II SA/Wr 125/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący : Sędzia WSA Anna Siedlecka po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2008 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku D.W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi D. W., M. W., M. W. i J.W. na decyzję D. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego we W. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie nakazania rozbiórki budynku mieszkalnego i budynku gospodarczego położonych na działce nr [...]we wsi N. D., gmina T. i uporządkowania terenu postanawia: 1. przyznać skarżącej D. W. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie z obowiązku uiszczenia każdorazowej opłaty sądowej w części przekraczającej 50 (pięćdziesiąt) zł; 2. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W rozpoznawanej sprawie w odpowiedzi na wezwanie o uzupełnienie braku skargi poprzez uiszczenie wpisu sądowego w wysokości 100 zł, skarżąca złożyła na urzędowym formularzu w dniu [...]wniosek o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu wniosku skarżąca podniosła, iż jej trzyosobowa rodzina ( w tym studiująca córka) utrzymuje się ze świadczeń emerytalnych w łącznej wysokości [...]zł netto, z których zobowiązani są pokrywać wydatki w postaci opłaty za energię elektryczną w wysokości około 100 zł, jak również spłacają kredyt na kształcenie córki i inne pożyczki pobrane na koszty. Wnioskodawczyni oświadczyła również, iż skarżący J. W. nie zamieszkuje z nimi, a także, iż jest ona współwłaścicielem działki nr [...] i [...]w N. D. a poza tym nie posiada żadnego majątku oszczędności, papierów wartościowych oraz innych wartościowych przedmiotów. Postanowieniem z dnia [...] referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie z obowiązku uiszczenia każdorazowej opłaty sądowej w części przekraczającej 50 zł. Od tego postanowienia skarżąca wniosła sprzeciw, domagając się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W wyniku sprzeciwu, postanowienie referendarza sądowego straciło moc, a wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, który postanowieniem z dnia [...] przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej kwotę 50 zł i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Postanowieniem z dnia 5 października 2007 r. Sygn. akt. II OZ 906/07 Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu zażalenia D. W. uchylił zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia [...], przyznające skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej kwotę 50 zł zobowiązując Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu do rozpoznania wniosku skarżącej w kontekście obecnych oraz ewentualnych przyszłych kosztów, do jakich poniesienia może być skarżąca zobowiązana w toku tego postępowania i w oparciu o aktualne dane dotyczące sytuacji majątkowej skarżącej. Na zarządzenie Sędziego z dnia [...]D. W. pismem z dnia [...] uaktualniła wcześniejsze dane załączone do wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazując między innymi na to, iż łączny dochód rodziny wynosi obecnie [...] (emerytury D. i M. W.) z czego składająca się na ten dochód jedna z emerytur przeznaczana jest na opłacenie 100 procesów zaś drugą emeryturę skarżąca i jej rodzina wydaje na podstawowe artykuły żywnościowe, opłaty ksera, opłaty pocztowe. Ponadto skarżąca oświadczyła, iż ani ona ani jej mąż i dzieci nie pobierają zasiłku dla bezrobotnych, nie są oni też zarejestrowani w Urzędzie Pracy jak również nie pobierają świadczeń z opieki i nigdy z takowej nie korzystali, nie posiadają kont bankowych nie korzystają z pomocy osób trzecich oraz nie mają oszczędności ani zdolności kredytowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej u.p.p.s.a prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje – stosownie do § 2 art. 245 powołanej wyżej ustawy procesowej – zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje – na podstawie § 3 tego samego artykułu – zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać – zgodnie z przepisem art. 245 § 4 u.p.p.s.a., na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Natomiast z uregulowania sformułowanego w art. 246 § 1 pkt. 1) i 2) u.p.p.s.a. wynika, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Zarówno z treści cytowanych powyżej przepisów prawa, jak i z dotychczasowego orzecznictwa dotyczącego zagadnienia kosztów postępowania wynika jednoznacznie, że zasadą jest obciążanie strony domagającej się prowadzenia postępowania sądowego w jej sprawie kosztami tego postępowania. Zwolnienie od kosztów sądowych oznacza przerzucenie ciężaru kosztów procesu na Skarb Państwa i stanowi swoistą formę kredytowania udziału strony w postępowaniu – w związku z czym należy uznać, że dopuszczalne jest jedynie w wyjątkowych wypadkach. Z przytoczonych wyżej przesłanek przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym wynika, że mogą ubiegać się o zwolnienie od kosztów osoby niezdolne ze względu na swój stan majątkowy pokryć te koszty samodzielnie, bądź niezdolne do ich uiszczenia w całości. Mając zaś na względzie oświadczenie D. W. o jej stanie rodzinnym, majątku i dochodach jak również dodatkowe dane w tym zakresie przedstawione w piśmie skarżącej z dnia [...]