IV SO/Wr 2/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Julia Szczygielska po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale IV wniosków skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi Z. R. o wymierzenie Dyrektorowi Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. działającemu z upoważnienia Prezydenta W. grzywny za nieprzekazanie Sądowi skargi wraz z odpowiedzią na skargę i aktami sprawy postanawia: I. umorzyć postępowanie wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych; II. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. W dniu 2 stycznia 2013r. Z. R. (dalej skarżący, wnioskodawca ) złożył w tut. Sądzie wniosek o wymierzenie, na podstawie art.54 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz.270, zwaną dalej p.p.s.a. ) organowi, tj. Dyrektorowi Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. działającemu z upoważnienia Prezydenta W. grzywny za nie przekazanie tut. Sądowi skargi wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę w terminie 30 dni od dnia jej otrzymania. W odpowiedzi na powyższy wniosek, pismem z dnia 23 stycznia 2013 r. organ wniósł o odstąpienie od wymierzenia organowi grzywny na podstawie art. 55 §1 p.p.s.a. przyznając jednocześnie, że faktycznie nastąpiło uchybienie obowiązkowi o którym mowa w art. 54 §2 p.p.s.a. Postanowieniem z dnia 21 grudnia 2015 r. Sąd uwzględnił powyższy wniosek skarżącego wymierzając organowi grzywnę w kwocie 100 zł. Ponadto w toku postępowania na skutek licznych wniosków procesowych skarżącego zostały wcześniej wydane następujące rozstrzygnięcia. Postanowieniem z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt IV SO/Wr 2/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odrzucił zażalenie skarżącego na odmowę dokonania czynności procesowych i publikacji postanowienia w sprawie z wniosku o wymierzenie grzywny Dyrektorowi Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej za nieprzekazanie w terminie skargi wraz z aktami sprawy. Postanowieniem z dnia 25 lipca 2013 r., sygn. akt I OPP 49/13 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę skarżącego na przewlekłość postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu , sygn. akt IV SO/Wr 2/13.Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 5 września 2013 r., sygn. akt I OW 217/13, wyznaczył Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach do rozpoznania wniosku strony o wyłączenie sędziów sądów administracyjnych we Wrocławiu i w Opolu. Prawomocnym zarządzeniem z dnia 17 lutego 2015 r., sygn. akt IV SO/Gl 39/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach pozostawił przedmiotowy wniosek skarżącego bez rozpoznania. Postanowieniem Sądu z dnia 15 marca 2015 r. umorzono postępowanie sądowoadministracyjne wszczęte wnioskiem o stwierdzenie nieważności postępowania sądowego. Postanowieniem Sądu z dnia 15 kwietnia 2015 r. odmówiono wykładni postanowienia Sądu z dnia 4 lipca 2013 r. odrzucającego zażalenie. Odrębnym postanowieniem Sądu z dnia 15 kwietnia 2015 r. odrzucono skargę z dnia 8 sierpnia 2013 r. o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienie NSA z dnia 25 .lipca 2013 r. sygn. akt I OPP 49/13 oddalającego skargę na przewlekłość postępowania. Kolejnym postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2015 r. Sąd odrzucił skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Sądu z dnia 4 lipca 2013 r. odrzucającego wspomniane wyżej zażalenie. Postanowieniem Sądu z dnia 21 maja 2015 r. odrzucono zażalenie na postanowienie Sądu z dnia 15 marca 2015 r. umarzające postępowanie. W uzasadnieniu stwierdzono, że zaskarżone postanowienie nie jest zaskarżalne zażaleniem. Następnie Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 30 czerwca 2015 r., sygn.. akt I OPP 95/15 oddalił skargę strony na przewlekłość postępowania. Z kolei postanowieniem z dnia 16 października 2015 r. sygn. akt I OZ 1293/15 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na postanowienie Sądu z dnia 21 maja 2015 r. odrzucające zażalenie na postanowienie Sądu z dnia 15 marca 2015 r. W trakcie tego samego postępowania skarżący złożył również szereg wniosków o przyznanie prawa pomocy. W piśmie z dnia 15 lipca 2013 r. (k-92) wniósł o zwolnienie z opłaty stałej od złożonej przez niego skargi z dnia 11 czerwca 2013 r. na przewlekłość postępowania sądowego, wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych zawarty w skardze z dnia 8 sierpnia 2013 r. o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, czyli postanowienia NSA z dnia 25 lipca 2013 r. sygn. akt I OPP 49/13 (k-114), wniosek zawarty w piśmie z dnia 4 maja 2015 r. nazwanym "zażaleniem" o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata (k-226) zawierającym zażalenie na postanowienie Sądu z dnia 15 marca 2015 r. umarzające postepowanie i skargę na przewlekłość postępowania i złożony wraz z tym pismem na urzędowym formularzu (k-228) wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata dotyczący również postanowienia Sądu dnia 15 kwietnia 2015 r. umarzającego postępowanie oraz wniosek o ustanowienie adwokata zawarty w piśmie z dnia 5 listopada 2015 r.