VIII SA/Wa 477/18

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie – Ewa Pecelt po rozpoznaniu w dniu 18 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Radomiu wniosku S. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. K. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] kwietnia 2018 r, nr [...] w przedmiocie ustalenia kosztów postępowania rozgraniczeniowego odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie We wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych skarżący wskazał, że z [...] letnim synem pozostaje na wyłącznym utrzymaniu żony, zatrudnionej w Domu Pomocy Społecznej w L. z wynagrodzeniem miesięcznym około [...] zł. Nie posiada żadnego majątku, oszczędności, prócz mieszkania [...] m², stanowiącego własność żony. Do zobowiązań stałych skarżący zaliczył czynsz za mieszkanie [...] zł oraz kredyt mieszkaniowy w wysokości [...] zł. Pismem z dnia [...] września 2018 r. zobowiązano skarżącego w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 dalej: "p.p.s.a."), do uzupełnienia wniosku, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, poprzez m.in. złożenie zeznania podatkowego za rok 2017 ewentualnie zaświadczenia właściwego urzędu skarbowego o wysokości dochodu uzyskanego w tym okresie skarżącego oraz żony, złożenie wyciągów z rachunku bankowego za ostatnie trzy miesięcy (historia operacji) skarżącego oraz żony, wskazanie i udokumentowanie wydatków na bieżące utrzymanie. W odpowiedzi skarżący nadesłał jedynie wyciąg z własnego rachunku bankowego. Poinformował jednocześnie, że Urząd Skarbowy odmówił mu wydania zeznania podatkowego, twierdząc, "że Sąd powinien sam wystąpić o takie zaświadczenie". Ponadto poinformował, iż jest od dwóch miesięcy w separacji z żoną. Mając powyższe na uwadze należało zważyć, co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej: "p.p.s.a.") prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w/w ustawy przysługuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym). Przy czym sformułowanie "gdy wykaże" oznacza, że ciężar dowodu spoczywa na stronie występującej z takim wnioskiem natomiast do referendarza sądowego bądź Sądu należy ocena wykazanych okoliczności. Zwolnienie od kosztów sądowych w ramach przyznania prawa pomocy stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić tych kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Przy czym przez uszczerbek ten należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z dnia 22.03.2005 r., sygn. akt. FZ 794/04). Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa, czyli w rzeczywistości o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na pozostałych podatników. To bowiem z ich środków pochodzą dochody budżetu Państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. post. SN. z dnia 24.09.1984 r. sygn. II CZ 104/84 i post. NSA z dnia 10.01.2005 r., sygn. akt FZ 478/04). Podkreślić również należy, że zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem zarówno od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 w/w ustawy, zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru powszechnego i winno być stosowane w szczególności w stosunku do osób samotnych, bez majątku, czy też takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są całkowicie możliwości zdobycia środków do życia. Strona skarżąca będąca osobą fizyczną powinna więc partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe (por. postanowienie NSA z dnia 22.12.2004 r., sygn. akt. OZ 862/04). Rozpatrując wniosek Skarżącego referendarz sądowy miał przede wszystkim na uwadze, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania w razie zwolnienia strony z obowiązku ich ponoszenia. Strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna więc mieć świadomość obowiązku ponoszenia tych kosztów i wnosząc o zwolnienie z nich uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (zob. postanowienie NSA z 26 lutego 2013 r., I FZ 27/13). Oceniając wniosek Skarżącego z punktu widzenia powyższej przesłanki referendarz sądowy uznał, że nie zasługuje on na uwzględnienie. Skarżący uniemożliwił bowiem odtworzenie swojej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Przede wszystkim nie jest znana sytuacja materialna jego żony. Brak dotyczących jej dokumentów Skarżący tłumaczył istniejącą między małżonkami separacją (brak wyroku orzekającego separację). Okoliczność ta, zdaniem referendarza sądowego, nie uzasadnia odmowy udzielenia żądanych informacji. Nie można bowiem zapominać, że wysokość dochodów żony oraz jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych Skarżącego. Skoro twierdzi on, iż obecnie potrzebuje pomocy w realizacji swoich praw (w tym przypadku w postaci zwolnienia od kosztów sądowych), to konieczna jest ocena, czy pomoc udzielana przez żonę nie wystarczy dla zabezpieczenia tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy żony Skarżący nie jest w stanie opłacić tych kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego jego i jego rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o przyznaniu pomocy z budżetu państwa. Należy podkreślić, że wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna jak i niewątpliwie wysokość uzyskiwanych dochodów przez samego wnioskodawcę wpływa na ocenę jego możliwości płatniczych. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy. Fakt pozostawania w separacji faktycznej czy też w ustroju rozdzielności majątkowej nie zwalnia wnioskodawcę z obowiązku przedstawienia pełnych i wiarygodnych oświadczeń co do sytuacji majątkowej i życiowej jego rodziny. Ciężar dowodu i skutki nie wywiązania się z tego obowiązku obciążają wnioskodawcę. Faktyczna separacja małżonków jest kwestią ich wyboru, nie zaś sytuacją niemożliwą do usunięcia, a małżonkowie, chcąc doprowadzić do tego, by ich wzajemne relacje nie wywierały wpływu m.in. na toczące się postępowania sądowe - powinni uregulować łączące ich stosunki przez nadanie stanowi faktycznemu znaczenia prawnego. Może to nastąpić przez skorzystanie z instytucji separacji sądowej lub rozwód. Natomiast referendarz w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy nie jest uprawniony do badania rzeczywistych relacji łączących małżonków. Skarżący, jak oświadczył wraz z żoną i synem utrzymuje się jedynie z wynagrodzenia za pracę żony. Skarżący jest mężczyzną w sile wieku, który nie legitymuje się statusem osoby bezrobotnej, nie jest osobą niepełnosprawną ani schorowaną. Z tej przyczyny nie sposób przyjąć, że pozostaje na utrzymaniu żony, nie podejmując choćby pracy dorywczej, czy sezonowej (brak zadeklarowanego dochodu) i nie partycypuje w kosztach utrzymania domu. Zdaniem Sądu, strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy zakresie częściowym. Sąd po dokonaniu analizy sytuacji majątkowej Skarżącego uznał, że nie przedstawił on wystarczających informacji, by ocenić jego rzeczywistą sytuację materialną, a co za tym idzie – nie wykazał, iż poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować u niego ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego. Wnioskodawca głównie akcentuje okoliczności wskazujące na pogorszenie jego sytuacji finansowej. Powyższe powoduje, że oświadczenie o dochodach złożone przez skarżącego budzi zastrzeżenia, co do jego faktycznej sytuacji finansowej i możliwości płatniczych. Skarżący przedłożył wyciąg z rachunku z nazwą "Rachunki bieżące rolników ryczałtowych" nie deklarując jednocześnie posiadania gospodarstwa rolnego. Postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać sytuację majątkową uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej kondycji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji majątkowej i finansowej Skarżącego w przypadku, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie Skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania jej prawa pomocy. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawcy. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 p.p.s.a. należy wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Na rzetelną ocenę stanu majątkowego skarżącego nie pozwala także fakt niepełnego wykonania wezwania z [...] września 2018 r w zakresie przedstawienia wszystkich posiadanych wyciągów z rachunków bankowych zarówno wnioskodawcy jak i jego małżonki oraz złożenia zeznań podatkowych małżonków. Wnioskodawca przedstawił wyciągi tylko z jednego z rachunków bankowych, którego nie sposób uznać za jedyny, jaki posiada wnioskodawca. Zaprzecza temu fakt, iż na rachunku tym od ponad 3 miesięcy nie dokonano żadnej operacji finansowej. Wskazać bowiem należy, że okoliczność zaciągnięcia kredytu hipotecznego niewątpliwie obligowała kredytobiorców tj. małżonków K. do obsługi tego kredytu za pomocą rachunku bankowego. Podkreślić należy, że wyciągi z rachunków bankowych są niezbędne dla oceny możliwości płatniczych strony poprzez zobrazowanie jakiego rzędu wpływy pieniężne osiąga i w jakich wysokościach następuje ich dystrybucja. Inaczej mówiąc wyciąg bankowy daje rzeczywisty obraz operacji dokonywanych na rachunku, a więc przedstawia faktyczną płynność finansową jego właściciela. Należy podkreślić, że samo przekonanie strony o tym, że przysługuje jej prawo pomocy, bez próby bliższego wyjaśnienia stanu faktycznego, i to nawet na wystosowane wezwanie, nie uzasadnia uwzględnienia jej żądania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2010 r. sygn. akt I OZ 115/10 dostępne: LEX nr 591337 oraz http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak wskazano, podstawą pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o prawo pomocy może być wyłącznie rzeczywisty stan majątkowy i dochodowy strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Ustaleniu tych okoliczności nie posłużyło w dostateczny sposób wykonane przez skarżącego wezwanie z dnia [...] września 2018 r. Uznać w tej sytuacji należy, że skarżący nie wykazał ponad wszelką wątpliwość jakoby nie był w stanie ponieść wydatku w wysokości [...] zł tytułem wpisu od skargi. Wskazać należy, że Referendarz nie orzekał w przedmiocie wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów postępowania administracyjnego albowiem orzekanie o kosztach postępowania administracyjnego znajduje się poza obszarem kognicji referendarza w postępowaniu sądowo - administracyjnym. Z powołanych względów, na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należało postanowić jak w sentencji.