IV SA/Wr 143/18

Ewa Orłowska starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu: po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku K. K. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [..] z dnia [..], nr [..] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego postanawia: I. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu; II. umorzyć postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Strona skarżący na urzędowym formularzu z dnia 28 marca 2018 r., złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu tego wniosku strona podała, że mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe razem z mężem i [..] córką w wieku [..]lat. W rubryce nr 10 obejmującej dochody wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym skarżąca podała, że otrzymuje wynagrodzenie z tytułu umowy zlecenie w kwocie [..] zł, a małżonek otrzymuje wynagrodzenie w wysokości [..] zł z tytułu umowy o pracę. Ponadto podała, że mąż prowadzi działalność gospodarczą z tytułu której poniósł stratę. Łączny dochód małżonków we wspomnianej rubryce nr 10 obejmujący umowę zlecenie i umowę o pracę skarżąca określiła na kwotę [..] zł. W uzasadnieniu wniosku strona podał, że dochody jej rodziny są niewielkie i nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku w kosztach utrzymania jej rodziny. Nie jest prawnikiem i nie posiada znajomości przepisów prawa. Podkreśliła, że dochody jej trzyosobowej rodziny kształtują się w kwocie [..] zł miesięcznie. Dodała, że nie posiadają żadnego majątku w postaci nieruchomości, w tym również nieruchomości wartościowych. Mieszkają w wynajętym mieszaniu od [..]. Natomiast w oświadczeniu o stanie majątkowym podała, że nie posiada domu, natomiast posiada powyższe wynajmowane mieszkanie oraz 1/2 mieszkania własnościowego o powierzchni 33 m2 o wartości [..] zł otrzymanego w drodze darowizny, w którym zamieszkuje matka strony skarżącej oraz ½ mieszkania własnościowego o powierzchni 47 m2 o wartości [..]zł otrzymanego w drodze spadku, w którym zamieszkuje matka męża strony skarżącej. Podała również, że nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, przedmiotów i papierów wartościowych, pojazdów mechanicznych o wartości powyżej 5.000 zł. W rubryce nr 8 podała, że osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają majątku. W rubryce nr 11 obejmującej zobowiązania i stałe wydatki podał, że wynoszą one: czynsz za lokal TBS [..] zł, gaz [..], prąd [..]zł, zajęcia komornicze [..] zł, telefon [..] zł, tv [..] zł, Internet [..] zł, czyli łącznie [..] zł. Następnie pismem starszego referendarza sądowego z dnia 4 kwietnia 2018 r. wezwano stronę skarżącą - na podstawie art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego - do nadesłania kopii dokumentów źródłowych i wyjaśnień dotyczących aktualnej sytuacji majątkowej w terminie 10 dni, tj.: dokumentów potwierdzających wysokość wszystkich dochodów strony w okresie ostatnich sześciu miesięcy, w tym z tytułu wskazanej umowy zlecenie np. rachunek bankowy, umowa, przelewy bankowe zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu netto za ostatnie sześć miesięcy z uwzględnieniem poszczególnych miesięcy, dokumentów potwierdzających wysokość wszystkich dochodów małżonka w okresie ostatnich sześciu miesięcy, w tym wynagrodzenia za pracę np. zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu netto za ostatnie sześć miesięcy z uwzględnieniem poszczególnych miesięcy, przelewy bankowe), dokumentów potwierdzających wysokość przychodu, kosztów uzyskania, dochodu lub straty małżonka w okresie ostatnich sześciu miesięcy, tj. wydruku z księgi podatkowej z wykazanym przychodem i dochodem/stratą za ostatnie sześć miesięcy, deklaracji VAT- za ostatnie sześć miesięcy, miesięczne raporty wspomagające wyliczenie zaliczki na podatek dochodowy za okres ostatnich 6 miesięcy), wyciągów ze wszystkich kont bankowych i lokat bankowych, kart kredytowych za ostatnie sześć miesięcy wnioskodawcy i małżonka; dowodów potwierdzających wysokość wydatków związanych z utrzymaniem (opłaty za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, leki, telewizja, podatek od nieruchomości, czynsz, alimenty, raty kredytów i pożyczek i inne) wraz ze wskazaniem źródeł ich finansowania, zeznania podatkowego za 2017 r. wnioskodawcy i małżonka, także PIT 11, ostania decyzja w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości i podatku rolnego adresowana do wnioskodawcy i małżonka, wyjaśnienia z jakiego tytułu strona jest zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego (dane te należało udokumentować), dokumenty potwierdzające zajęcie komornicze, wyjaśnienia czy