IV SA/Wr 698/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Masternak-Kubiak Sędziowie Asesor WSA Ewa Kamieniecka Sędzia WSA Lidia Serwiniowska Protokolant Katarzyna Leśniowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 25 lipca 2006r. sprawy ze skargi Przedsiębiorstwa Handlowo-Usługowego K. W. na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy we W. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie nakazu wypłaty bezpodstawnie dokonanych potrąceń z należnego wynagrodzenia za pracę uchyla decyzję I i II instancji Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Inspektor Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy we W. nakazał Przedsiębiorstwu Handlowo-Usługowemu K. W. wypłacić M. R. kwotę [...] zł. (brutto) tytułem zwrotu dokonanych, bezpodstawnych potrąceń tej kwoty z należnego wynagrodzenia za pracę za okres od [...]r. do [...]r. Jako podstawę prawną decyzji wskazał art. 9 pkt 2a ustawy z dnia 6 marca 1981r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. z 2001r. Nr 124, poz 1362 z późn. zm. oraz z 2004r. Nr 173, poz. 1808), a także art. 85, 86 i 94 pkt 5 ustawy z dnia 26 czerwca 1974r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm. oraz z 2004r. Nr 120, poz. 1252). W uzasadnieniu podał, że stan faktyczny został przedstawiony w protokole nr rej. [...]z dnia [...]r. sporządzonym z przeprowadzonej kontroli. Dalej organ orzekający wskazał, że decyzja została opatrzona rygorem natychmiastowej wykonalności, gdyż w interesie społecznym leży, aby świadczenia ze stosunku pracy stanowiące często jedyne źródło utrzymania były pracownikom wypłacane w czasie ich wymagalności. Mając powyższe na uwadze organ ten orzekł jak w wydanej decyzji. W odwołaniu od niniejszej decyzji Przedsiębiorstwo Handlowo-Usługowe K. W. domagało się uchylenia nakazu w całości i wstrzymania jego wykonania do czasu rozpatrzenia odwołania. Odwołujący się wskazał, że w dniach [...],[...] i [...]r. w Przedsiębiorstwie została przeprowadzona kontrola, w wyniku której stwierdzono, iż pracodawca bezprawnie dokonywał potrąceń z wynagrodzenia M. R. w okresie od [...]r. do [...]r. z tytułu niedoborów stwierdzonych podczas przeprowadzanych inwentaryzacji w łącznej kwocie [...] zł. oraz, że potracenia te były dokonywane bez zgody pracownika oraz bez zawarcia z nim stosownej umowy o odpowiedzialności materialnej. Dalej podał, iż nie zgadza się z orzeczeniem organu kontrolującego, bowiem z posiadanej dokumentacji osobowej pracownika – M. R. - wynika zupełnie odmienny stan faktyczny. Podniósł, że wyżej wymieniona w dniu [...]r. podpisała oświadczenie o pełnej odpowiedzialności za powierzone środki pieniężne i towar handlowy w sklepie oraz w przypadku różnic remanentowych powyżej 0,4% obrotu sklepu zobowiązała się do uzupełnienia brakującej kwoty z wynagrodzenia. Nadto wskazał, iż M. R. wyrażała zgodę na potrącanie stosownych kwot z wynagrodzenia za pracę składając podpis na listach płac. Wskazano również na to, iż w dniu [...]r. została zawarta pomiędzy pracodawcą, a M. R. umowa o wspólnej odpowiedzialności materialnej za ewentualne niedobory w towarach, gotówce, opakowaniach i urządzeniach oraz innych składnikach majątkowych sklepu. Reasumując stwierdził, iż z uwagi na powyższe wydany nakaz jest bezprzedmiotowy, a odwołanie jest w pełni zasadne. Zaskarżoną decyzją z dnia [...]r. Nr [...] z powołaniem się na przepis art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 10 oraz art. 16 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 6 marca 1981r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. z 2001r. Nr 124, poz. 1362 z późn. zm.) Okręgowy Inspektor Pracy we W. utrzymał w mocy decyzję nr 1 zawartą w nakazie z dnia [...]r. , nr rej. [...]. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że w dniach [...],[...] oraz [...]r. przeprowadzona została kontrola pracodawcy K. W. prowadzącej Przedsiębiorstwo Handlowo-Usługowe K. W. W wyniku dokonanych ustaleń, utrwalonych w protokole nr rej. [...] stwierdzono, iż pracodawca w okresie od [...]r. do [...]r. bezpodstawnie potrącił M. R. z wynagrodzenia za pracę kwotę [...] zł. (brutto) tytułem niedoborów ujawnionych w wyniku inwentaryzacji (zestawienie dokonanych potrąceń zawiera załącznik nr 2 do niniejszego protokołu). Dalej organ odwoławczy wskazał, iż organ pierwszej instancji uznał powyższe potrącenia za bezprawne ze względu na fakt, iż pracodawca dokonał ich bez zgody pracownika oraz pominął fakt braku właściwej umowy dotyczącej odpowiedzialności materialnej pracownika. Nadto podał, że ustalony stan faktyczny nie został zakwestionowany przez pracodawcę, który nie wniósł zastrzeżeń do protokołu kontroli. Jednakże w odwołaniu wskazano na nowe okoliczności faktyczne sprawy, a przede wszystkim na złożenie w dniu [...]r. przez M. R. oświadczenia, iż ponosi ona pełną odpowiedzialność za powierzone środki pieniężne i towar handlowy w sklepie, a w przypadku różnic remanentowych zobowiązuje się do uzupełnienia brakującej kwoty z własnego wynagrodzenia. Ponadto w odwołaniu stwierdzono, iż pracownica pobierając wynagrodzenia obniżone i składając swój podpis na listach płac, wyrażała zgodę na przedmiotowe potrącenia. W odwołaniu podano także, iż zawarła ona w dniu [...]r. umowę o wspólnej odpowiedzialności materialnej. W dalszej części uzasadnienia organ drugiej instancji wskazał, iż mając na względzie wynikający z art. 7 i 77 kpa obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, Okręgowy Inspektor Pracy skierował do organu pierwszej instancji zlecenie przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego. W wyniku ponownie przeprowadzonej kontroli w dniach [...] i [...]r. (protokół kontroli [...]) stwierdzono, że M. R. złożyła w dniu [...]r. oświadczenie, iż w przypadku różnic remanentowych powyżej 0,4% obrotu sklepu zobowiązuje się do uzupełnienia brakującej kwoty z wynagrodzenia za pracę, jak również to, że zawarła w dniu [...]r. umowę o wspólnej odpowiedzialności materialnej. W związku z powyższym organ odwoławczy stwierdził, iż uzasadnienie decyzji organu pierwszej instancji jest częściowo błędne. Zgodność z prawem dokonywanych potrąceń z wynagrodzenia za pracę nie jest bowiem uzależniona od istnienia umowy o odpowiedzialności materialnej, którą, jak wykazało uzupełniające postępowanie dowodowe, M. R. zawarła. Zawarcie takiej umowy powoduje zmianę zasad odpowiedzialności, ustalenie zakresu odpowiedzialności materialnej pracownika (w przypadku umowy o współodpowiedzialności materialnej), a w razie wystąpienia niedoborów w powierzonym mieniu wprowadza domniemanie winy pracownika. Jednakże istnienie takiej umowy nie wywołuje skutku w zakresie możliwości dokonywania przez pracodawcę potrąceń z wynagrodzenia za pracę, które podlega szczególnej ochronie określonej w rozdziale II działu trzeciego Kodeksu pracy. Zgodnie z art. 87 kp z wynagrodzenia za pracę, bez zgody pracownika, mogą być potrącane tylko enumeratywnie wymienione w tym przepisie rodzaje należności, tj. sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych, zaliczki pieniężne i kary pieniężne przewidziane w art. 108 kp. Inne należności mogą być potrącane z wynagrodzenia tylko za zgodą pracownika wyrażoną na piśmie (art. 91 kp). Dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy najistotniejsze znaczenie ma fakt skutecznego wyrażenia przez pracownika zgody na dokonywanie potrąceń. Pracodawca wskazuje w tym zakresie na oświadczenie z dnia [...]r. oraz na fakt podpisywania list płac przez M. R. W odniesieniu do powołanego oświadczenia organ drugiej instancji stwierdził, iż z jego treści wynika, że to pracownica zobowiązała się do uzupełnienia brakujących kwot z własnego wynagrodzenia za pracę, czego nie można utożsamiać ze zgodą na dokonywanie potrąceń z jej wynagrodzenia. Taka wykładnia tego oświadczenia wynika nie tylko z jego brzmienia, ale potwierdzają ją także znajdujące się w aktach sprawy odrębne, pisemne zgody innych pracowników na dokonywanie potrąceń niedoborów o określonej wysokości z wynagrodzenia za pracę, które stanowią dowód znajomości przez pracodawcę przepisów dotyczących zasad dokonywania potrąceń z wynagrodzenia za pracę. W wyniku uzupełniającego postępowania dowodowego stwierdzono, iż: "M. R. jako jedyna z pracowników nie wyrażała każdorazowych zgód na dokonywane potrącenia kwot z wynagrodzenia za pracę." Powyższego ustalenia zaś, pracodawca nie zakwestionował i nie wniósł zastrzeżeń do protokołu kontroli nr rej. [...]. W tym kontekście, jak stwierdził organ odwoławczy, podkreślenia wymaga również okoliczność, iż oświadczenie pracownika o wyrażeniu zgody na dokonywanie potrąceń z wynagrodzenia za pracę wymaga dla swej skuteczności prawnej spełnienia określonych warunków, a przede wszystkim musi mieć formę pisemną oraz powinno zawierać określenie należności w ustalonej wysokości. W orzecznictwie, jak i w doktrynie ugruntowany jest pogląd o nieważności oświadczenia pracownika dotyczącego wyrażenia zgody na dokonywanie przez pracodawcę potrąceń z wynagrodzenia za pracę z tytułu niedoborów mogących ujawnić się dopiero w przyszłości. Oświadczenie takie, jako naruszające art. 91 kp, a tym samym sprzeczne z ustawą, jest nieważne na podstawie art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 1964, Nr 16 poz. 93 z późn.zm.) stosowanego w sprawach nieuregulowanych przepisami prawa pracy z mocy art. 300 kp. Dla ważności oświadczenia pracownika wymagana jest bowiem świadomość wielkości długu. Do wniosku takiego prowadzi zarówno wykładnia językowa przepisu art. 91 kp, tj. użycie przez prawodawcę zwrotu "inne należności", a więc wskazującego na sprecyzowane co do wysokości zobowiązania pracownika, jak i wykładnia celowościowa przepisów dotyczących wynagrodzenia za pracę, jako świadczenia stanowiącego podstawę utrzymania pracowników i ich rodzin, a tym samym podlegającego szczególnej ochronie. Jak wskazał dalej organ drugiej instancji, jednoznaczne stanowisko w tej kwestii zajął również Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 4 października 1994r. (IPZP 41/94), jak i w wyroku z dnia 5 maja 2004r. (I PK 529/03), w uzasadnieniu którego podkreślono, iż zgoda pracownika, o jakiej mowa w art. 91 kp, nie może być " blankietowa", czyli dokonana bez odniesienia do konkretnej, znanej już należności oraz do skonkretyzowanej kwoty. W niniejszej sprawie, złożone przez M. R. pisemne oświadczenie z dnia [...]r. nie spełnia również tych warunków. W odniesieniu do podpisów na listach płac stwierdzić należy, iż stanowią one potwierdzenie otrzymania kwot pieniężnych w listach tych wymienionych. Zgoda pracownika, w myśl art. 91 kp, ma być wyrażona na piśmie. Intencją ustawodawcy było więc to, aby zgoda taka była wyraźna, a nie domniemana. Z tego względu, zdaniem organu odwoławczego, nie można składanym na listach płac podpisom przypisywać znaczenia innego jak tylko potwierdzenia otrzymywanych kwot, w szczególności nie można domniemywać w ten sposób zgody na dokonywane przez pracodawcę potrącenia. Mając na względzie powyższe okoliczności oraz wynikające z art. 9 pkt 2a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy uprawnienie inspektora pracy do nakazania pracodawcy wypłaty należnego pracownikowi wynagrodzenia za pracę, Okręgowy Inspektor Pracy, uznając dokonane potrącenia za bezprawne, postanowił jak w sentencji. W skardze na tę decyzję pracodawca domagał się jej uchylenia. Podniósł, iż oświadczenia M. R. o wspólnej odpowiedzialności materialnej z dnia [...]r. za powstałe ewentualne niedobory w towarach, gotówce, opakowaniach i urządzeniach oraz innych składnikach majątkowych sklepu, a także indywidualne oświadczenie z dnia [...]r., w którym wyraża ona zgodę na potrącanie z jej wynagrodzenia różnic remanentowych powyżej 0,4% obrotu sklepu - są bezsprzecznie zgodą pracownicy na dokonywanie potrąceń z jej wynagrodzenia za pracę. Dodał także, iż wymóg art. 91 kp w tym przypadku jest spełniony, gdyż zgoda pracownicy na potrącanie z jej wynagrodzenia za pracę należności innych niż wymienione w art. 87 § 1 i 7 kp jest wyrażona na piśmie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do postanowień art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej pod względem zgodności z prawem jej działań, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Wskazać należy, że zgodnie z przepisem art. 9 pkt 2a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 124, poz. 1326 z póź. zm.): "W razie stwierdzenia naruszenia przepisów prawa pracy właściwe organy Państwowej Inspekcji Pracy uprawnione są do nakazania pracodawcy wypłaty należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego świadczenia przysługującego pracownikowi". Zdaniem Sądu przepis ten nie jest przepisem szczególnym, o którym mowa w art. 2 § 3 kodeksu postępowania cywilnego wyłączającym rozstrzyganie sporów między pracodawcą a pracownikiem z kompetencji sądu powszechnego i przenoszącym to uprawnienie do kompetencji organu administracji publicznej – Państwowej Inspekcji Pracy. Sądy powszechne są w dalszym ciągu organem państwa uprawnionym do rozstrzygania ewentualnych roszczeń wynikających ze stosunku pracy, w tym sporów między pracownikiem i pracodawcą o wypłatę należnego wynagrodzenia za pracę, a także innych świadczeń przysługujących pracownikowi, ponieważ spory te są sprawami cywilnymi, a te podlegają kognicji sądu powszechnego. Nakaz wystawiony przez inspektora Państwowej Inspekcji Pracy na podstawie wskazanego przepisu prawa spełnia inną funkcję. Jego celem jest wymuszenie na pracodawcy wypełnienia obowiązku wynikającego z zawartej umowy z pracownikiem w zakresie wypłaty wynagrodzenia i tych elementów umowy, które związane są z wynagrodzeniem. Z brzmienia art. 9 pkt 2a, w/w ustawy wynika, że inspektor pracy uprawniony jest do nakazania pracodawcy wypłaty należnego wynagrodzenia, a także innego przysługującego pracownikowi świadczenia. Użycie przez ustawodawcę w tym przepisie prawa słów: "należnego wynagrodzenia" a dla "innego świadczenia" użycie słowa: "przysługującego" wskazuje, że świadczenie ma być wymagalne a obowiązek jego wypłaty – bezsporny. Oznacza to, że inspektor pracy nie posiada uprawnień do rozstrzygania w przypadku wystąpienia sytuacji spornej, gdyż kompetencja w tym zakresie należy do sądu powszechnego. Istota nakazu o jakim mowa w art. 9 pkt 2a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy z dnia 6 marca 1981r. sprowadza się do skłonienia pracodawcy aby ten wypełnił ciążący na nim względem pracownika obowiązek należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego przysługującego pracownikowi świadczenia wówczas, gdy obowiązek ten jest wymagalny i bezsporny. Tym samym w przypadku wystąpienia sytuacji spornej inspektor pracy nie może nałożyć na pracodawcę obowiązku wypłaty należnego pracownikowi wynagrodzenia i innych składników z nim związanych. Wobec powyższego wydane w niniejszej sprawie decyzje jako podjęte z naruszeniem art. 9 pkt 2a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy podlegają uchyleniu. Z okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wynika bowiem, że pracodawca kwestionuje w świetle powołanych przepisów nakaz zwrotu dokonanych potrąceń z wynagrodzenia za pracę. Niezależnie od powyższego należy zauważyć, że organ I instancji wystawił nakaz, w którego osnowie wymienił pracownika, któremu pracodawca jest zobowiązany wypłacić potrąconą z wynagrodzenia za pracę kwotę pieniężną. Tak wystawiony nakaz jest nieprawidłowy, ponieważ stwarza wrażenie istnienia tytułu wykonawczego dla wyżej wymienionego pracownika do wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Prawidłowy nakaz winien wskazywać istnienie obowiązku po stronie pracodawcy w zakresie wypłaty ekwiwalentu i zasiłku chorobowego, a w uzasadnieniu winny być wymienione osoby, którym zalega z wypłatą przysługujących im świadczeń oraz wysokość należności podlegających zwrotowi. W tej sytuacji Sąd uchylił wydane w sprawie decyzje na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), nie orzekając w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji (art. 152).