VII SA/Wa 23/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mariola Kowalska po rozpoznaniu w dniu 1 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu [...] Towarzystwa [...] im. [...] w [...] od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 29 kwietnia 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] Towarzystwa [...] im. [...] w [...] na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] października 2015 r. nr [...] w przedmiocie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 kwietnia 2016 r. odmawiającego [...] Towarzystwu [...] im. [...] w [...] przyznania prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie do sprawy VII SA/Wa 23/16 w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 500 zł wpłynął na formularzu PPF wniosek [...] Towarzystwa [...] im. [...] w [...] o przyznanie prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych poprzez obniżenie wpisu sądowego do kwoty 125 zł. Z treści nadesłanego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że zobowiązania Towarzystwa przekraczają posiadane środki. Towarzystwo podniosło, że jego działalność z założenia opiera się wyłącznie na pracy społecznej - jest to praca o charakterze eksperckim, wykonywana bez wynagrodzenia. Jej koszty rzutują na zobowiązania, czego przejawem są straty finansowe. Składki członkowskie są jedynym źródłem dochodów i nie pokrywają kosztów funkcjonowania Towarzystwa. Kwota uzyskana ze składek w skali roku wystarcza na pokrycie kosztów korespondencji i materiałów biurowych. Towarzystwo nie zatrudnia pracowników, nie prowadzi działalności gospodarczej, podejmuje jednak kroki zmierzające do pozyskiwania darowizn. Korzystając z eksperckiej wiedzy członków, Towarzystwo eliminuje koszty zatrudniania ekspertów zewnętrznych. Produktem jego pracy są ekspertyzy. Ich rynkowa wartość przekracza ponoszone koszty funkcjonowania Towarzystwa, nie przynoszą one jednak realnego przychodu. Rok 2012 zamknął się stratą w kwocie 6295,66 zł, rok 2013 r. - stratą w wysokości 5894,67 zł. Przychody w 2014 r. wyniosły 1900 zł, natomiast wydatki wyniosły 8738,48 zł. Wpływy w 2015 roku wyniosły 1465,20 zł, koszty natomiast 7081,56 zł. Towarzystwo wskazało też, że nie prowadzi działalności gospodarczej, "zatraciłoby swój ideowy charakter, skupiając się na pozyskiwaniu środków zamiast na ochronie przyrody". W złożonym wniosku Towarzystwo oświadczyło, że stan konta wynosi 68,64 zł. Postanowieniem Starszego Referendarza Sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 kwietnia 2016 r. sygn. akt VII SA/Wa 23/16 odmówiono [...] Towarzystwu [...] im. [...] w [...] przyznania prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Na to orzeczenie został skutecznie (w zakreślonym terminie) złożony sprzeciw. W sprzeciwie Towarzystwo wskazało, że złożenie wniosku o częściowe zwolnienie z kosztów wynika wyłącznie z sytuacji finansowej Towarzystwa, którego nie stać na poniesienie pełnych kosztów wpisu. Referendarz wskazał, że Towarzystwo określiło poziom składek na poziomie nieadekwatnym do zakreślonych w statucie form działalności. Takie podejście stoi w sprzeczności z postanowieniami Konwencji z Aarhus mówiącymi, iż bariera finansowa nie powinna być przeszkodą w dostępnie do wymiaru sprawiedliwości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Rozpoznając w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy stwierdzić należy, że nie zasługuje na uwzględnienie wobec czego postanowienie z 29 kwietnia 2016 r. należało utrzymać w mocy. Wobec skutecznego wniesienia przez wnioskodawcę sprzeciwu - na podstawie art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 - sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie do § 2 tego przepisu - w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane wówczas, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przypomnieć jednak należy, że zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych z ich udziałem w sprawie (art. 199 ustawy), udzielenie stronie prawa pomocy przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, czyli faktycznie przez innych obywateli i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę wnioskującą środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe i przez to powinno się sprowadzać do sytuacji wyjątkowych. W orzecznictwie sądowym i w doktrynie przyjmuje się, iż ubiegając się o zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania osoba prawna czy inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej zobowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada środków na ich poniesienie, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 15 kwietnia 2008 r. II OZ 318/08 Lex nr 479111, z dnia 1 kwietnia 2008 r. II OZ 266/08 Lex nr 479009, z dnia 26 stycznia 2009 r. II OZ 28/09 LEX nr 537851, J.P.Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Warszawa 2008 r.). Zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania związanych z udziałem strony w sprawie może zatem nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Jak słusznie zauważył, referendarz w postanowieniu z 29 kwietnia 2016 r. Stowarzyszenia zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie swej działalności określonej w statucie. Określając cele i formy działania stowarzyszenia jego założyciele, a następnie członkowie, powinni zatem przewidywać środki, z jakich będzie finansowana działalność statutowa. Każde stowarzyszenie powinno podejmować odpowiednie kroki w kierunku uzyskania stosownych środków pieniężnych na prowadzenie działalności, dla której zostało utworzone, np. poprzez ustalenie składek w wysokości gwarantującej sfinansowanie podejmowanych działań, czy też poprzez przyjęcie w poczet swoich członków odpowiedniej liczby osób, które takie składki będą uiszczać. Stowarzyszenia "rejestrowe" (a takim jest skarżące Towarzystwo) mogą pozyskiwać środki również z darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Celem [...] Towarzystwa [...] im. [...] jest prowadzenie działalności w zakresie ekologii, ochrony środowiska, dziedzictwa przyrodniczego i edukacji (§ 7 statutu), który Towarzystwo realizuje poprzez prowadzenie działań na rzecz ochrony przyrody poprzez prowadzenia badań przyrodniczych, popularyzację wiedzy dotyczącej przyrody, ekologii i środowiska, organizację i uczestnictwo w spotkaniach, konferencjach, seminariach, kursach, szkoleniach, warsztatach, prelekcjach, wykładach, wystawach i wycieczkach przedstawiających aktualny stan oraz wiedzę dotyczącą środowiska naturalnego, integrację środowisk ekologiczno-przyrodniczych, wspieranie procesu edukacyjnego studentów z różnych środowisk w zakresie ekologii, ochrony środowiska i przyrody, występowanie z wnioskami do organów państwowych i samorządowych, występowanie na prawach strony reprezentującej interes społeczny oraz interes prawny uzasadniony celami statutowymi w postępowaniach administracyjnych, procedurach związanych z planami zagospodarowania przestrzennego oraz procesach sądowych związanych z ochroną środowiska, w procesach inwestycyjnych oraz procedurach planistycznych, opiniowanie planów, projektów, decyzji i uchwał organów administracji państwowej i samorządowej, przeprowadzanie i przedstawianie niezależnych opracowań, studiów, badań, analiz, ekspertyz, ocen, raportów i opinii wraz ze składaniem wniosków i postulatów w sprawach z zakresu działalności statutowej, prowadzenie działalności wydawniczej, współpracę z instytucjami naukowymi, stowarzyszeniami, fundacjami, przedsiębiorstwami, środkami masowego przekazu, administracją państwową i samorządową, podejmowanie wszelkich innych dozwolonych prawem działań służących realizacji celów statutowych. We wniosku o przyznanie prawa pomocy Towarzystwo wskazało, że jedynym źródłem jego dochodów są składki członkowskie, niepokrywające kosztów funkcjonowania Towarzystwa. Z treści pisma z 5 kwietnia 2016 r. wynika, że składki opłacane są w cyklu rocznym i wynoszą: 50 zł dla osoby pracującej, 25 zł dla studentów i uczniów, 12 zł dla emerytów, osób bezrobotnych, a także osób pozostających w trudnej sytuacji życiowej. Funkcjonuje również składka rodzinna wynosząca 80 zł. Roczny budżet oscyluje na poziomie ok. 1500 zł. Z informacji udzielonej przez skarżące Towarzystwo wynika ponadto, że liczy ono 27 członków, w tym dwie osoby opłacają składkę rodzinną, trzy - ulgową i jedna studencką. Rok 2012 zakończył się stratą w wysokości 6295,66 zł, rok 2013 r. - stratą w wysokości 5894,67 zł, rok 2014 - w wysokości 6838,48 zł. W 2015 roku wpływy wyniosły 1465,20 zł, natomiast wydatki 7081,56 zł. Towarzystwo oświadczyło jednocześnie, iż nie prowadzi działalności gospodarczej, bowiem "zatraciłoby swój ideowy charakter, skupiając się na pozyskiwaniu środków zamiast na ochronie przyrody". Konkluzją jest zatem, iż [...] Towarzystwo [...] im. [...] określiło wysokość obowiązkowych składek na poziomie nieadekwatnym do szeroko zakreślonych w statucie form jego działalności, a jednocześnie nie zapewniło środków na tę działalność przy wykorzystaniu innych dopuszczonych przez prawo działań. Stwierdzić zatem trzeba, że Towarzystwo samo pozbawiło się możliwości zdobycia środków na poniesienie kosztów sądowych. Prawo pomocy może być przyznane tylko wówczas, gdy wnioskodawca - z przyczyn od siebie niezależnych - nie może pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego. Podkreślić też trzeba, że sam fakt, iż stowarzyszenie jest zrzeszeniem o celach niezarobkowych i działa w interesie społecznym nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków na ponoszenie kosztów sądowych, skoro przewiduje swój udział w procesie sądowym. Stowarzyszenie prowadząc statutową działalność, która obejmuje m.in. występowanie w postępowaniach sądowych, winno liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, w których uzna swój udział za celowy i mieć przygotowane na ten cel odpowiednie środki finansowe. Przyznanie prawa pomocy Stowarzyszeniu, które jako jedną z form działalności określiło występowanie w postępowaniach sądowych, a jednocześnie nie zapewniło środków na ponoszenie kosztów sądowych, stanowiłoby nieuprawnione finansowanie działalności Stowarzyszenia z funduszy państwowych. To natomiast prowadziłoby do zaprzeczenia zasadzie, że stowarzyszenia prowadzą działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego m.in.: z dnia 17 kwietnia 2012 r. II OZ 252/12 Lex nr 1138287, z dnia 25 października 2012 r. I OZ 807/12 Lex nr 1265056, z dnia 18 października 2012 r. II OZ 916/12 Lex nr 1270360, z 27 września 2012 r. II OZ 810/12 Lex nr 1405277). Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie działając na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.