VIII SA/Wa 390/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Justyna Mazur po rozpoznaniu w dniu 18 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Radomiu sprzeciwu J. K. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 5 lipca 2017 r. odmawiającego skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...] z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia zobowiązania w zryczałtowanym podatku dochodowym z tytułu przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących z nieujawnionych źródeł za 2014 rok. postanowił: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu, J. K. (dalej: "skarżąca"), reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata), wystąpiła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów. W uzasadnieniu podała, że jest osobą w podeszłym wieku i utrzymuje się z emerytury w wysokości [...] zł. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku pełnomocnik skarżącej wyjaśnił, że skarżąca nie posiada rachunku bankowego oraz, że wnuczka, na rzecz której skarżąca dokonała darowizny nie ma obowiązku ponoszenia za skarżącą kosztów postępowania sądowego. Wyjaśnił jednocześnie, że koszty z tytułu jego wynagrodzenia, z uwagi na sytuację finansową skarżącej i jej wiek zostały ustalone w wysokości [...] zł. Postanowieniem z 5 lipca 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, gdyż uznał, że skarżąca nie wykazała wystąpienia przesłanek do udzielenia wnioskowanej pomocy. Nie wskazała przy tym, z jakich obiektywnych przyczyn nie zwróciła się do obdarowanej wnuczki o pomoc finansową w celu pokrycia kosztów zainicjowanego jej skargą postępowania sądowego. Skarżąca prawidłowo wniosła sprzeciw od postanowienia starszego referendarza sądowego argumentując, że nie posiada możliwości uiszczenia wymaganej opłaty sądowej, co wykazała w sposób wyczerpujący w przekazanym do Sądu materiale źródłowym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie do § 2 powołanej wyżej jednostki redakcyjnej wynika, że wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Z przytoczonych przepisów wynika zatem, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu (por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 - komentarz do art. 260 p.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy w zakresie częściowym zostanie przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. postanowienia NSA: z 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13; z 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13; dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Przeciwnie, wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (postanowienie NSA z 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. postanowienie NSA z 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. postanowienie NSA z 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13). Zaakcentować należy, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a., spoczywa na stronie składającej wniosek. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa na urzędowym formularzu stosowny wniosek (art. 252 § 2 p.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej wnoszącego. Jednak w razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy nie można nie zgodzić się z podniesioną we wniosku argumentacją, że sytuacja finansowa (dochód z emerytury) oraz podeszły wiek skarżącej jest niewątpliwie trudna. Jednakże, jak słusznie zauważył w starszy referendarz sądowy, w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie NSA z 25 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 104/13, LEX nr 1299412). Sąd podziela również stanowisko, że w przypadku skarżącej jej sytuacja majątkowa, uwzględniając wartość przekazanej wnuczce w 2014 r. darowizny w kwocie [...] zł, winna być rozpoznana przez pryzmat możliwości udzielenia skarżącej pomocy przez obdarowaną. Pogląd ten znajduje bowiem odzwierciedlenie w przywołanym w zaskarżonym postanowieniu orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, które Sąd w pełni aprobuje. Zdaniem Sądu starszy referendarz sądowy prawidłowo odwołał się również do treści art. 897 zd. 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r., poz. 380 ze zm.), zgodnie z którym, jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. W realiach niniejszej sprawy i w sytuacji, gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest zatem wniosek, że obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania we własnym zakresie, ewentualnie należy wyjaśnić przyczyny braku możliwości udzielenia takiej pomocy. Skarżąca w odpowiedzi na wystosowane wezwanie nie wyjaśniła jednak z jakich obiektywnych przyczyn nie zwróciła się o stosowną pomoc finansową do obdarowanej, argumentując, że po stronie wnuczki nie istnieje prawny obowiązek udzielenia jej takiej pomocy. Stanowisko takie, w świetle podniesionych powyżej wywodów zdaniem tutejszego Sądu jest chybione. Także subiektywne przekonanie skarżącej o zasadności jej wniosku, przy równoczesnym nie odniesieniu się do kwestii uznanych przez Sąd za niewystarczająco wykazane, powoduje niemożność uwzględnienia wniosku o udzielenie prawa pomocy, a w konsekwencji stwierdzenie, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Wniesiony sprzeciw nie podważa w żaden sposób tej oceny, gdyż stanowi co do zasady powielenie argumentacji prezentowanej we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 p.p.s.a., Sąd orzekł, jak w sentencji postanowienia.