IV SA/Wr 73/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, Sędziowie Sędzia WSA Sędzia WSA Ireneusz Dukiel, Ewa Kamieniecka (sprawozdawca), Protokolant starszy referent sądowy Katarzyna Kiermacka, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 4 listopada 2021 r. sprawy ze skargi B. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane i zobowiązanie do jego zwrotu z odsetkami uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. W dniu 6 maja 2019 r. B. L. złożył do Ośrodka Pomocy Społecznej w B. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką S. L. Zgodnie z orzeczeniem o niepełnosprawności z dnia [...] S. L. została zaliczona do osób niepełnosprawnych do 31 marca 2020 r. wraz ze wskazaniem konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (pkt 8). Decyzją z dnia [...] nr [...] Burmistrz B. przyznał wnioskodawcy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką na okres od 1 maja 2019 r. do 31 marca 2020 r. w wysokości 1.583 zł miesięcznie. Stosownie do decyzji z dnia [...] nr [...] wysokość świadczenia pielęgnacyjnego od 1 stycznia 2020 r. wynosiła 1.830 zł. Decyzją z dnia [...] nr [...] organ pierwszej instancji uchylił decyzję z dnia [...] nr [...], przyznającą świadczenie pielęgnacyjne. Jako powód uchylenia decyzji wskazano podanie przez stronę nieprawdziwych danych we wniosku – córka od 6 maja 2019 r. mieszka razem z matką w W., która nad nią sprawuje opiekę. W związku z powyższym decyzję przyznającą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad córką S. należało uchylić od 1 maja 2019 r. Kolejną decyzją z dnia [...] nr [...] organ pierwszej instancji uchylił decyzję z dnia [...] nr [...], przyznającą świadczenie pielęgnacyjne. Jako powód uchylenia decyzji wskazano niesprawowanie stałej opieki nad córką przez wnioskodawcę od 6 maja 2019 r., dlatego też świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wnioskodawcy do 5 maja 2019 r. W związku z powyższym decyzję przyznającą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad córką S. należało uchylić od 6 maja 2019 r. Następnie decyzją z dnia [...] nr [...] organ pierwszej instancji, powołując art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.: Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), uznał za nienależnie pobrane przez wnioskodawcę świadczenie pielęgnacyjne za styczeń 2020 r. w kwocie 1.830,00 zł i zobowiązał wnioskodawcę do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 1.830,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Organ wskazał, że z ustaleń Ośrodka Pomocy Społecznej w W. wynika, że córka S. mieszka z matką w W., matka sprawuje nad córką opiekę i córka uczęszcza do szkoły w W. Ponadto na podstawie wywiadu środowiskowego ustalono, że wnioskodawca nie sprawuje stałej opieki nad córką, ponieważ większość czasu mieszka ona u matki. OPS w B. otrzymał również oświadczenie matki dziecka, z którego wynika, że matka sprawuje opiekę nad córką S. od 6 maja 2019 r. W odwołaniu strona wskazała, że była uprawniona do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ nie została pozbawiona praw rodzicielskich. Wnioskodawca wyjaśnił, że zrezygnował z prowadzenia działalności gospodarczej od sierpnia 2014 r. i za zgodą żony zajmował się czwórką dzieci, w tym córką S.. Natomiast żona od września 2014 r. poszła do pracy, a od maja 2017 r. rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej. W styczniu 2020 r. żona zrezygnowała z prowadzenia działalności gospodarczej, bo nie miała perspektyw uregulowania ogromnych zobowiązań finansowych. Od marca 2019 r. dzieci, w tym S., większość czasu przebywały pod opieką wnioskodawcy przez cały rok szkolny. S. była w szkole tylko 101 dni, ponieważ 79 dni była chora i przebywała pod opieką wnioskodawcy, również w wakacje, ferie, święta i dni wolne od nauki. Rodzeństwo było pod opieką wnioskodawcy 264 dni. W piśmie z dnia 28 października 2020 r. odwołujący się wyjaśnił, że córka od kwietnia 2019 r. do marca 2020 r. była tylko 101 dni w szkole ponieważ 79 dni była chora i przebywała pod opieką wnioskodawcy, również w wakacje, ferie, święta i dni wolne od nauki. Rodzeństwo było pod opieką wnioskodawcy 264 dni. żona zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej z powodu kłopotów finansowych, a nie z powodu rozwodu czy też konieczności opieki nad córką. Wnioskodawca w 2018 r. nabył prawo do emerytury. Obecnie wszystkie dzieci są pod jego opieką i to wnioskodawca dowozi je do szkoły do W. Czasami zawozi dzieci do matki na sobotę i niedzielę. Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. decyzja z dnia [...] nr SKO [...] utrzymało w mocy zaskarżona decyzję organu pierwszej instancji. Jak wskazał organ odwoławczy, od 6 maja 2019 r. córka S. mieszka u matki w W., która sprawuje nad nią opiekę i ponosi koszty rehabilitacji. U wnioskodawcy S. przebywała od piątku do poniedziałku rano, kiedy wnioskodawca odwoził córkę do szkoły w W. Oznacza to, że strona nie sprawowała opieki nad córką w sposób ciągły, wymagający rezygnacji z zatrudnienia. Odwołujący się pobrał świadczenie pielęgnacyjne, mimo że nie był do tego uprawniony. Ponadto, decyzją z dnia [...] nr [...] organ pierwszej instancji uchylił decyzję z dnia [...] nr [...], przyznającą świadczenie pielęgnacyjne. Wnioskodawca nie złożył od tej decyzji odwołania, zatem jest ona ostateczna. Kolegium zauważyło, że warunkiem uznania wypłaconych świadczeń za świadczenia nienależnie pobrane (art. 30 ust. 2 pkt 1) jest pouczenie świadczeniobiorcy o okolicznościach powodujących utratę prawa do pobierania przyznanych świadczeń. Wnioskodawca został pouczony w decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne oraz w formularzu wniosku, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, jest zobowiązany do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenie oraz został pouczony o tym, że w przypadku pobrania nienależnych świadczeń jest zobowiązany do ich zwrotu. Pomimo tych pouczeń, wnioskodawca pobierał świadczenie pielęgnacyjne w styczniu 2020 r., gdy nie sprawował stałej opieki nad niepełnosprawną córką. Należy uznać, że wiedział lub powinien wiedzieć o okolicznościach, w których świetle to świadczenie mu nie przysługuje. Zatem zostały spełnione przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przy uwzględnieniu że wnioskodawca utracił uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego na skutek uchylenia ostateczną decyzją z dnia [...] decyzji przyznającej świadczenie z dnia 14 maja 2019 r. Natomiast zarzuty zawarte w odwołaniu dotyczą okoliczności, stanowiących przesłanki uchylenia decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu skarżący zarzucił, że nie został pozbawiony praw rodzicielskich i w celu opieki nad dzieckiem zrezygnował z emerytury przysługującej od 20 kwietnia 2018 r. Żona prowadziła działalność gospodarczą i miała mało czasu dla dzieci, nie zgłaszała pretensji do chwili rozpadu związku. Od ponad 4 lat dzieci, w tym córka S., większość czasu przebywały u niego, i to skarżący jeździł do szpitali (operacja uszów, usunięcie migdałów, konsultacje ortopedyczne). Dzieci dowoził najpierw do szkoły do K., potem do W.. Decyzja została wydana przez pracownika, który nie wyjaśnił wszystkich okoliczności stanu faktycznego, dopuszczając się naruszenia art. 7., art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80 § 1, art. 107 § 3 oraz art. 145 § 1 k.p.a. Organ naruszył również art. 10 § 1 w związku z art. 79 § 1 i § 2 i art. 81 k.p.a. przez uniemożliwienie stronie wzięcie czynnego udziału w postępowaniu. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 2107 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej p.p.s.a.), uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga w rozpatrywanej sprawie podlega uwzględnieniu. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej u.ś.r.). Wydanie przez organ decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego może nastąpić dopiero po stwierdzeniu, że zachodzi jedna z przesłanek wymienionych w art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Natomiast stosownie do art. 30 ust. 2 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. W rozpatrywanej sprawie organ pierwszej instancji jedynie przywołał treść art. 30, nie wskazując która z przesłanek wymienionych w art. 30 ust. 2 u.ś.r wystąpiła w sprawie jego zdaniem. Natomiast organ drugiej instancji powołał się na przesłankę, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., czyli zaistnienie okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Mianowicie organ odwoławczy uznał, że skarżący utracił uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego na skutek uchylenia ostateczną decyzją decyzji przyznającej to świadczenie z uwagi na niesprawowanie stałej opieki nad niepełnosprawną córką. Treść art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek to istnienie okoliczności, powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, drugi to pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania. Pouczenie spełnia wymogi prawidłowego tylko wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, by następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie (wyrok WSA w Bydgoszczy z 19 grudnia 2017 r., sygn. akt II SA/Bd 699/17, publ. LEX nr 2437882). Z treści art. 25 ust. 1 u.ś.r. wynika, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Z przepisu tego wynika jednoznacznie, że moment w jakim rodzi się obowiązek powiadomienia organu to moment wystąpienia określonych zmian. Nie bez znaczenia dla oceny, czy spełniony został element subiektywny wynikający z definicji pobranego nienależnie świadczenia, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., jest zatem czas, w jakim świadczeniobiorca uzyskał wiedzę, co do wystąpienia zmian mających wpływ na jego dotychczasową sytuację prawną, skutkujących konieczność zawiadomienia organu. Jak zauważa się w orzecznictwie sądów administracyjnych - "nie można dokonywać wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy w oderwaniu od treści jej art. 25 ust. 1 uznając, że chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczenia oraz z którą powinien i mógł on powiadomić organ o tej okoliczności nie ma żadnego znaczenia dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane". Z tego względu, dla ustalenia, od kiedy świadczenia rodzinne są pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń, i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności, na co wskazuje treść art. 30 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 25 ust. 1 u.ś.r. (vide: wyroki sądów administracyjnych: WSA w Warszawie z dnia 26 października 2010 r. sygn. akt VIII SA/Wa 538/10, LEX nr 760307, WSA w Szczecinie z dnia 13 stycznia 2011 r. sygn. akt II SA/Sz 780/10, LEX nr 754942 oraz WSA w Bydgoszczy z dnia 18 stycznia 2011 r. sygn. akt II SA/Bd 1483/10, LEX nr 752030 - powołane w wyroku WSA w Łodzi z dnia 6 czerwca 2013 r. sygn. akt II SA/Łd 1211/12 dostępne jw.). W ocenie Sądu, organy orzekające w sprawie nie wykazały, aby w sprawie wystąpiła przesłanka, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżący złożył w dniu 6 maja 2019 r., natomiast decyzja przyznająca to świadczenie została wydana w dniu 14 maja 2019 r. Organy nie wykazały, aby w okresie pobierania świadczenia przez skarżącego wystąpiły jakiekolwiek okoliczności powodujące ustanie, zawieszenie, zmniejszenie wysokości lub wstrzymanie wypłaty świadczenia, o których wystąpieniu skarżący byłby zobowiązany powiadomić organ. Skutki takie mogą spowodować okoliczności, które wystąpiły w trakcie pobierania świadczenia, a więc już po przyznaniu tego świadczenia. Organy ustaliły natomiast, że skarżący już w dniu 6 maja 2019 r., a więc w dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia, nie sprawował stałej opieki nad niepełnosprawną córką. Brak sprawowania stałej opieki nad córką nie był więc okolicznością, która wystąpiła w trakcie pobierania świadczenia, ale okolicznością istniejącą już w momencie składania wniosku o przyznanie świadczenia. Przesłanką, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. nie jest również wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne. Tego rodzaju okoliczności zostały wyszczególnione w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy (stwierdzenie nieważności decyzji lub uchylenie decyzji w wyniku wznowienia postępowania). Z oczywistych względów, uchylenie decyzji przyznającej świadczenie nie jest okolicznością, o której strona ma obowiązek zawiadomić organ wypłacający świadczenie rodzinne. Należy też zauważyć, że organ pierwszej instancji wydał dwie decyzje uchylające decyzję z dnia [...], przyznającą skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne, tj. decyzję z dnia [...] (pozbawienie świadczenia od dnia 1 maja 2019 r.) oraz decyzję z dnia [...]. (pozbawienie świadczenia od dnia 6 maja 2019 r.). Kolegium przywołało decyzję z dnia [...], uznając jednocześnie, że skarżącemu nie przysługuje świadczenie od 6 maja 2019 r. Organ odwoławczy nie wyjaśnił również, czy którakolwiek z decyzji uchylających decyzję o przyznaniu świadczenia została wyeliminowana z obrotu prawnego, w szczególności w trybie nadzwyczajnym. Organy obu instancji nie powołały się natomiast na przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., tj. przyznanie lub wypłacenie świadczenia na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia. W konsekwencji nie rozważyły również, czy skarżący świadomie wprowadził organ w błąd co do faktu wspólnego zamieszkiwania i sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną córką. Do tego rodzaju rozważań nie jest natomiast uprawniony Sąd na obecnym etapie postępowania. W ramach ponownie prowadzonego postępowania organ, kierując się wykładnią art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaprezentowaną w niniejszym orzeczeniu, podejmie stosowne rozstrzygnięcie. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a p.p.s.a., sąd uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.