strona i małżonek otrzymują dodatkowe dochody z tytułu posiadania dwóch nieruchomości mieszkaniowych o powierzchni 33 i 47 m2 podanych we wniosku o prawo pomocy i gdzie są one położone oraz oświadczenia dotyczącego posiadanych środków transportu (należało podać rocznik i markę). Pismo to zostało doręczone dorosłemu domownikowi, czyli teściowej w dniu 6 kwietnia. Strona skarżąca nie udzieliła żadnej odpowiedzi na to pismo, a więc wyznaczony dziesięciodniowy termin upłynął w piątek 16 kwietnia 2018 r. Rozpoznaniu w niniejszej sprawie podlega wniosek strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W myśl art 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2016 r., poz. 718; dalej p.p.s.a..) ustanowienie adwokata lub radcy prawnego obejmuje prawo pomocy w zakresie częściowym. Na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym może zostać przyznane osobie fizycznej – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodzinny. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Do tych przepisów szczególnych należy zaliczyć przepisy określające przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy na wniosek strony. Wniosek strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ skarżąca nie wykazała w sposób nie budzący wątpliwości jaka jest rzeczywista aktualna pełna sytuacja dochodowa jej rodziny. Skarżąca nie nadesłała bowiem żadnego z dokumentu wymienionych w piśmie referendarza sądowego z dnia 4 kwietnia 2018 r. Tym samym skarżąca nie nadesłała żadnego dokumentu potwierdzającego wysokość jej aktualnego dochodu wykazanego w rubryce 10 formularza jako dochód z tytułu "umowy zlecenie" oraz żadnego dokumentu potwierdzającego wysokość aktualnego dochodu jej męża z tytułu wynagrodzenia za pracę oraz wysokości przychodu i kosztów jego uzyskania i wysokości dochodu lub wysokości straty z tytułu działalności gospodarczej małżonka. Nie przeczy temu okoliczność, że w aktach administracyjnych sprawy znajduje się umowa zlecenie zawarta przez stronę w dniu [..] r., z której wynika, że zleceniodawcą jest firma męża strony, a wynagrodzenie wynosi [..] zł brutto miesięcznie. Umowa ta nie odzwierciedla aktualnej obecnej sytuacji dochodowej strony. Podobne stanowisko należy odnieść do znajdujących się w tych aktach dwóch informacji uzyskanych przez organ I instancji drogą elektroniczną, z których wynika, że w łącznym okresie od [..]r. do [..] r. strona podlegała ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu umowy zlecenie oraz, że uzyskała uprawnienia do tego ubezpieczenia [..] r. (co jest zgodne z datą zawarcia powyższej umowy zlecenie), a kwota składki na to ubezpieczenie w 2016 r. wyniosła [..] zł, a w 2017 r. tj. do 2 listopada 2017 r. [..] zł, przy czym wykazana kwota składki opłaconej do 2 listopada w 2017 r. świadczy o tym, że umowa była kontynuowana przynajmniej przez część okresu, tj. od października do 2 listopada 2017 r., obejmującego ostatnie sześć miesięcy, czyli miesiące od października ubiegłego roku do marca bieżącego roku, o których mowa w piśmie referendarza sądowego w zakresie dotyczącym udokumentowania dochodu. Również znajdujące się w aktach administracyjnych sprawy informacje uzyskane przez organ drogą elektroniczną dotyczące dochodu małżonka z tytułu umowy o pracę otrzymanego w 2016 r. w wysokości [..] zł oraz zeznanie podatkowe małżonka za 2016 r. wykazujące ten dochód i informacje o wysokości składek na ubezpieczenie zdrowotne i społeczne w 2016 r. i w 2017 r. do 2 listopada 2017 r. nie potwierdzają aktualnej wysokości dochodu małżonka z tytułu umowy o pracę ani też aktualnego dochodu lub straty z tytułu działalności gospodarczej. Nie wyjaśniła tym samym, czy uzyskuje również dodatkowe dochody z innych posiadania udziałów w prawie własności opisanych wyżej dwóch nieruchomości mieszkaniowych wykazanych w rubryce nr 7.1. Nie wyjaśniła gdzie położone są te nieruchomości. Przy ocenie wniosku o prawo pomocy należy wziąć pod uwagę dochody wnioskodawcy ze wszystkich źródeł, w tym z tytułu wspólnej własności. Powyższe nie powala także na ustalenie, czy aktualne dochody rodziny skarżącej kształtują się w kwotach podanych we wniosku o prawo pomocy. Ponadto dochody strony i jej małżonka z tytułu zatrudnienia mają charakter długotrwały co wynika z akt administracyjnych skoro strona została zatrudniona od [..]