III SA/Wr 66/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Józef Kremis (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska Sędzia WSA Małgorzata Malinowska-Grakowicz Protokolant starszy sekretarz sądowy Jolanta Ryndak po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 14 maja 2014 r. sprawy ze skargi W. W. na postanowienie Dyrektor Izby Celnej we W. z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia należności celnych I. oddala skargę; II. przyznaje adwokatowi Ł. T. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych, w tym 23 % VAT, od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu – tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Zaskarżonym postanowieniem z dnia [...] grudnia 2013 r. (nr [...]) Dyrektor Izby Celnej we W. – po rozpatrzeniu zażalenia W. W. na postanowienie tegoż organu z dnia [...] października 2013 r. (nr [...]) odmawiające wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia należności celnych – utrzymał w mocy pierwszoinstancyjne rozstrzygnięcie, powołując się na art. 233 § 1 w zw. z art. 239 i art. 165a § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.) oraz art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 19 marca 2004 r. Prawo celne (Dz. U. Nr 68, poz. 622 ze zm.). Organ zażaleniowy wskazał, że w dniu [...] października 2013 r. skarżąca wystąpiła do Dyrektora Izby Celnej we W. o umorzenie należności celnych określonych w decyzji Naczelnika Urzędu Celnego w Z. z dnia [...] kwietnia 2003 r. (nr [...]), która – wskutek utrzymania w mocy przez organ odwoławczy (decyzja Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] lipca 2003 r. (nr [...]) i oddalenia skargi na rozstrzygnięcie organu drugiej instancji przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu (wyrok z dnia 9 grudnia 2005 r., I SA/Wr 1913/03) – uzyskała walor ostateczności i prawomocności. W piśmie z datą [...] sierpnia 2009 r. skarżąca zawarła wniosek o umorzenie należności celnych wynikających z decyzji Naczelnika Urzędu Celnego w Z. z dnia [...] kwietnia 2003 r. Dyrektor Izby Celnej we W. odmówił umorzenia wspomnianych należności (decyzja z dnia [...] listopada 2009 r.), a po rozpatrzeniu odwołania skarżącej utrzymał w mocy pierwszoinstancyjne rozstrzygnięcie (decyzja z dnia [...] lutego 2010 r.). Ponieważ skarga strony na decyzję organu odwoławczego została oddalona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu (wyrok z dnia 14 lipca 2010 r., III SA/Wr 139/10), zaś Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną skarżącej (wyrok z dnia 18 kwietnia 2012 r., I GSK 116/11), przeto decyzja odmawiająca umorzenia należności celnych stała się ostateczna i prawomocna. W piśmie z datą [...] października 2013 r. skarżąca sformułowała ponowny wniosek o umorzenie należności celnych. Postanowieniem z dnia [...] października 2013 r. Dyrektor Izby Celnej we W. odmówił wszczęcia postępowania, powołując się na art. 165a Ordynacji podatkowej. W uzasadnieniu objętego skargą postanowienia Dyrektor Izby Celnej we W. wskazał na art. 26 ustawy z dnia 19 marca 2004 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo celne (Dz. U. Nr 68, poz. 623 ze zm.). Według tego unormowania, przepisy dotychczasowe stosuje się do spraw dotyczących długu celnego, jeżeli dług celny powstał przed dniem uzyskania przez Rzeczpospolitą Polską członkostwa w Unii Europejskiej. Organ zażaleniowy przywołał wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 lutego 2007 r. (I GSK 559/06), według którego użyty w przywołanym unormowaniu zwrot "przepisy dotychczasowe" oznacza, że do postępowań dotyczących długu celnego powstałego przed dniem 1 maja 2004 r. stosowane są obowiązujące przed akcesją zarówno przepisy materialne, jak i proceduralne. Przy interpretacji tego unormowania należy uwzględnić, że przepis ten dotyczy zarówno spraw, które po 1 maja 2004 r. były w toku, jak i spraw, które dopiero zostaną wszczęte, ale odnoszą się do stanów faktycznych (dotyczących długu celnego) zaistniałych przed 1 maja 2004 r. Organ przypomniał, że dług celny skarżącej powstał przed 1 maja 2004 r., dlatego też do sprawy umorzenia takiego długu należy zastawać reżim prawny przewidziany w ustawie z dnia 9 stycznia 1997 r. Kodeks celny oraz w przepisach wykonawczych do tej ustawy. Regulacje dotyczące umorzenia należności celnych zawarto w dziale V tytuł VII Kodeksu celnego (Zwrot i umorzenie należności celnych) oraz w – wydanym na podstawie art. 252 § 1 tego Kodeksu – rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie określenia wypadków, w których należności celne przywozowe lub wywozowe są zwracane lub umarzane, oraz trybu i warunków dokonywania zwrotu lub umorzenia (Dz. U. Nr 158, poz. 1050 ze zm.). Zdaniem organu zażaleniowego, w sprawie nie można zastosować art. 246 § 1 Kodeksu celnego (należności celne są umarzane, jeżeli w chwili zarejestrowania kwota należności nie była prawnie należna), o czym przesądziła ostateczna decyzja z dnia [...] kwietnia 2003 r. określająca należności celne obciążające skarżącą. Nie ma tu zastosowania także katalog przypadków określonych we wspomnianym rozporządzeniu, przy których istnieniu należności celne podlegają umorzeniu. Według tych unormowań, przesłanki umorzenia należności celnych mają charakter przedmiotowy, nie przewidziano natomiast przesłanek podmiotowych, uwzględniających sytuację materialną dłużnika. Takiego stanu rzeczy nie zmieniło wejście w życie (15 października 2003 r.) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 2003 r. w sprawie zwrotu lub umarzania należności celnych (Dz. U. Nr 170, poz. 1653). Również Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu (wyrok z dnia 21 stycznia 2011 r., III SA/Wr 799/10) podkreślił, że ani Kodeks celny, ani akty wykonawcze nie zawierają przepisów mogących być podstawą umorzenia długu celnego ze względu na trudną sytuację majątkową, zdrowotną zobowiązanego do zapłaty cła, czy z innych przyczyn. Dyrektor Izby Celnej we W. zauważył, że w sprawie umorzenia należności celnych skarżącej została wydana decyzja ostateczna. Ponieważ nie zmieniła sytuacja prawna towaru, ponowny wniosek o umorzenie tych należności nie mógł być przedmiotem postępowania (art. 165a § 1 Ordynacji podatkowej). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu powołano się na trudną sytuację osobistą, zdrowotną i majątkową zobowiązanej, która została ubezwłasnowolniona całkowicie i pozostaje pod opieką męża. Mimo tego od 2009 r. komornik pobiera kwotę 250 zł. W skardze zawarto prośbę, aby obciążyć zobowiązaną odsetkami do dnia 1 maja 2004 r., po tym terminie zaś odsetki umorzyć. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Celnej we W. wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonym postanowieniu. Wojewódzki Sad Administracyjny zważył, co następuje: I Ocena zaskarżonego postanowienia według kryterium zgodności z prawem (art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych, Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm., w zw. z art. 3 § 2 pkt 2 i art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) nie dała dostatecznych podstaw proceduralnych czy też materialnoprawnych do podważenia legalności kontrolowanego rozstrzygnięcia. II Wydając zaskarżone postanowienie Dyrektor Izby Celnej we W. niewadliwie powołał się na dyspozycję art. 165a § 1 Ordynacji podatkowej, gdyż działanie organu było objęte hipotezą tego unormowania. W przypadku, gdy żądanie wszczęcia postępowania zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z jakichkolwiek innych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ podatkowy wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Z ujętych w tym przepisie przesłanek odmowy wszczęcia postępowania organ wskazał na "inne przyczyny" niemożliwości wszczęcia postępowania, aniżeli wniesienie żądania "przez osobę niebędącą stroną". "Inną przyczyną" w rozumieniu art. 162a § 1 Ordynacji podatkowej było zdaniem organu zakończenie sprawy umorzenia długu celnego skarżącej decyzją ostateczną, która nie została wyeliminowana ze zbioru legalnych aktów administracji publicznej ani wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 14 lipca 2010 r. (III SA/Wr 139/10), ani orzeczeniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2012 r. (I GSK 116/11). Organ uznał, że sytuacja prawna towaru oclonego w 2003 r. – do którego należało stosować obowiązujący wówczas Kodeks celny (art. 26 ustawy z dnia 19 marca 2004 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo celne) – nie zmieniła się od czasu wydania ostatecznej decyzji odmawiającej umorzenia należności celnych. Nie zostały zatem spełnione, przewidziane w art. 246 Kodeksu celnego, przesłanki umorzenia takich należności. Okoliczności wymienione w tym unormowaniu nawiązują bowiem do cech towaru, nie zaś do sytuacji osobistej, zdrowotnej czy majątkowej osoby zobowiązanej (dłużnika) wskazywanej przez skarżącą. III Dyrektor Izby Celnej we W. prawidłowo zastosował art. 165a § 1 Ordynacji podatkowej, wydając postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia należności celnych powstałych w 2003 r. i powołując się na ostateczne rozstrzygnięcie tej sprawy ostateczną decyzją Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] listopada 2009 r. (nr [...]), utrzymaną w mocy decyzją tego organu z dnia [...] lutego 2010 r. (nr [...]). Ponieważ decyzja Dyrektora Izby Celnej była przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu (wyrok z dnia 14 lipca 2010 r., III SA/Wr 139/10) i Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z dnia 18 kwietnia 2012 r., I GSK 