. Sąd uznał, że sytuacja finansowa skarżącej nie jest na tyle trudna, aby nie była ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W chwili obecnej zarówno skarżąca jak i pozostający z nią we wspólnym gospodarstwie domowym mąż otrzymują stały dochód w postaci comiesięcznych świadczeń emerytalnych w wysokości [...] netto. Ponadto aktualna sytuacja majątkowa strony, zważywszy na ilość osób pozostających na wspólnym utrzymaniu skarżącej i jej męża - jedna studiująca dorosła córka mająca możliwość wsparcia pracą swoich rodziców, nie stanowi przeszkody do gromadzenia odpowiednich środków na pozostałą część kosztów w dłuższym okresie (stosownie do czasookresu trwania postępowania) bądź pozyskania ich w drodze pożyczek udzielonych na przykład w formie jednorazowego wsparcia ze strony najbliższej rodziny - syna J. ale też i osób trzecich. Nadmienić wypada, iż ewentualna pomoc finansowa ze strony syna skarżącej jak również córki skarżącej jest o tyle uzasadniona, że na osobach tych jako współskarżących a tym samym żywotnie zainteresowanych w korzystnym rozstrzygnięciu rozpoznawanej sprawy, ciąży solidarny obowiązek ponoszenia kosztów sadowych. Fakt ten powoduje, że uiszczenie kosztów przez jednego ze skarżących np: wpisu sądowego od skargi zwalnia z tego obowiązku D.W. Zgodnie natomiast z utrwaloną linia orzecznictwa, którą tutejszy Sąd podziela w całej rozciągłości sam ubiegający się o prawo pomocy winien w każdym wypadku czynić stosowne oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero, gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może on zwrócić się o pomoc państwa (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24września 1984 r.; sygn. akt II CZ 104/84; opublikowane - LEX nr 8623). Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć więc pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków nie będących niezbędnymi dla utrzymania (postanowienie SN z dnia 24 lipca 1980 r.; sygn. akt l CZ 99/80; publikowany - LEX nr 8257). Koszty sądowe należy przy tym traktować jako istotne wydatki bieżące w budżecie rodzinnym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Innym wydatkiem nie będącym niezbędnym dla utrzymania siebie i swojej rodziny, którego nie należy uwzględniać przy rozpoznaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sadowych jest między innymi opisana w formularzu wniosku D. W. o przyznanie prawa pomocy spłata zaciągniętego na dorosłą córkę kredytu przeznaczonego na kontynuowanie jej studiów jak też innych pożyczek zaciąganych przez skarżącą. Podkreślić przy tym należy, iż spłata rat kredytu czy pożyczek nie stanowi - zgodnie z orzecznictwem sądowym (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 1990 r., II CZ 113/90, OSNC 1991/8-9/111) - wydatku niezbędnego, który należy uwzględniać przy rozpoznaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Dla uznania wniosku za uzasadniony nie jest też istotna wyłącznie aktualna sytuacja majątkowa strony, ale także istnienie możliwości zgromadzenia choćby w niewielkiej kwocie miesięcznie środków na koszty w dłuższym okresie, bądź pozyskanie ich w drodze kredytu lub pożyczki. Zaznaczyć też należy, iż dochody rodziny skarżącej mają charakter stały, co pozwala na odpowiednie zaplanowanie wydatków- celem zabezpieczenia, choćby w części, przyszłych kosztów sądowych. Art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przewiduje, że Sąd może przyznać osobie fizycznej prawo pomocy w całości, jeżeli osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Powołany przepis nie pozostawia wątpliwości co do tego, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia tak sformułowanego wniosku, spoczywa na wnioskodawcy. Użyte w przepisie art. 246 § 1 pkt.1 u.p.p.s.a określającym przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym pojęcie nieostre, tj. niemożności poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, wymaga skonkretyzowania przez ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy w formie dokładnej, rzeczowej i wyczerpującej argumentacji, zaś w sytuacji gdy okaże się to niewystarczające, zobrazowania swojej złej sytuacji materialnej za pomocą odpowiednich dokumentów (por. post. NSA z dnia 21 kwietnia 2006 r., II FZ 240/06 - niepubl.), Tymczasem skarżąca, wezwana zarządzeniem Sędziego z dnia [...] do przedstawienia informacji, oraz dokumentów (np. podania kwotowo i zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków i potwierdzenia tego załączonymi dowodami opłat, zaświadczenia o pobieraniu nauki i kwocie uiszczanego czesnego przez członka rodziny skarżącej), których dołączenie pozwoliłoby potwierdzić podnoszone przez nią okoliczności w sposób możliwie jak najbardziej precyzyjny i ustalić obecne oraz też i ewentualne przyszłe koszty, do których poniesienia mogła by być zobowiązana w toku postępowania, poza ograniczeniem się do złożenia oświadczeń i załączeniem samych odcinków określających wysokość otrzymywanych świadczeń emerytalnych nie uprawdopodobniła w sposób wymagany opisanym zarządzeniem sędziego możliwości przyznania prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie. Zdaniem Sądu w oparciu o wszystkie informacja powołane przez skarżącą, w tym dane zamieszczone na urzędowym formularzu nie można uznać aby na skutek konieczności uiszczenia kosztów postępowania w jakiejkolwiek kwocie mogło dojść do zachwiania sytuacji materialnej i bytowej rodziny skarżącej na tyle, by skarżąca nie była ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. post. NSA z dnia 12 stycznia 2005 r., FZ 424/04 - niepubl.). Reasumując przedstawione okoliczności uznać należy, że posiadane przez skarżącą środki pozwalają na opłacenie kosztów postępowania w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie z obowiązku uiszczenia każdorazowej opłaty sądowej w części przekraczającej 50 złotych Sąd uznał bowiem, że skarżąca wykazała jedynie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Mając do wyboru możliwość przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych, bądź też ustanowienia na jej rzecz pełnomocnika Sąd uznał, że bardziej przydatne skarżącej jest zwolnienie jej z obowiązku uiszczenia każdorazowej opłaty sądowej w części przekraczającej kwotę 50 zł. W świetle art. 6 ust. 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek, co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. W związku z tym, skoro zostaną udzielone skarżącej wszelkie niezbędne wskazówki, co do czynności procesowych oraz pouczenia o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań Wojewódzki Sąd Administracyjny kierując się okolicznościami wskazanymi przez skarżącą uznał, iż jest ona w stanie ponieść w części koszty sądowe i z tych względów – na podstawie powołanych wyżej przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.