IV SA/Wr 104/17

Ewa Orłowska referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu: po rozpoznaniu w dniu 29 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku P. D. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu w sprawie ze skargi P. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [..] z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy w formie zasiłku stałego wraz ze składką na ubezpieczenie zdrowotne postanawia: I. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu; II. umorzyć postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu i zwolnienie z kosztów sądowych. W urzędowym formularzu w rubryce nr 6 obejmującej stan rodzinny podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a rubryce nr 10 obejmującej dochody wskazał, że otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny w wysokości [...] zł z tytułu stopnia niepełnosprawności. W rubryce obejmującej zobowiązania i stałe wydatki podał, że czynsz najmu wynosi 200 zł. W formularzu tym podał także nie posiada oszczędności, przedmiotów i papierów wartościowych. Ponadto dodał, że nie posiada środków na ustanowienie pełnomocnika z wyboru, a z uwagi na stan zdrowia nie może aktywnie reprezentować swoich interesów. Sprawa zaś jest skomplikowana i nie posiada wiedzy aby przedstawić swoje stanowisko sądowi. Następnie pismem referendarza sądowego z dnia 6 marca 2017 r. wezwano skarżącego na podstawie art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego: - do nadesłania kopii dokumentów źródłowych i wyjaśnień dotyczących aktualnej sytuacji majątkowej, tj.: dowodów potwierdzających wysokość dochodów skarżącego w okresie ostatnich trzech miesięcy, w tym dochodów z tytułu prac dorywczych (np. przelewy bankowe, ostatnia decyzja MOS lub inne dokumenty, umowa), oświadczenia, czy prowadzi z matką wspólne gospodarstwo domowe, gdyż z odpowiedzi organu na skargę wynika, że pozostaje na utrzymaniu matki i prowadzi z matką wspólne gospodarstwo. W przypadku wspólnego gospodarstwa domowego, należało nadesłać także dowody potwierdzające wysokość wszystkich dochodów matki w okresie ostatnich trzech miesięcy, w tym z tytułu wynajmu pokoi gościnnych, renty, chowu drobiu (np. przelewy bankowe, decyzja ustalająca wysokość renty). Skarżący został wezwany także do przedłożenia wyciągu z konta bankowego, lokat bankowych i kart kredytowych za ostatnie trzy miesiące, zeznania podatkowego za 2015 r., dowodów potwierdzających wysokość wydatków związanych z utrzymaniem rodziny (opłaty za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, leki, telewizja, podatek od nieruchomości, raty kredytów i pożyczek i inne) i dowodów potwierdzających, że czynsz najmu, który opłaca wynosi 200 zł, wyjaśnienia, z jakiego tytułu jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego (dane te należało udokumentować), zaświadczenia z Urzędu Pracy potwierdzającego, że wnioskodawca i osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym są zarejestrowane jako osoby bezrobotne z prawem do zasiłku lub bez tego prawa (poszukujące pracy); wyjaśnienia, czy przyznany mu zasiłek pielęgnacyjny jest płatny na konto bankowe (należało nadesłać także dowody potwierdzające sposób wypłaty tego zasiłku w okresie ostatnich trzech miesięcy). W odpowiedzi na to wezwanie skarżący nadesłał pismo z dnia 15 marca 2017 r., w którym podał, że nie posiada dochodów z prac dorywczych, gdyż są to prace, które wykonuje po 2-3 godzinny dziennie, które są uzależnione od potrzeb sąsiadów i pogody i nie mają charakteru stałego, często otrzymuje za nie posiłek lub żywność, oświadczył, że nie prowadzi z matką wspólnego gospodarstwa domowego, nie składał zeznania podatkowego za 2015 r., nie posiada pisemnej umowy najmu zawartej z matką, gdyż zawarł umowę ustną, która dotyczy pokrycia kosztów utrzymania mieszkania, Internetu, telefonu, prądu i wody w kwocie 200 zł, od lutego tego roku zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku i z tego tytułu posiada obecnie ubezpieczenie zdrowotne, zasiłek pielęgnacyjny jest płatny na jego konto bankowe. Do pisma tego skarżący dołączył odrębne oświadczenie, że nigdy nie prowadził i nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z matką. Przedłożył ponadto decyzję powiatowego urzędu pracy z dnia 9 lutego 2017 r. z której wynika, że z dniem wydania tej decyzji uzyskał status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku i przedłożył wyciąg z rachunku bankowego za okres od dnia 6 grudnia 2016 r. do 28 lutego 2017 r., z którego wynika, że na konto to otrzymuje jedynie powyższy zasiłek pielęgnacyjny. W pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Z przepisu art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2016 r., poz. 718; dalej p.p.s.a.) wynika, że ustanowienie radcy prawnego lub adwokata obejmuje prawo pomocy w zakresie częściowym. Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodzinny. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Do tych przepisów szczególnych należy zaliczyć przepisy określające przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy na wniosek strony. Wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędy, tj. adwokata lub radcy prawnego nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ niewiarygodne jest oświadczenie skarżącego, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe i że w związku z tym jest w stanie utrzymać się samodzielnie z kwoty 153 zł obejmującej zasiłek pielęgnacyjny z tytułu orzeczonej niepełnosprawności oraz że jest w stanie dodatkowo utrzymać się z wykonywania drobnych prac dorywczych z tytułu których otrzymuje jedynie żywność. Przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 ppsa do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 ppsa (por. postanowienie NSA z 29 listopada 2012 r., sygn. akt II GZ 442/12, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Z akt sprawy wynika, że skarżący mieszka razem z matką. Potwierdza to wywiad środowiskowy oraz treść skargi w której skarżący podał, że matka pomaga mu jak może ,użycza miejsca w lodówce oraz z odpowiedź na skargę w której organ wskazał, że skarżący pozostaje na utrzymaniu matki i prowadzi z matką wspólne gospodarstwo. Twierdzenie podane w tej odpowiedzi organu