". Opłaty związane z miesięcznym utrzymaniem skarżącego to kwota około 2.000 zł netto. Do pisma załączył wyciągi z rachunku bankowego skarżącego, kopie zeznań podatkowych za 2012 r. oraz zestawienie Księgi Przychodów i Rozchodów za 2013 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r. Nr 270 ze zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a." – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Literalna wykładnia powyższych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy, ciąży na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił referendarzowi lub sądowi rozpatrującemu wniosek. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a., ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Jednakowoż podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym (na obecnym etapie wpis sądowy od skargi kasacyjnej w wysokości 2.125 zł) z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. Oceniając złożone oświadczenia dotyczące stanu majątkowego posiadania wnioskodawcy uznano, iż nie wykazał tego, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż złożone przez stronę oświadczenia – na urzędowym formularzu PPF oraz w dodatkowym oświadczeniu – nie można uznać za wiarygodne i rzetelne. Zauważyć trzeba, iż ani we wniosku ani w dodatkowym oświadczeniu skarżący nie wskazał jaka jest wysokość środków, którymi dysponuje na wydatki związane ze swoim utrzymaniem. Nie sposób jest uznać za wiarygodne oświadczenia, iż środki finansowe na: 1) utrzymanie siebie, 2) zapłatę alimentów na dwoje dzieci oraz 3) prowadzenie działalności gospodarczej – uzyskuje z wyprzedaży majątku, związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą oraz z pomocy najbliższej rodziny. Niezależnie od tego, iż wnioskodawca nie wskazuje jakie są miesięczne koszty prowadzenia działalności, to już tylko założenie, iż comiesięcznie zdobywa środki finansowe w wysokości 6.000 zł (4.000 zł na alimenty i 2.000 zł na utrzymanie siebie) z wyprzedaży majątku oraz od rodziny, budzi wątpliwości co do prawdziwości oświadczenia w tym zakresie. Nie sposób jest bowiem przyjąć, by przedsiębiorca, który – jak oświadcza – nie osiąga dochodów, a ponosi jedynie straty w miesięcznej wysokości 30.611,17 zł, każdego miesiąca wyprzedawał swój majątek, bądź też pokrywał tak znaczne wydatki z cyklicznej pomocy ze strony rodziny. Nie bez znaczenia jest także i to, że wnioskodawca nie wyjaśnia co rozumie przez "pomoc najbliższej rodziny", czy jest to pomoc pieniężna, z jaką częstotliwością następuje i w jakiej wysokości. Nadto nie wskazuje, co składa się na "majątek", który wyprzedaje, nie podaje także jaki jest miesięczny przychód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Wskazać trzeba, iż z doświadczenia życiowego wiadomym jest, że w dłuższym okresie czasu, nie można uczynić źródłem dochodu wyprzedaży składników majątkowych, czy też pomocy finansowej od rodziny. Te wszystkie wątpliwości powodują, iż nie można dokonać oceny, czy wnioskodawca spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia mu prawa pomocy. W tym miejscu warto wskazać na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczące "wykazania" stanu majątkowego wnioskującej strony, jakie wyraził w postanowieniu z 22 kwietnia 2010 r. o sygn. akt II GZ 63/10, podnosząc, iż właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. W postanowieniu z 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11 podkreślono, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z kolei w postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10 Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Niezależnie od powyższego, nie można było przyjąć, by rodzina skarżącego znajdowała się w stanie ubóstwa, skoro posiada on mieszkanie, lokal handlowy i nieruchomość rolną, do której otrzymuje dopłaty. Należy wskazać, iż w orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13). Wzięto również pod uwagę operacje dokonywane na rachunku bankowym wnioskodawcy, które wskazują na obrót środkami pieniężnymi w wysokości, która przekracza ciążące na skarżącym koszty wpisu sądowego. Analiza przedłożonych wyciągów prowadzi do wniosku, iż wnioskodawca dokonuje operacji finansowych na bieżąco, zaś wysokość środków pieniężnych jakimi operuje jest znaczna. Niejako już na marginesie zauważyć można, iż gdyby nawet przyjąć zaprezentowany przez skarżącego sposób rozumowania w zakresie pozyskiwania środków na prowadzenie działalności gospodarczej, to należałoby w konsekwencji uznać, że skoro posiada on środki na prowadzenie działalności, to może w ten sam sposób pozyskać środki na opłacenie wpisu sądowego od skargi. Zauważyć bowiem należy, iż wpis sądowy jako wydatek wiąże się z bieżącą działalnością przedsiębiorców, wpływa na wysokość strat finansowych ogółem, zatem winien być traktowany na równi z innymi wydatkami, które powinny zostać pokryte z bieżących dochodów. Należy również zauważyć, że w przypadku przedsiębiorców wnoszących o przyznanie prawa pomocy, zasadnicze znaczenie ma fakt, iż sprawa ma ścisły związek z prowadzoną przez nich działalnością i możliwość prowadzenia takiej działalności nie powinna – z reguły – obciążać dochodów budżetowych Skarbu Państwa. Gdyby przyjąć odmienne stanowisko, budżet ten, a w konsekwencji całe społeczeństwo miałoby kredytować działania skarżących, związane z dochodzeniem przed sądami określonych roszczeń, czy też – jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, kwestionujących na drodze sądowej decyzję organu administracji publicznej. Skoro dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem działalności gospodarczej, zaś podmiot prowadzący działalność gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych (por. postanowienie s. apel. z 9 lipca 1992 r., sygn. I ACz 393/92 publ. Wokanda 93 2/32). Na koniec warto wskazać na postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, w którego uzasadnieniu podniesiono, że rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy z tego przede wszystkim względu, iż wiąże się z przeniesieniem ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, bowiem to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia. W konsekwencji – w razie nie wykazania omawianego uprawnienia – próbę przeniesienia ciężaru dotyczącego wnioskującej strony na Skarb Państwa należy oceniać negatywnie (orzeczenia NSA dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.