. a jej małżonek od [..] r. Skarżąca nie nadesłała również wyciągów z kont bankowych i lokat bankowych i kart kredytowych za okres ostatnich sześciu miesięcy dotyczących skarżącej i jej małżonka oraz zeznania podatkowego za 2017 r., w tym PIT-11 małżonków, co nie pozwala na ustalenie pełnej sytuacji dochodowej strony wynikającej ze stanu kont i lokat bankowych oraz zeznania podatkowego strony i jej małżonka, przy czym znajdujące się w aktach administracyjnych sprawy zeznania podatkowe małżonków dotyczą roku 2016 r., a nie ubiegłego i nie obrazują pełnej aktualnej sytuacji dochodowej małżonków. Okoliczność ta ma istotne znaczenie przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, ponieważ z treści art 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2017 r., poz. 682, zw. dalej: k.r.o.) wynika, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Należy mieć również na względzie art. 23 k.r.o., który stanowi, iż małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Pomoc ta obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych przez jednego z małżonków. Ponadto strona w celu udokumentowania aktualnej sytuacji dochodowej została wezwana do nadesłania informacji rocznej PIT-11 za 2017 r. dotyczącej dochodów małżonków ze stosunku pracy i z tytułu umowy zlecenie, które pozwoliłby na ustalenie wysokości tych dochodów małżonków w 2017 r., skoro informacje te stanowią podstawę do sporządzenia zeznań podatkowych. Nadmienić należy, że strona jest zatrudniona w firmie męża, w której ponadto pełni także rolę pełnomocnika przedsiębiorcy (męża), co wynika z treści wpisów w Centralnej Ewidencji i Informacji Działalności Gospodarczej, a więc małżonkowie dysponują żądanymi dokumentami dotyczącymi ich sytuacji dochodowej. Żądanie tych danych miało na celu ustalenie jak kształtowała się sytuacja dochodowa skarżącej w dłuższym okresie czasu i czy ewentualnie dochód za poprzedni rok z uwzględnieniem aktualnego dochodu pozwoliłby na poczynienie rezerw finansowych, które mogłyby zostać przeznaczone na pokrycie kosztów wynagrodzenia pełnomocnika. Brak tych danych nie pozwala tym samym na wiarygodną ocenę jak kształtuje się pełna sytuacja dochodowa skarżącej obejmująca także w niniejszej sprawie sytuację męża. Istotne jest, że małżonkowie mieszkają wspólnie, a tym samym partycypują w wydatkach związanych z utrzymaniem jednego gospodarstwa domowego. Do tych wydatków należy zaliczyć również, jak już wyżej wskazano, wydatki dotyczące kosztów sądowych z tytułu prowadzenia postępowań sądowych przez jednego z małżonków. Naczelny Sąd Administracyjny, w postanowieniu z dnia 10 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 362/11 (publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl) stwierdził, że przy badaniu zasadność przyznania prawa pomocy istotna jest okoliczność pozostawania przez małżonków we wspólnym gospodarstwie domowym. Wpływa ona bowiem na ocenę zdolności ponoszenia kosztów sądowych niezależnie od istniejącego małżeńskiego ustroju majątkowego skarżącego. Majątek oraz dochody małżonka, pozostającego z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym muszą być wzięte pod uwagę przy badaniu zaistnienia przesłanek przyznania skarżącemu prawa pomocy (por. też postanowienie NSA z dnia 23 marca 2011 r., sygn. akt II FZ 112/11). W tym stanie rzeczy uzasadnione było żądanie oświadczeń i dokumentów, które wykazywałyby możliwości płatnicze męża skarżącej. Ponadto powołana przez stronę strata z tytułu działalności gospodarczej męża nie uzasadnia przyznania prawa pomocy, po pierwsze dlatego że w żaden sposób nie została udokumentowana, a ponadto w orzecznictwie przyjmuje się, że w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania, lecz właśnie "przychodu", gdyż istnieją legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu minimalizować bądź w ogóle eliminować obciążenia podatkowe. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego (por. postanowienie NSA z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt II FZ 1843/14). Podkreślenia wymaga, że skarżąca nie wykazała ani też udokumentowała wielkości przychodu z tytułu działalności gospodarczej męża, kosztów jego uzyskania i ewentualnej straty lub dochodu, co nie pozwala na ustalenie wielkości tych kwot. Ponadto sama skarżąca w odwołaniu od decyzji organu I instancji sporządzonym pismem z dnia 23 listopada 2017 r. podała, że z tytułu działalności gospodarczej męża prowadzonej od 2015 r, nie uzyskano żadnych dochodów i że mąż jest w okresie sporych inwestycji w tą działalność w celu rozwoju firmy, a kwoty te są inwestowane ze środków pochodzących z budżetu rodzinnego. Powyższe oświadczenie strony dotyczące wysokich kosztów inwestycji w działalność gospodarczą męża finansowanych z budżetu rodziny budzi wątpliwości dotyczące braku środków finansowych na pokrycie kosztów wynagrodzenia pełnomocnika. Dodać należy, iż ze znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy zeznania podatkowego męża za 2016 r., a więc dwa lata wstecz, wynika, że z tytułu działalności gospodarczej mąż wykazał przychód w kwocie [..] zł i koszty uzyskania przychodu w kwocie [..] zł oraz stratę w kwocie – [..] zł, ponieważ koszty uzyskania przychodu przekroczyły wysokość przychodu. Powyższe dane pozwalają jedynie na ustalenie wysokości przychodu z działalności gospodarczej męża w 2016 r. i nie odnoszą się do 2017 r. Dodać należy, że z Centralnej Ewidencji i Informacji Działalności Gospodarczej (CEDIG) wynika, że mąż posiada status aktywnego przedsiębiorcy, a dnia 9 maja 2017 r. dokonał wpisu dotyczącego rozszerzenia zakresu prowadzonej działalności gospodarczej o kod [..], co oznacza, że w istocie podejmuje on czynności mające na celu zwiększenie przychodu, którego ogólna aktualna wysokość nie została wykazana w niniejszej sprawie. Z Ewidencji tej wynika, że główne miejsce prowadzenia działalności znajduje się pod adresem zamieszkania, a dodatkowe miejsce wykonywania tej działalności znajduje się pod innym adresem w tej samej miejscowości. Natomiast z pouczenia znajdującego się na stronie tej Ewidencji wynika, że przedsiębiorca ma obowiązek posiadać tytuł prawny do nieruchomości podanej w Ewidencji pod rygorem wykreślenia z tej Ewidencji, co pozwala na przyjęcie że mąż strony posiada tytułu prawny do tych nieruchomości, przy czym jedna z nich znajduje się pod adresem zamieszkania strony. Dane te potwierdzają, że stan majątkowy skarżącej i jej męża obejmujący trzy mieszkania nie pozwala na przyjęcie, iż strona znajduje w trudnej sytuacji finansowej. Skarżąca nie nadesłała również żadnych dokumentów potwierdzających wysokość szczegółowych wydatków związanych z utrzymaniem, co nie powala na ocenę, czy kształtują się one w kwotach podanych we wniosku o prawo pomocy. Poza tym skarżąca nie nadesłała ostatniej decyzji w sprawie podatku od nieruchomości i podatku rolnego, co nie pozwala na ustalenie z jakiego tytułu i w jakiej wysokości jest płatnikiem tego podatku. W rozpoznawanej sprawie wątpliwości budzi również oświadczenie strony dotyczące liczby osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym i oświadczenie, że w mieszkaniu nabytym w spadku mieszka teściowa, skoro ze zwrotnego potwierdzenia odbioru pisma starszego referendarza sądowego k-16 wynika, że zostało ono odebrane przez dorosłego domownika, czyli teściową. Przy ocenie zaś wniosku o prawo pomocy należy wziąć pod uwagę dochody wszystkich osób, z którymi wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Tym samym powyższe twierdzenie strony budzi także wątpliwości dotyczące wysokości dochodów wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Dodać należy, że opisane pismo starszego referendarza sądowego z dnia 4 kwietnia 2018 r. zostało sporządzone na podstawie art. 255 p.p.s.a, z którego wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja przepisu art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (post. z dnia 19 czerwca 2012 r. sygn. akt I OZ 38/12). Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Jednocześnie wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w takiej trudnej sytuacji spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Współpracy tej w niniejszej sprawie zabrakło. W świetle powyższego przyjąć należy, że skarżąca nie wykazała, że spełnia przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Z tych względów, w pkt I sentencji, należało odmówić przyznania stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. Natomiast odnośnie wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie, tj. w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych wskazać należy, że strona skarżąca jest zwolniona z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych na podstawie art. 239 pkt 1 lit. "a" p .p. s. a., z którego wynika, że nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu albo przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. W tej sytuacji rozpoznanie tego wniosku stało się zbędne, a postępowanie wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych podlega umorzeniu na podstawie art. 249a p.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. O umorzeniu postępowania wszczętego wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych orzeczono w pkt II sentencji. W myśl zaś art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. do czynności w zakresie przyznania prawa pomocy, które wykonuje referendarz sądowy należy wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 245 § 3 p.p.s.a. i art. 249a w związku z art. 239 pkt 1 lit "a" i art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji.