IV SA/Wr 279/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski po rozpoznaniu w dniu 22 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku Z. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi Z. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania dodatku mieszkaniowego na okres od 1 stycznia 2015 r. do 30 kwietnia 2015 r. oraz przyznania dodatku na okres od 1 maja 2015 r. do 30 czerwca 2015 r. postanawia: I. umorzyć postępowanie wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych; II. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. W rozpoznawanej sprawie postanowieniem referendarza sądowego z dnia 21 maja 2015 r. umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych. Zarządzeniem Sądu z dnia 16 października 2015 r. wyznaczono termin rozprawy na dzień 20 listopada 2015 r. Dnia 17 listopada 2015 r. skarżący pismem opatrzonym ta samą datą złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata i jednocześnie wniósł o odroczenie rozprawy do czasu ustanowienia adwokata z urzędu. Do pisma tego dołączył złożony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W jego uzasadnieniu wyjaśnił, że domaga się ustanowienia adwokata ze względu na trudną sytuację materialną i bytową, brak pracy i dochodów i pomocy z MOPS i ze strony innych osób. Jest osobą bezrobotną, zmuszoną głodować. Ostatni dochód jaki otrzymał to stypendium szkoleniowe z PUP w kwocie 988 zł. Czynsz wynosi 500 zł miesięcznie i toczy się postępowanie sądowe o jego zapłatę. Posiada mieszkanie kwaterunkowe i nie posiada innych nieruchomości oraz przedmiotów i papierów wartościowych. Po rozpoznaniu tego wniosku postanowieniem referendarza sądowego z dnia 18 listopada 2015 r. odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu oraz umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych. Odmowa ustanowienie pełnomocnika z urzędu została uzasadniona nadużyciem prawa do przyznania prawa pomocy. Na rozprawie w dniu 20 listopada 2015 r. Sąd postanowił odroczyć rozprawę z terminem piśmie celem rozpatrzenia złożonego na rozprawie wniosku o wyłączenie sędziów od rozpoznania tej sprawy oraz prawomocnego rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący w ustawowym terminie pismem z dnia 30 listopada 2015 r. złożył sprzeciw od postanowienia z dnia 18 listopada 2015 r. . Postanowieniem z dnia 25 lutego 2016 r. tut. Sąd rozpatrzył wniosek skarżącego o wyłączenie sędziów. Skarżący składając w ustawowym terminie zażalenie na powyższe postanowienie (pismo z dnia 21 marca 2016 r. k.67) w pkt 2 pisma złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w całości i ustanowienie adwokata z urzędu ze względu na ciężką sytuację materialną powołując się na wniosek z dnia 17 listopada 2015 r. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 16 czerwca 2016 r., sygn. akt I OZ 613/16 oddalił zażalenie na postanowienie Sądu z dnia 25 lutego 2016 r. dotyczące wyłączenia sędziów. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Stosownie do art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2016 r., poz. 716; dalej p.p.s.a.) od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, strona lub adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. Sprzeciw wniesiony przez adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego wymaga uzasadnienia. Stosownie do treści art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd . W świetle powyższego, wobec skutecznie wniesionego sprzeciwu, postanowienie referendarza sądowego z dnia 18 listopada 2015 r. odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata i umarzające postępowanie sądowe wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych, utraciło moc, zatem rozpoznaniu przez sąd podlega wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy zawarty w piśmie dnia 17 listopada 2015 r. i urzędowym formularzu z tego samego dnia z uwzględnieniem treści pisma procesowego z dnia 21 marca 2016 r. odwołującego się do wcześniejszego wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 17 listopada 2015 r. . Wniosek ten został zakwalifikowany jako wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata i zwolnienie od kosztów sądowych skoro skarżący we wspomnianym piśmie z dnia 18 listopada 2016 r. podał, że domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym i ustanowienia adwokata, a w urzędowym formularzu dołączonym do tego pisma podał, że wnosi o ustanowienie adwokata i zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd wyjaśnia przy tym, że zawarty w powołanym wyżej piśmie skarżącego z dnia 21 marca 2016 r. wniosek o przyznania prawa pomocy w całości i ustanowenie adwokata nie zainicjował odrębnego postępowania, lecz stanowi jedynie pismo procesowe w rozpoznawanej obecnie sprawie dotyczącej wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 17 listopada 2015 r., gdyż kolejne wnioski o prawo pomocy składane w toku postępowania w przedmiocie prawa pomocy zainicjowane wcześniejszym a nie rozstrzygniętym jeszcze prawomocnie wnioskiem skarżącego o to prawo, stanowią jedynie pisma procesowe w sprawie prawa pomocy i nie mogą doprowadzić do wszczęcia odrębnego postępowania w przedmiocie prawa pomocy (pos. NSA z dnia 15 kwietnia 2016 r. sygn. akt I OZ 362/16). Rozpoznaniu w niniejszej sprawie podlega więc, zawarty w piśmie z dnia 17 listopada 2015 r. i w dołączonym do tego pisma, złożony na urzędowym formularzu, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu z uwzględnieniem pisma procesowego skarżącego z dnia 21 marca 2016 r. W myśl art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zarówno zwolnienie od kosztów sądowych jak i ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei, w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Równocześnie wskazać należy ,że ustawa procesowa regulująca postępowanie przed sądami administracyjnymi przewiduje ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych o charakterze przedmiotowym , obejmującym poszczególne kategorie spraw. I tak w art. 239 pkt 1 lit. "h" p.p.s.a. ustawodawca przewidział zwolnienie z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków) dla strony skarżącej działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących dodatków mieszkaniowych. Tym samym, rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie stało się zbędne, co obligowało Sąd do jego umorzenia na podstawie art. 249 a p.p.s.a., o czym orzeczono w pkt I sentencji postanowienia. Za bezcelowe należy bowiem uznać rozpoznawanie wniosku w tym zakresie w sytuacji kiedy strona korzysta w tym zakresie ze zwolnienia ustawowego. Z kolei wniosek skarżącego o ustanowienie pełnomocnika procesowego w postaci adwokata nie zasługuje - w ocenie Sądu - na uwzględnienie z przyczyn, o których mowa poniżej. Należy podkreślić, że instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie przyjmuje się, że nadużycie praw procesowych należy uznać za samoistną instytucję prawa procesowego (por. Piotr Przybysz, Nadużycie prawa w prawie administracyjnym, [w:] H. Izdebski, A. Stępkowski, Nadużycie prawa, Warszawa 2003). Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych, niż przewidziane przez ustawodawcę. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to powinno być jednak wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (por. Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym; Prokuratura i prawo, nr 11/2007). Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swoich praw. Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu. Za dopuszczalną uznano m.in. odmowę przyznania pomocy prawnej z uwagi na nadużycie prawa do sądu (por. Europejska Konwencja Praw Człowieka i jej system kontrolny – perspektywa systemowa i orzecznicza, red. M. Balcerzak, T. Jasudowicz, J. Kapelańska-Pręgowska, Toruń 2011). Podkreślenia wymaga, że ocena działań stron postępowania sądowoadministracyjnego pod kątem nadużycia prawa wymaga każdorazowo wnikliwej analizy, tak, aby mieć pewność, że rzeczywiste prawo do sądu nie doznało żadnego uszczerbku. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, Sąd doszedł do przekonania, że złożone w tej sprawie żądanie przyznania prawa pomocy należy ocenić jako nadużycie tego uprawnienia. Ilość spraw skarżącego podlegających kontroli sądowoadministracyjnej jednoznacznie dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swoich praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że skarżący w latach 2009 - 2015 zainicjował znaczną ilość postępowań sądowoadministracyjnych , a mianowicie wniósł do Wydziału IV tutejszego Sądu ponad 600 skarg i wniosków wszczynających postępowanie sądowe. Liczba zarejestrowanych spraw skarżącego stale wzrasta, a w lutym 2016 r. wyniosła około 640 spraw. W większości rozpoznanych spraw skargi strony zostały odrzucone, a więc nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania. W ltach 2009-2014 skarżący złożył również około 240 wniosków o przyznanie prawa pomocy, przy czym część wniosków pozostawiono bez rozpoznania (106 ) , część wniosków oddalono na podstawie art. 247 p.p.s.a. z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi, jednak większość wniosków rozpoznano, odmawiając przyznania prawa pomocy z uwagi na nadużycie tej instytucji (82), przyznając skarżącemu prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu ( 27). W kilkudziesięciu sprawach umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (około 40) bądź poinformowano skarżącego pismem, że jest zwolniony z kosztów sądowych z mocy ustawy (ok 40). Analiza akt spraw zawisłych przed tutejszym Sądem i rozpoznanych , w których reprezentował skarżącego wyznaczony z urzędu pełnomocnik dowodzi tego ,że w większości tych spraw ustanowiony w sprawie pełnomocnik z urzędu składał opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący wypowiadał również pełnomocnictwa wyznaczonym z urzędu pełnomocnikom. Równocześnie w dużej ilości spraw skarżący złożył również wnioski o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń kończących postępowanie sądowe, a także wnioski o dokonanie wykładni tych orzeczeń i wstrzymanie ich wykonania. Skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia kończącego postępowanie zostały odrzucone, z powodu ich niedopuszczalności. Wnioski o wykładnię orzeczeń zostały załatwione odmownie lub też dodatkowo umorzono postępowanie wszczęte kolejnymi wnioskami w tym przedmiocie. We wszystkich sprawach odmówiono wstrzymania wykonania orzeczenia. Ponadto skarżący wielokrotnie składał wnioski o wyłączenie sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, przy czym po wyznaczeniu przez Naczelny Sąd Administracyjny innego Sądu, np. w Gliwicach, w Opolu, celem rozpoznania sprawy, skarżący wnosił o wyłączenie sędziów również i tych Sądów. Jak wynika natomiast ze złożonego w tej sprawie ostatniego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący domaga się przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata w zakresie objętym jego wnioskiem o wymierzenie organowi grzywny. Tymczasem w celu wniesienia i rozpatrzenia tego wniosku wszczynającego postępowanie , nie jest wymagany przymus adwokacko – radcowski. W tym kontekście należy wskazać, że o ile sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie w efekcie skutecznego wniesienia każdej skargi czy wniosku wszczynającego postępowanie, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Sąd, jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżącego, licznych i merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa. Działania procesowe skarżącego stanowią przykład nadużycia prawa do sądu i jako takie nie zasługują na ochronę i skutkować powinny odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy bowiem wyważyć z jednej strony indywidualne prawo skarżącego do sądu i prawo do sądu ujmowane generalnie, którego elementem jest także prawo do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Wobec ograniczenia środków publicznych, przyznanie skarżącemu prawa pomocy oznaczałoby wydłużenie postępowania w pozostałych sprawach sądowoadministracyjnych, które nie są wszczynane dla samego faktu zainicjowania sprawy, a zatem godzić mogłoby w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 18 marca 2014 r., I OZ 175/14, z dnia 18 grudnia 2014 r., I OZ 1163/14 i z dnia 19 grudnia 2014 r., I OZ 1179/14). W konsekwencji należało odmówić zastosowania w sprawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i uznać, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata nie zasługiwał na uwzględnienie, o czym orzeczono w pkt II postanowienia.