VIII SA/Wa 603/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Leszek Kobylski po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Radomiu sprzeciwu [...] sp. z o.o. – wspólnika spółki cywilnej "[...]sc" na postanowienie referendarza sądowego z dnia 18 października 2018 r., sygn. akt VIII SA/Wa 603/18 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. M. i [...]sp. z o.o. – wspólników spółki cywilnej "[...]sc" na decyzję Dyrektora [...]Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w [...] z dnia [...]lipca 2018 r. Nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych postanawia : utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Wnioskiem z [...] października 2018 r. (data wpływu urzędowego formularza PPPr do Sądu) [...] sp. z o.o. – wspólnik spółki cywilnej "[...]sc" (zwana dalej: skarżąca, spółka) złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku skarżąca oświadczyła, że wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych spółki wynosi [...]zł, wartość środków trwałych [...] zł, zaś strata za ostatni rok obrotowy według bilansu wyniosła [...]zł. Rachunek bankowy spółki, ze względu na rosnące zadłużenie, został zamknięty. W uzasadnieniu wniosku skarżąca podniosła, że w chwili obecnej spółka nie prowadzi żadnej działalności, zaś koszty korespondencji z sądem administracyjnym lub organami ARMiR sądowej ponosi jej prezes z własnych środków. Nadto nie posiada środków na uiszczenie opłaty sądowej. Spółka czeka na rozstrzygnięcie sporów z organami ARiMR i wypłacenie zaległych dopłat. Pismem z [...] października 2018 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1) złożenie wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych spółki za ostatnie sześć miesięcy – historia operacji (nawet jeśli brak na nich środków); 2) wyjaśnienie z jakich źródeł finansowana jest bieżąca działalność spółki; 3) złożenie zeznania podatkowego CIT-8 za 2016 i 2017 rok oraz sprawozdania finansowego za ten okres (bilans, rachunek zysków i strat); 4) wyjaśnienie, czy aktualnie z majątku spółki jest prowadzona egzekucja; 5) udokumentowanie aktualnej sytuacji finansowej i majątkowej spółki (tj. do 2018 r.); 6) wskazanie w jakiej wysokości spółka otrzymała dopłaty z ARiMR w latach 2016-2018. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżąca złożyła w dniu [...] października 2018 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) pismo informujące, iż spółka nie posiada rachunku bankowego i nie ma żadnych wyciągów bankowych za ostatnie sześć miesięcy. Wskazała, iż bieżąca działalność spółki polega jedynie na odbieraniu i wysyłaniu korespondencji, wszelkie koszty z tym związane ponosi prezes zarządu spółki. Podała, iż obecnie spółka czeka na przejęcie przez inną spółkę z o.o. i niebawem właśnie z powodów problemów finansowych, w ogóle nie będzie funkcjonować w obrocie prawnym. Wyjaśniła, że nie posiada zeznania podatkowego za 2016 rok, dokumenty te zostały zabezpieczone przez CBŚP. Podała także, że z majątku spółki prowadzone są egzekucje jednak z powodu zabezpieczenia dokumentów spółki, nie można przedstawić dowodów powyższego. Sytuacja finansowa spółki od końca 2017 r. nie uległa żadnej poprawie. W latach 2016-2018 spółka nie otrzymała żadnych dopłat z ARiMR. Przy piśmie skarżąca złożyła kopie zeznania podatkowego CIT-8 za 2017 rok oraz sprawozdania finansowego za 2017 rok - w wariancie porównawczym za 2016 rok. Postanowieniem z dnia 18 października 2018 r., sygn. akt VIII SA/Wa 603/18 referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Pismem z dnia [...] października 2018 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) skarżąca skutecznie wniosła sprzeciw na powołane postanowienie wnioskując o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy. Wskazała, iż w zaskarżonym postanowieniu brak jest koniecznej równowagi pomiędzy zapewnieniem stronie realizacji prawa do udziału w postępowaniu i nadmierną formalizacją przy braku właściwej oceny przedstawionych przez skarżącego dokumentów i powołanych okoliczności. Ponadto referendarz dopuszcza się nieakceptowanych błędów w ustaleniu stanu faktycznego, co stanowi bezpośrednią przyczynę błędnego wyniku sprawy i wadliwości zaskarżonego postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z przepisami art. 243 § 1 i art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm., zwana dalej: p.p.s.a.), właściwy sąd administracyjny może na wniosek strony przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Z regulacji art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ciężar dowodu spoczywa przy tym na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika natomiast, że zasadą jest, iż strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem każdy, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych (art. 199 i art. 214 p.p.s.a.). Do tych kosztów zalicza się opłaty sądowe stanowiące dochód budżetu państwa i zwrot wydatków (art. 211 i art. 212 p.p.s.a.). Ewentualne przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy w tym zakresie należy traktować jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Przysługujące sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania sądu, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki. Skoro udzielenie spółce z o.o. prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa to powinno ono sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Jednocześnie obowiązek wykazania okoliczności wskazujących na zasadność wniosku spoczywa na podmiocie występującym z takim wnioskiem, do Sądu natomiast należy ocena złożonych w tym zakresie dokumentów i wyjaśnień. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a. w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, referendarz sądowy ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. Rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd uznał, iż referendarz sądowy prawidłowo ocenił, iż w sprawie nie zaistniały przesłanki do jego pozytywnego rozstrzygnięcia, skarżąca nie wykazała bowiem, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Po pierwsze wskazać należy, iż skarżąca występuje w obrocie prawnym jako przedsiębiorca prowadzący działalność rolniczą. W złożonym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy spółka podała, że wysokość kapitału zakładowego wynosi [...]zł, wartość środków trwałych [...] zł, a wysokość straty [...]zł. Ze złożonego bilansu sporządzonego na [...] grudnia 2017 r. wynika, że spółka posiadała na ten dzień aktywa trwałe w wysokości [...]zł, aktywa obrotowe w wysokości [...]zł, pasywa zaś [...]zł. Z rachunku zysków i strat za 2017 r. wynika, iż przychody za ten rok wynoszą [...] zł, a strata [...]zł. Zauważyć należy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z prowadzonej działalności, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez osoby prowadzące działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dn. 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Jak wynika z postanowienia NSA z 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I FZ 327/13, w obrocie gospodarczym przyjmuje się, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie świadczy o braku środków finansowych. Z kolei w postanowieniach z dn. 22 marca 2011 r. o sygn. akt II GZ 112/11 i z dn. 19 listopada 2004 r. o sygn. akt I FZ 436/04, NSA stwierdził, że jeżeli osoba prawna, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, wykazuje w swojej działalności stratę, to nie stanowi to wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Ponadto w postanowieniu z 1 sierpnia 2013 r. o sygn. akt I FZ 327/13, NSA zwrócił uwagę, iż poniesienie straty nie uzasadnia przyznania prawa pomocy, jeśli spółka posiada znaczne środki w kapitale zakładowym, majątku lub środkach finansowych, a spłata zobowiązań nie może mieć pierwszeństwa przed uiszczeniem kosztów sądowych. Po wtóre, jak podkreślono wyżej, przyznanie prawa pomocy spółce z o.o. w zakresie częściowym może nastąpić wtedy, gdy wykaże ona, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zauważyć należy, iż spółka nadal pozostaje w obrocie prawnym jako przedsiębiorca prowadzący działalność rolniczą, nie znajduje się w stanie likwidacji, nie wszczęto wobec niej postępowania upadłościowego, czy też układowego. W tej sytuacji argumentem nie może być powołanie się na fakt nieotrzymywania dopłat do posiadanych gruntów i sporów na tym tle z organami administracji. Dopłaty unijne nie stanowią bowiem jedynego źródła przychodów z gospodarstwa rolnego. Zatem spółka jako podmiot prowadzący działalność gospodarczą nastawioną na zysk i mając zapewnioną możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z tą działalnością nie może przerzucać kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie w takiej sytuacji wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby bowiem do finansowania działalności spółki ze środków publicznych. To z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że spółka prowadzi działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Taka sytuacja prowadzić mogłaby również do naruszania zasad konkurencji między równoprawnymi podmiotami gospodarczymi (por. postanowienie NSA z dnia 1 sierpnia 2013 r. o sygn. akt I FZ 327/13). Odnosząc się do podnoszonych przez spółkę trudności finansowych, zauważyć należy że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z 29 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 191/11). W orzecznictwie wskazuje się również, że nawet brak bieżących dochodów nie może być dostatecznym uzasadnieniem dla skutecznego żądania przez stronę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy nie zgromadziła ona w okresie prowadzenia działalności gospodarczej dostatecznych środków na ten cel, ani też w sposób formalny nie dowiodła swojej niewypłacalności np. poprzez wystąpienie w odpowiednim czasie o ogłoszenie upadłości. W postanowieniu z dn. 14 maja 2015 r., sygn. akt I FZ 67/15, NSA wskazał, iż brak dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych nie jest tożsamy z ujemnym wynikiem rachunkowym z działalności operacyjnej wnioskodawcy, w szczególności gdy z działalności tej przedsiębiorca uzyskuje przychody. Jak podnosi się w orzecznictwie, przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dn. 1 kwietnia 2008 r. o sygn. akt I OZ 208/08). Sąd ten dodał także, iż zobowiązania skarżącej związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, nie mogą korzystać z pierwszeństwa przed należnościami względem Skarbu Państwa, wynikającymi z udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Z kolei w postanowieniu z dn. 4 września 2014 r. o sygn. akt V SAB/Wa 5/14, WSA w Warszawie wskazał, iż celem działalności gospodarczej jest osiągnięcie zysku. Jeżeli więc przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą, to mu się ona opłaca, nawet jeśli przejściowo ma pewne kłopoty finansowe. W przeciwnym wypadku racjonalnym działaniem byłaby likwidacja działalności. Jeżeli natomiast przedsiębiorca faktycznie działalności nie prowadzi, lecz jej nie likwiduje i nie wniósł o ogłoszenie upadłości, to nie ma podstaw do finansowania takiego przedsiębiorcy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazać w tym miejscu należy, iż jak wynika z rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego (dołączonego do skargi, stan na dzień [...] lipca 2018 r.), spółka posiada czterech wspólników, którymi są spółki prawa handlowego ([...] Sp. z o.o., [...]Sp. z o.o., [...]Sp. z o.o., [...]Sp. z o.o.) posiadające po [...] udziałów o wartości po [...]zł każda. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1577), umową spółki można zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. t. 1 do art. 177 A. Kidyba, Komentarz do art. 177 Kodeksu spółek handlowych, LEX). Dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę (postanowienie NSA z dnia 24 czerwca 2015 r., sygn. II GZ 294/15). Brak dofinansowania spółki przez wspólników należy odczytywać jako niechęć wspólników do kontynuowania procesu, co nie daje podstaw do uwzględnienia wniosku spółki o prawo pomocy (por. także postanowienie NSA z dnia 13 września 2012 r. sygn. I FZ 287/12 – i powołane tam orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1937 r. o sygn. akt CII 618/37, publ. Zb. Urz. 1938, poz. 193, oraz postanowienia NSA z dnia 20 lutego 2014 r. o sygn. akt II FZ 145/14 i II FZ 146/14). Po trzecie wbrew wezwaniu referendarza skarżąca nie przedstawiła informacji o posiadanych rachunkach bankowych oraz wyciągów z tych rachunków stwierdzając, że spółka nie posiada rachunku bankowego. Nie przedłożyła jednak również żadnych dokumentów potwierdzających tę okoliczność. W tym miejscu wskazać należy, iż regulacja art. 246 § 2 p.p.s.a. dotycząca przyznania prawa pomocy podmiotom niebędącym osobami fizycznymi oparta jest na uznaniu. Z treści ww. przepisu wynika bowiem, że nawet w przypadku, gdy podmiot nie posiada środków finansowych, prawo pomocy jedynie może zostać przyznane, co wyłącza powinne zachowanie Sądu. Zatem nawet w sytuacji, gdy z oświadczenia o majątku i dochodach wynikać będzie brak środków do partycypacji w kosztach postępowania, uprawnione jest oddalenie wniosku strony, jeśli nie stanie to na przeszkodzie realizacji prawa do sądu, które nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Słusznie wywiódł referendarz sądowy, że z przedstawionych powyżej przyczyn, pomimo trudności finansowych, spółka nie wykazała braku majątku, jak również nie wykazała, że nie była i nie jest w stanie zdobyć środków na poniesienie kosztów niniejszego postępowania. Nie chodzi tu bowiem jedynie o brak środków pieniężnych na rachunku bankowym, czy w kasie przedsiębiorstwa lecz o pełną finansową niemożność poniesienia opłat związanych z postępowaniem sądowym. Tym bardziej, że skarżąca nie wykazała, aby zamierzała zawiesić prowadzoną działalność gospodarczą, czy też aby była objęta postępowaniem likwidacyjnym, upadłościowym, układowym lub naprawczym. W konsekwencji w ocenie Sądu, skoro skarżąca w toku prowadzonego postępowania o przyznanie prawa pomocy nie wykazała, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, brak jest podstaw dla pozytywnego załatwienia wniosku. Mając na uwadze powołane okoliczności, Sąd działając na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a, orzekł jak w sentencji postanowienia.