zostało również zawarte w piśmie referendarza sądowego z dnia 6 marca 2017 r. (pkt b) w zakresie wzywającym skarżącego do złożenia oświadczenia, czy mimo powyższych okoliczności podanych przez organ prowadzi z matką wspólne gospodarstwo domowe. Adres zamieszkania skarżącego podany w skardze i we wniosku o prawo pomocy oraz w postępowaniu administracyjnym dotyczy nieruchomość należącej do matki, która jest właścicielem gospodarstwa rolnego zabudowanego budynkami mieszkalnymi i gospodarczymi położonymi pod tym adresem. Tytuł prawny matki do tych nieruchomości wynika z treści zaświadczenia urzędu gminy z dnia 16 września 2016 r, znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy (k-16). Pod tym adresem skarżący odbiera korespondencję z sądu. Ponadto sam skarżący zaprzecza jedynie, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe razem z matką. Skoro skarżący mieszka razem z matką, gdzie zajmuje pokój z łazienką (co ustalono w wywiadzie środowiskowym w dniu 14 września 2016 r.) i otrzymuje jedynie zasiłek pielęgnacyjny w niskiej kwocie 153 zł to nie można przyjąć, że skarżący rzeczywiście jest w stanie utrzymać się samodzielnie prowadząc odrębne gospodarstwo domowe. Tym samym matka skarżącego tworzy z nim gospodarstwo domowe, a przez to ich łączne wydatki i zdolności finansowe bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy, co koresponduje choćby z art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.), dalej: "k.r.o.", zgodnie z którym rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się, jak również art. 128 k.r.o. – w jego myśl obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo (por. post. NSA z dnia 28 sierpnia 2014 r. sygn. akt II FZ 1212/14). Z akt sprawy wynika, że matka skarżącego otrzymuje emeryturę w wysokości [...] zł oraz dodatkowe dochody z tytuły wynajmu pokoi gościnnych i chowu drobiu, których wysokość nie została ujawniona w postępowaniu administracyjnym ani też we wniosku o prawo pomocy. Dochody matki współkształtują zatem sytuację finansową wnioskodawcy. W tym miejscu zauważyć należy, że w przypadku badania przesłanek przyznania prawa pomocy uwzględnienia wymaga całokształt sytuacji wnioskodawcy, na którą wpływ mogą mieć także inne osoby (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 84/13, LEX nr 1296829). Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. wyrok NSA z dnia 25 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 104/13, LEX nr 1299412). W takiej sytuacji należy stwierdzić, że ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, że spełnia przesłanki do przyznania tego prawa. Okoliczność ta nie pozwala uwzględnić złożonego wniosku, jako że w orzecznictwie za dominujący uznano pogląd, w świetle którego w przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji rodzinnej bądź finansowej lub podaje takie fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 6 lutego 2013 r., sygn. akt I GZ, 13http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W świetle powyższego twierdzenie skarżącego, że zawarł z matką ustną umowę najmu "lokum" dotyczącą pokrycia kosztów utrzymania "lokum", Internetu, telefonu, prądu i wody, a opłata z tytułu tej umowy wynosi 200 zł miesięcznie nie może zmienić oceny, że skarżący nie wykazał aby prowadził samodzielne gospodarstwo domowe zwłaszcza, że skarżący nie udokumentował aby rzeczywiście ponosił wydatki finansowe z tego tytułu. Prawa pomocy nie uzasadniają także okoliczności dotyczące złego stanu zdrowia oraz fakt, że od 9 lutego bieżącego roku skarżący został zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku i z tego tytułu został zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego. Wybiórcze udostępnienie danych nie uzasadnia bowiem przyznania prawa pomocy, gdyż nie odzwierciedla pełnej sytuacji finansowej wnioskodawcy. Poza tym z akt administracyjnych sprawy wynika, że we wcześniejszym okresie skarżący uzyskał prawo do ubezpieczeń zdrowotnych na okres od 28 maja do 25 sierpnia 2016 r. na mocy decyzji organu pomocy społecznej dnia [...] czerwca 2016 r., zaś odrębną decyzją tego organu z dnia [...] października 2016 r. odmówiono mu przyznania zasiłku stałego ze składką na ubezpieczenie zdrowotne. Brak rejestracji w urzędzie pracy pozbawiłby zatem skarżącego prawa do bezpłatnej opieki zdrowotnej. Dodać należy, że opisane pismo referendarza sądowego z dnia 6 marca 2017 r. zostało sporządzone na podstawie art. 255 p.p.s.a., z którego wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja przepisu art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (post. z dnia 19 czerwca 2012 r. sygn. akt I OZ 38/12). Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Jednocześnie wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w takiej trudnej sytuacji spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Współpracy tej, w kwestii prowadzenia wspólnego gospodarstwa i dochodów matki, w niniejszej sprawie zabrakło. Z tych względów należało w pkt I sentencji odmówić przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu. Natomiast odnośnie wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie, tj. w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych wskazać należy, że strona skarżąca jest zwolniona z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych na podstawie art. 239 pkt 1 lit. "a" p .p. s. a., z którego wynika, że nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu albo przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. W tej sytuacji rozpoznanie tego wniosku stało się zbędne, a postępowanie wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych podlega umorzeniu na podstawie art. 249a p.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. O umorzeniu postępowania wszczętego wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych orzeczono w pkt II sentencji. W myśl zaś art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. do czynności w zakresie przyznania prawa pomocy, które wykonuje referendarz sądowy należy wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy; Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 245 § 3 p.p.s.a. i 249a w związku z art. 239 pkt 1 lit "a" i art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji.