IV SA/Wr 475/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ireneusz Dukiel Sędziowie: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski (sprawozdawca) po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 lutego 2021 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu wraz z odsetkami oddala skargę w całości. Przystępując do rozstrzygania Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy j/n. Skarżoną decyzją - po rozpatrzeniu odwołania A. K. (dalej: strona, skarżąca) - Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. (dalej: SKO, Kolegium) utrzymało w mocy - wydaną z upoważnienia Prezydenta Ś. - decyzję w sprawie uznania świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego stronie na dziecko, wypłaconego za okres od 1 maja 2016 r. do 29 grudnia 2017 r. w łącznej kwocie 27.181,30 zł, za nienależnie pobrane podlegające zwrotowi i zobowiązania strony do zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z odsetkami. Jako podstawę prawną decyzji podało art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. - dalej: K.p.a.) w zw. z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej: u.ś.r.). SKO uzasadniało, że zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Wskazało, że stosownie do art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się także świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Zauważyło, że sytuacja taka miała miejsce w przypadku strony. Mianowicie, decyzją z 19 grudnia 2018 r. SKO utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z 31 października 2018 r. wydaną po wznowieniu postępowania w sprawie przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego za w/w okres. Dostrzegło, że na mocy tych decyzji - w wyniku wznowienia postępowania - uchylono decyzję przyznającą stronie świadczenie pielęgnacyjne i odmówiono prawa do tego świadczenia. SKO stwierdziło, że w zaistniałej sytuacji organ I instancji obowiązany był wydać orzeczenie o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne i zażądać jego zwrotu, jako nienależnie pobranego wraz z odsetkami. Dodało, że decyzja SKO z 19 grudnia 2018 r. była przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (dalej: WSA) we Wrocławiu, który oddalił skargę strony, zaś Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: NSA) oddalił skargę kasacyjną strony od tego wyroku. W skardze skarżąca zaskarżyła decyzję SKO w całości. Zarzuciła naruszenie: - przepisów postępowania, tj. art. 7 § 1, art. 75, art. 77, art. 78, art. 80 i art. 81a K.p.a., przez nieprzeprowadzenie dowodów zawnioskowanych przez stronę, niepełne rozpatrzenie dowodów zebranych w sprawie i rozstrzyganie wątpliwości co do stanu faktycznego i prawnego na niekorzyść strony, które to wady postępowania doprowadziły do błędnego ustalenia, że skarżąca pobrała nienależne świadczenie; - przepisu art. 30 ust. 1 w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. przez błędne zastosowanie. Tak stawiając zarzuty strona wniosła o uchylenie w całości obu wydanych w sprawie decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania. Skarżąca uzasadniała, że formalnie zgłosiła wniosek o wpis do ewidencji działalności gospodarczej, jednak nigdy takiej działalności nie podjęła (nie osiągnęła z niej żadnych dochodów) i z dniem 29 grudnia 2017 r. wykreśliła się z tej ewidencji. Stwierdziła, że okoliczności te nie skutkowały w żaden sposób zmianą decyzji SKO z 19 grudnia 2018 r. Zauważyła, że w postępowaniu zakończonym tą decyzją organy administracji wyraziły pogląd, że art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. przewiduje oczywisty skutek w postaci uznania, że każde świadczenie wypłacone w warunkach opisanych w tym przepisie należy traktować jako świadczenie pobrane nienależnie. Podała, że pogląd ten, będący skutkiem wykładni prawa materialnego, znajduje odzwierciedlenie w wielu orzeczeniach sądów administracyjnych, ale nie we wszystkich. Wywiodła, że wykładnia językowa, celowościowa i logiczna art. 30 u.ś.r. nie daje takich rezultatów, jak wspomniany wyżej, z następujących powodów. Ustawodawca posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego" a nie "świadczenia nienależnego". Różnica językowa jest taka, że aby ustalić, iż świadczenie jest nienależne wystarczy rzeczywiście wskazać, że odpadła przyczyna, dla której je wypłacono a jest nią również i to, że zmieniono, czy uchylono decyzję na podstawie której świadczenie wypłacono. Natomiast aby zabrać świadczenie, które się starającemu nie należy trzeba zbadać, jaka była jego świadomość co do spełnienia kryterium jego przyznania. Powyższa - zdaniem strony skarżącej - prawidłowa wykładnia poparta jest tezami wyroków WSA w Gliwicach z 12 sierpnia 2020 r. (II SA/Gl 382/20), w Poznaniu z 29 stycznia 2020 r. (II SA/Po 599/19) i w Bydgoszczy z 19 grudnia 2017 r. (II SA/Bd 699/17). Strona dowodziła, że w postępowaniu administracyjnym organ ma obowiązek rozstrzygać wątpliwości co do treści normy prawej na korzyść strony, w sytuacji, gdy przedmiotem postępowania jest nałożenie na stronę obowiązku albo odebranie uprawnienia oraz że zgodnie z wymogami konstytucyjnymi niejednoznaczne przepisy nie mogą być interpretowane na niekorzyść strony. Stwierdziła, że w sprawie naruszono te zasady interpretacji prawa. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Skarga okazała się nieuzasadniona. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Natomiast w myśl art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Z powyższego wynika zatem, że jednym z przypadków pobrania nienależnie świadczeń rodzinnych jest określony w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. przypadek świadczenia rodzinnego przyznanego na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w tej sprawie. Mianowicie, w obrocie prawnym funkcjonuje ostateczna decyzja SKO z 19 grudnia 2018 r. wydana w wyniku odwołania strony skarżącej od decyzji organu I instancji z 31 października 2018 r., wydanej po wznowieniu postępowania w sprawie przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 maja 2016 r. do 5 stycznia 2018 r. zakończonego decyzją z 8 sierpnia 2016 r. Na mocy tych decyzji - wskutek wznowienia postępowania - uchylono decyzję przyznającą stronie świadczenie pielęgnacyjne i odmówiono prawa do tego świadczenia za okres od 1 maja 2016 r. do 29 grudnia 2017 r. Trafnie zatem przyjęło Kolegium w skarżonej decyzji, że w zaistniałej w sprawie sytuacji organ I instancji obowiązany był wydać orzeczenie o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne, w stosunku do świadczenia rodzinnego wypłaconego za w/w okres oraz zażądać jego zwrotu jako nienależnie pobranego wraz z odsetkami za zwłokę oraz że orzeczenie to jest następstwem wcześniejszego rozstrzygnięcia Kolegium. Dodać trzeba, że decyzja Kolegium z 19 grudnia 2018 r. była przedmiotem skargi strony skierowanej do WSA we Wrocławiu, który oddalił skargę wyrokiem z 11 czerwca 2019 r. (IV SA/Wr 121/19), zaś NSA wyrokiem z 29 kwietnia 2020 r. (I OSK 2425/19) oddalił skargę kasacyjną strony wniesioną od tego wyroku. Należy w tym miejscu podkreślić za NSA (wyrok z 25 września 2019 r., I OSK 1437/19; dostępny: CBOSA), że ani w art. 30 ust. 1, ani w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., nie występuje przesłanka negatywnego zachowania się strony ukierunkowanego na niezgodne z prawem administracyjnym korzystanie ze środków publicznych. W piśmiennictwie wskazuje się natomiast, że od organu nie wymaga się wykazania winy strony, co oznacza, że do uznania świadczenia za nienależnie pobrane dochodzi w każdym przypadku, o którym mowa powyżej, także wówczas, jeżeli strona nie zawiniła w uzyskaniu świadczenia, które jej w istocie nie przysługiwało. Regulacja zamieszczona w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest bowiem odmienną regulacją od pozostałych (zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 u.ś.r.), toteż w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia. Wobec powyższego stwierdzić należy, że w sprawie zasadnie organy nie badały, czy można skarżącej przypisać winę w pobraniu nienależnego świadczenia pielęgnacyjnego. Kwestia ta nie ma znaczenia dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, skoro podstawę uznania za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne stanowił przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. Każde świadczenie wypłacone w warunkach z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. trzeba bowiem traktować jako świadczenie nienależnie pobrane, zaś decyzja zapadła w okolicznościach opisanych w powołanym przepisie ma niejako charakter związany. Odmiennie wykładając ten przepis organ dopuściłby się jego naruszenia. Zasadnie zatem w sprawie uznano, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych bezwarunkowo nakładają obowiązek zwrotu świadczeń rodzinnych pobranych na podstawie decyzji, która została wyeliminowana z obrotu prawnego wskutek wznowienia postępowania. Z przytoczonych względów oraz mając na uwadze okoliczności prawne i faktyczne sprawy, zarzuty skargi uznać należy za nieusprawiedliwione. W konsekwencji skargę trzeba oddalić w całości, o czym orzeczono zgodnie z art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.). Sąd orzekł w sprawie na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.). Stosownie do tego przepisu, przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.