I SA/Wr 398/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom po rozpoznaniu w dniu 6 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I sprzeciwu strony skarżącej od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 4 lipca 2018 r., I SA/Wr 398/18, o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi M. M. i M. M. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we W. z dnia [...] 2018 r. nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2009 r. wraz z odsetkami za zwłokę postanawia: zmienić postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 4 lipca 2018 r. (sygn. akt I SA/Wr 398/18) w ten sposób, że zwalnia Stronę skarżącą od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi oraz przyznaje pełnomocnika z urzędu (adwokata). M. M. oraz M. M. (dalej jako: Skarżący, Wnioskodawcy, Strona skarżąca) wraz ze skargą wnieśli na odrębnych formularzach o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniach wniosków wskazali, że M. M. jest bezrobotny, bez prawa do zasiłku, małżonkowie wraz z trzema córkami mieszkają w mieszkaniu należącym do jego teściów. Jedyną osobą uzyskującą dochody w rodzinie jest M. M., która zatrudniona na umowę o pracę otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 2.000 zł netto. M. M. natomiast pracuje dorywczo. Małżonkowie mają ustanowioną rozdzielność majątkową. Dwie z trzech córek uczęszczają do szkół – III klasy LO i IV klasy szkoły podstawowej. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach Wnioskodawcy podali, że pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym z trzema córkami (ur. w [...], [...] i [...] r.) i nie posiadają jakiegokolwiek majątku, w tym nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów o wartości powyżej 5.000 zł. Uzyskiwane dochody z tytułu umowy o pracę oraz z prac dorywczych wynoszą miesięcznie 2.600-2.800 zł. Jako zobowiązania i stałe wydatki wymienione zostały: opłaty za czynsz 400 zł, energię elektryczną około 200 zł, gaz w okresie grzewczym 400 zł, poza tym okresem 150 zł, telefon, telewizja i internet 180 zł. Wymieniono też zadłużenie w spółdzielni mieszkaniowej 5.100 zł, koszty wyżywienia i odzieży 1.000-1.200 zł wydatki na szkołę 100-200 zł, pozostałe 100 zł oraz zadłużenie wobec ZUS 4.500 zł. Do wniosku załączono dokumenty potwierdzające ww. zadłużenia, opłaty za prąd i gaz oraz rozdzielność majątkową ustanowioną między małżonkami. Przedłożono też kopię postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. z [...] 2018 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wobec wnioskodawcy. Na wezwanie starszego referendarza sądowego do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych nie udzielono w terminie odpowiedzi, wobec czego postanowieniem z dnia 4 lipca 2018 r. odmówiono Stronie skarżącej przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia starszy referendarz sądowy wskazał, że Wnioskodawcy nie ujawnili wszystkich danych, które kształtują ich możliwości płatnicze, a złożone przez nich oświadczenia budzą wątpliwości. Referendarz zwrócił również uwagę na fakt zastępowania Strony skarżącej przez adwokata M. M. w postępowaniach podatkowych na etapie odwoławczym od kwietnia 2017 r., jednak pomimo wezwania nie udzielono wyjaśnienia co do źródeł finansowania pełnomocnika. Podkreślone zostało w uzasadnieniu, że w procesie rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy bez znaczenia pozostaje ustanowienie rozdzielności majątkowej małżonków. Zasadniczą przyczyną odmowy przyznania prawa pomocy przez referendarza sądowego pozostał jednak brak możliwości oceny całokształtu okoliczności dotyczących możliwości płatniczych wnioskodawców. Pismami z dnia 24 czerwca 2018 r. nadanymi placówce operatora publicznego w dniu 17 lipca 2018 r. Wnioskodawcy odpowiedzieli na wezwanie referendarza sądowego, informując, że w latach 2016-2017 nie składali zeznania podatkowego z uwagi na brak dochodów podlegających opodatkowaniu. Wyszczególniając miesięczne wydatki wskazano: prąd – 180-200 zł, gaz – 150 zł, zaś w okresie grzewczym trwającym 6 miesięcy – 450 zł, telefony na kartę – 120 zł, czynsz, w tym fundusz remontowy, woda, odpady komunalne – 450 zł, środki higieny – 200 zł, żywność – 700 zł, wydatki na szkołę – 100 zł, odzież, buty – 150-200 zł. W wypadku braku środków na zaspokojenie bieżących potrzeb Skarżący korzystają z pożyczek ze strony rodziców M. M., które spłacane są z kolejnych wypłat za pracę. W piśmie poinformowano ponadto, że Skarżący nie posiadają rachunku bankowego, lokat bankowych ani kart kredytowych oraz nie posiadają środka transportu. Do pisma załączono kopie umów o pracę M. M. z firmą "A" spisanych w języku czeskim, z których wynika, że zatrudniona jest jako pracownik produkcji i otrzymuje wynagrodzenie 14 074 koron czeskich. Do pisma załączono również wydruki rachunków za energię elektryczną oraz wydruki wynagrodzenia za pracę M. M. sporządzone w języku czeskim. W sprzeciwie od tego postanowienia (wniesionym w terminie) Strona skarżąca zawarła polemikę ze stanowiskiem starszego referendarza sądowego stwierdzając, iż wykazała, że ze względu na swoją trudną sytuację finansową i ekonomiczną nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowego. Zdaniem Skarżących odmowa przyznania im wnioskowanego prawa stanowi – w świetle okoliczności przedstawionych we wniosku – pozbawienie prawa do sądu. Strona skarżąca w sprzeciwie podkreśliła, że wzięta pod uwagę powinna zostać okoliczność umarzania postępowań egzekucyjnych w zakresie zobowiązań podatkowych, świadczy ona bowiem o bezskuteczności prowadzonych egzekucji, a tym samym o braku możliwości pokrycia zobowiązań przez Skarżących, a zarazem o trudnej sytuacji finansowej. Jednocześnie Strona skarżąca podniosła, że bez znaczenia powinna pozostać okoliczność reprezentowania jej w postepowaniach podatkowych przez profesjonalnego pełnomocnika, gdyż nie można z tego faktu wyprowadzać wniosku o finansowaniu pełnomocnika w stawkach rynkowych. Większość czynności podejmowanych było nieodpłatnie przez aplikantów kancelarii. Jako znane z urzędu wskazać trzeba, że aktualnie Strona skarżąca jest stroną w dziesięciu sprawach toczących się w tutejszym Sądzie, a wpisy od skargi w tych sprawach wyznaczone zostały na kwotę 10.259 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302; dalej: p.p.s.a.), rozpatrując sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy art. 258 § 1 pkt 7 p.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). W ocenie Sądu, sytuacja finansowa Skarżących odniesiona do wysokości obciążeń z tytułu kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie uzasadniała zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego, który na obecnym etapie jest jedynym kosztem sądowym, a przy tym takim, którego poniesienie warunkuje merytoryczne rozpoznanie skargi. Jakkolwiek, postanowienie starszego referendarza sądowego, z uwagi na opóźnioną odpowiedź Skarżących na wezwanie do przedłożenia dodatkowych dokumentów wskazujących na ich trudną sytuację finansową, ocenić należy jako prawidłowe. Sąd podziela stanowisko starszego referendarza sądowego, zgodnie z którym treść złożonych na formularzach PPF wniosków wraz z załącznikami nie dawała pełnego obrazu możliwości płatniczych Skarżących. Prawidłowo przyjął również starszy referendarz sądowy, że w sprawie bez znaczenia pozostaje ustanowienie przez Skarżących rozdzielności majątkowej małżonków. Przypomnieć bowiem należy, że stosownie do art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na małżonku ciąży obowiązek udzielania współmałżonkowi pomocy finansowej, w tym w zakresie prowadzonego postępowania sądowego, i to bez względu, w jakim ustroju majątkowym pozostają, a nawet niezależnie od tego, czy prowadzą, czy też nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego (por. postanowienie NSA z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt I FZ 313/13 wszystkie przywoływane orzeczenia dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Z uwagi na to, że stroną w niniejszej sprawie jest M. M. oraz M. M. koszty postępowania ponoszą solidarnie. Mając na uwadze powyższe, ocenie podlegała przedstawiona przez Skarżących ich sytuacja finansowo-majątkowa, której analiza, zdaniem Sądu, wskazuje na brak możliwości uiszczenia wpisu sądowego od skargi bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Istotnych informacji w tym zakresie dostarczyło przedłożone przez stronę postanowienie Naczelnika D. Urzędu Skarbowego W. z dnia [...] 2018 r. wydane w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec zobowiązanego M. M.. Z treści uzasadnienia wynika, że podejmowane próby wyegzekwowania należności w łącznej kwocie 4.447 zł okazały się bezskuteczne. Organ egzekucyjny ustalił, że M. M. nie posiada rachunku bankowego, ostatnią deklarację podatkową PIT-37 złożył za 2015 r., brak jest informacji o płatniku składek, nie posiada nieruchomości oraz nie prowadzi działalności gospodarczej. W ocenie Sądu, złożone przez Skarżących pismami z dnia 24 czerwca 2018 r. oświadczenia, znajdujące potwierdzenie w ustaleniach organu podatkowego świadczą o trudnej sytuacji majątkowej Skarżących. Podkreślić należy, że z treści art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w prawo pomocy zakresie częściowym należy przyznać osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać jednocześnie należy, nieprzedłożenie np. deklaracji podatkowych bądź wydruków rachunków bankowych nie może działać na niekorzyść wnioskującego o przyznanie prawa pomocy w sytuacji, w której osoba ta nie uchyla się od ich przedłożenia, lecz rzeczywiście nie składała zeznań lub nie posiada rachunku bankowego. W ocenie Sądu, dochody osiągane przez M. M. (ok. 2.350 zł) oraz kwota ok. 600-800 zł z prac dorywczych wykonywanych przez M. M., biorąc pod uwagę koszty utrzymania pięcioosobowej rodziny, nie pozwalają na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd tym samym opierając się na postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 maja 2013 r. sygn. akt II FZ 194/13 uznał, że zestawienie wysokości kosztów sądowych z wielkością miesięcznego dochodu strony oraz wydatkami może pozwolić na stwierdzenie, że uiszczenie wpisu od skargi mogłoby wiązać się z uszczerbkiem koniecznego utrzymania strony oraz jej rodziny. Sąd pragnie zauważyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Nie ulega przy tym wątpliwości, że tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Z uwagi na to, że jedynym kosztem sądowym na obecnym etapie postępowania jest wpis od skargi, którego wniesienie warunkuje realizację prawa do sądu, ponadto z uwagi na fakt, iż zgodnie z art. 243 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony również w toku postępowania, w ocenie Sądu nieuzasadnione byłoby na obecnym etapie sprawy zwolnienie Strony skarżącej od kosztów sądowych w całości. Analizując sytuację dochodową, rodzinną i majątkową Skarżących oraz mając na uwadze charakter problematyki prawnej rozpatrywanej sprawy, Sąd doszedł do przekonania, że wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługuje na uwzględnienie również w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Charakter niniejszej sprawy, zdaniem Sądu, uzasadnia pomoc fachowego pełnomocnika. Jednocześnie, w nawiązaniu do wniosku Skarżących o wyznaczenie wskazanego imiennie adwokata Sąd wyjaśnia, że zgodnie z treścią art. 244 § 3 p.p.s.a., jeżeli strona we wniosku wskazała adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego, właściwa okręgowa rada adwokacka, rada okręgowej izby radców prawnych, Krajowa Rada Doradców Podatkowych lub Krajowa Rada Rzeczników Patentowych, w miarę możliwości i w porozumieniu ze wskazanym adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym, wyznaczy adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego wskazanego przez stronę. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. i 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.