116/11) i oba Sądu nie dopatrzyły się w rozstrzygnięciu organu celnego elementów niezgodnych z prawem, trzeba przede wszystkim odwołać się do zastosowanej przez Sądy wykładni i argumentów przywołanych w tych orzeczeniach. Oba Sądy uznały, że organy celne prawidłowo odwołały się do art. 26 ustawy z dnia 19 marca 2004 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo celne, skoro dług celny skarżącej powstał przed 1 maja 2004 r. W ówczesnym stanie prawnym unormowania odnoszące się do umorzenia należności celnych znajdowały się w art. 246 i art. 248 Kodeksu celnego oraz w § 1 i § 1a rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie określenia wypadków, w których należności celne przywozowe lub wywozowe są zwracane lub umarzane, oraz trybu i warunków dokonywania zwrotu lub umorzenia. Cechą charakterystyczną tych unormowań jest uzależnienie umorzenia długu celnego od wystąpienia przesłanek przedmiotowych, odnoszących się do wyłącznie do towaru. Skoro ujęte w tych unormowaniach przypadki tworzą katalog zamknięty, przeto organom celnym nie można zarzucić błędu w rozumowaniu, że względem tych przypadków niedopuszczalna jest wykładnia rozszerzająca. W sprawie umorzenia długu celnego nie mogły być zatem uwzględnione argumenty skarżącej dotyczące jej sytuacji osobistej, zdrowotnej i majątkowej. Trzeba wreszcie zauważyć – za wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2012 r. (I GSK 116/11) – że w sprawie umorzenia długu celnego skarżącej nie mógł być zastosowany art. 67a Ordynacji podatkowej, przewidujący ulgi w spłacie zobowiązań podatkowych (odroczenie terminu płatności, rozłożenie na raty, umorzenie w całości lub w części) "w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym". Wprawdzie art. 262 Kodeksu celnego stanowił, że do postępowania w sprawach celnych stosuje się odpowiednio przepis art. 12 (rozumienie, obliczanie i zachowanie terminów) oraz przepisy działu IV ustawy Ordynacja podatkowa (postępowanie podatkowe), jednakże zakresem tego odesłania nie objęto unormowań Ordynacji podatkowej dotyczących ulg w spłacie zobowiązań podatkowych na podstawie art. 67a i nast. Ordynacji podatkowych. IV Wobec ostatecznego i prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy umorzenia należności celnych obciążających skarżącą, organ nie mógł – na kolejny wniosek strony – wszcząć postępowania celnego w tej samej sprawie i wydać w tym zakresie ponownej decyzji, gdyż taka decyzja byłaby obarczona kardynalną wadą, prowadzącą do stwierdzenia jej nieważności na podstawie art. 247 § 1 pkt 4 Ordynacji podatkowej (podobnie art. 156 § 1 pkt 3 Kodeksu postępowania administracyjnego), wszak dotyczyłaby sprawy już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną. W takiej sytuacji organowi celnemu pozostało jedynie odmówić wszczęcia postępowania na kolejny wniosek skarżącej, przy jednoczesnym wskazaniu na powagę rzeczy rozstrzygniętej (art. 247 § 1 pkt 4 Ordynacji podatkowej), jako "inną przyczynę" w rozumieniu art. 165a § 1 Ordynacji podatkowej, uniemożliwiającą wszczęcie postępowania. V Należy przy tym zauważyć, że do rozpoznawanej sprawy nie przystają wywody Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w wyroku z dnia 14 stycznia 2011 r. (I GSK 7/10; OSP 2012, nr 3, poz. 26, z glosą K. Lasińskiego-Suleckiego i W. Morawskiego) oraz w – poprzedzającym to orzeczenie – wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 1 października 2009 r. (III SA/Wr 109/09; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych dostępna pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wspomniane orzeczenia odnosiły się do długu celnego powstałego w 2008 r. oraz możliwości zastosowania art. 229 rozporządzenia Rady (EWG) Nr 2913/92 z dnia 12 października 1992 r. ustanawiającego Wspólnotowy Kodeks Celny (Dz. U. UE. L 1992.302.1) w kontekście braku unormowań krajowych (art. 60 ustawy Prawo celne). W badanym przypadku zaś dług celny powstał przed 1 maja 2004 r. (przed przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej), co – ze względu na jednoznaczną dyspozycję art. 26 ustawy z dnia 19 marca 2004 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo celne (przepisy dotychczasowe stosuje się do spraw dotyczących długu celnego, jeżeli dług celny powstał przed dniem uzyskania przez Rzeczpospolitą Polską członkostwa w Unii Europejskiej) – wykluczało stosowanie do takich długów celnych unormowań obowiązujących od 1 maja 2004 r. VI Z tych względów – stosownie do dyspozycji art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – należało orzec jak w punkcie I sentencji wyroku. O kosztach należnych ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącej (punkt II sentencji wyroku) orzeczono na podstawie art. 250 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r. poz. 461).