(k- 288). zawierającym wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Do pisma tego dołączył złożony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata (k-291). W przedmiocie zaskarżenia (rubryka nr 3) wskazał wniosek o wymierzenie grzywny MOPS za nieprzekazanie skargi. W jego uzasadnieniu skarżący podał, że domaga się ustanowienia adwokata ze względu na trudną sytuację materialną i bytową, brak pracy i dochodów i pomocy z MOPS i ze strony innych osób. Jest osobą bezrobotną, zmuszoną głodować. Ostatni dochód jaki otrzymał to stypendium szkoleniowe z PUP w kwocie 988 zł Czynsz wynosi 500 zł miesięcznie i toczy się postępowanie sądowe o jego zapłatę i zapłatę za zużycie energii. Nie osiąga dochodów więc nie może przedstawić żadnych dokumentów to potwierdzających. Posiada mieszkanie kwaterunkowe i nie posiada innych nieruchomości oraz przedmiotów i papierów wartościowych. Dodał, że domaga się ustanowienia adwokata z urzędu, gdyż Sąd jest do niego uprzedzony i stronniczy i dąży do zniesławienia i ludobójstwa jego osoby. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 30 listopada 2015 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu (pkt I) oraz umorzył postępowanie sądowe wszczęte wnioskiem skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych (pkt II). W uzasadnieniu podano, że przedstawione okoliczności uprawniały do stwierdzenia, że domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu w tej sprawie stanowi nadużycie tego prawa i uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, co orzeczono w pkt I sentencji. Odnośnie zaś wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych wskazano, że stosownie do przepisu art. 239 pkt 1 lit "h" p.p.s.a nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu albo przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu dodatków mieszkaniowych . W tym zakresie postępowanie umorzono na podstawie art. 249a p.p.s.a.(pkt II sentencji). Od powyższego postanowienia skarżący wniósł w ustawowym terminie sprzeciw. Wyrażając niezadowolenie z zapadłego rozstrzygnięcia, wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Przepis art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., w stanie prawnym mającym zastosowanie w niniejszej sprawie stanowił, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega ponownie rozpoznaniu przez Sąd. Natomiast zgodnie z regułą - wyrażoną wprost w art. 199 p.p.s.a.- strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (tj. koszty sądowe i koszty ustanowienia fachowego pełnomocnika) chyba, że przepis szczególny stanowi inaczej. Do przepisów szczególnych należy zaliczyć przepisy p.p.s.a. określające przesłanki, od spełnienia których zależy przyznanie prawa pomocy. Przepis art. 244 § 1 p.p.s.a. przewiduje, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei, w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Równocześnie wskazać należy ,że ustawa procesowa regulująca postępowanie przed sądami administracyjnymi przewiduje ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych o charakterze przedmiotowym , obejmującym poszczególne kategorie spraw. I tak w art. 239 pkt 1 lit. "h" p.p.s.a. ustawodawca przewidział zwolnienie z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków) dla strony skarżącej działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących dodatków mieszkaniowych. Tym samym, rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie stało się zbędne, co obligowało Sąd do jego umorzenia na podstawie art. 249 a p.p.s.a., o czym orzeczono w pkt I sentencji postanowienia. Za bezcelowe należy bowiem uznać rozpoznawanie wniosku w tym zakresie w sytuacji kiedy strona korzysta w tym zakresie ze zwolnienia ustawowego. Z kolei wniosek skarżącego o ustanowienie pełnomocnika procesowego w postaci adwokata nie zasługuje - w ocenie Sądu - na uwzględnienie z przyczyn, o których mowa poniżej. Należy podkreślić, że instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie przyjmuje się, że nadużycie praw procesowych należy uznać za samoistną instytucję prawa procesowego (por. Piotr Przybysz, Nadużycie prawa w prawie administracyjnym, [w:] H. Izdebski, A. Stępkowski, Nadużycie prawa, Warszawa 2003). Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych, niż przewidziane przez ustawodawcę. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to powinno być jednak wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (por. Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym; Prokuratura i prawo, nr 11/2007). Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swoich praw. Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu. Za dopuszczalną uznano m.in. odmowę przyznania pomocy prawnej z uwagi na nadużycie prawa do sądu (por. Europejska Konwencja Praw Człowieka i jej system kontrolny – perspektywa systemowa i orzecznicza, red. M. Balcerzak, T. Jasudowicz, J. Kapelańska-Pręgowska, Toruń 2011). Podkreślenia wymaga, że ocena działań stron postępowania sądowoadministracyjnego pod kątem nadużycia prawa wymaga każdorazowo wnikliwej analizy, tak, aby mieć pewność, że rzeczywiste prawo do sądu nie doznało żadnego uszczerbku. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, Sąd doszedł do przekonania, że złożone w tej sprawie żądanie przyznania prawa pomocy należy ocenić jako nadużycie tego uprawnienia. Ilość spraw skarżącego podlegających kontroli sądowoadministracyjnej jednoznacznie dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swoich praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że skarżący w latach 2009 - 2015 zainicjował znaczną ilość postępowań sądowoadministracyjnych , a mianowicie wniósł do Wydziału IV tutejszego Sądu ponad 600 skarg i wniosków wszczynających postępowanie sądowe. W listopadzie 2015 r. liczba zarejestrowanych spraw skarżącego przekroczyła 633 spraw. W większości rozpoznanych spraw skargi strony zostały odrzucone, a więc nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania. W altach 2009-2014 skarżący złożył również około 240 wniosków o przyznanie prawa pomocy, przy czym część wniosków pozostawiono bez rozpoznania (106 ) , część wniosków oddalono na podstawie art. 247 p.p.s.a. z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi, jednak większość wniosków rozpoznano, odmawiając przyznania prawa pomocy z uwagi na nadużycie tej instytucji (82), przyznając skarżącemu prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu ( 27). W kilkudziesięciu sprawach umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (około 40) bądź poinformowano skarżącego pismem, że jest zwolniony z kosztów sądowych z mocy ustawy (ok 40). Analiza akt spraw zawisłych przed tutejszym Sądem i rozpoznanych , w których reprezentował skarżącego wyznaczony z urzędu pełnomocnik dowodzi tego ,że w większości tych spraw ustanowiony w sprawie pełnomocnik z urzędu składał opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący wypowiadał również pełnomocnictwa wyznaczonym z urzędu pełnomocnikom. Równocześnie w dużej ilości spraw skarżący złożył również wnioski o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń kończących postępowanie sądowe, a także wnioski o dokonanie wykładni tych orzeczeń i wstrzymanie ich wykonania. Skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia kończącego postępowanie zostały odrzucone, z powodu ich niedopuszczalności. Wnioski o wykładnię orzeczeń zostały załatwione odmownie lub też dodatkowo umorzono postępowanie wszczęte kolejnymi wnioskami w tym przedmiocie. We wszystkich sprawach odmówiono wstrzymania wykonania orzeczenia. Ponadto skarżący wielokrotnie składał wnioski o wyłączenie sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, przy czym po wyznaczeniu przez Naczelny Sąd Administracyjny innego Sądu, np. w Gliwicach, w Opolu, celem rozpoznania sprawy, skarżący wnosił o wyłączenie sędziów również i tych Sądów. Jak wynika natomiast ze złożonego w tej sprawie ostatniego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący domaga się przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata w zakresie objętym jego wnioskiem o wymierzenie organowi grzywny. Tymczasem w celu wniesienia i rozpatrzenia tego wniosku wszczynającego postępowanie , nie jest wymagany przymus adwokacko – radcowski. W tym kontekście należy wskazać, że o ile sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie w efekcie skutecznego wniesienia każdej skargi czy wniosku wszczynającego postępowanie, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Sąd, jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżącego, licznych i merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa. Działania procesowe skarżącego stanowią przykład nadużycia prawa do sądu i jako takie nie zasługują na ochronę i skutkować powinny odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy bowiem wyważyć z jednej strony indywidualne prawo skarżącego do sądu i prawo do sądu ujmowane generalnie, którego elementem jest także prawo do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Wobec ograniczenia środków publicznych, przyznanie skarżącemu prawa pomocy oznaczałoby wydłużenie postępowania w pozostałych sprawach sądowoadministracyjnych, które nie są wszczynane dla samego faktu zainicjowania sprawy, a zatem godzić mogłoby w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 18 marca 2014 r., I OZ 175/14, z dnia 18 grudnia 2014 r., I OZ 1163/14 i z dnia 19 grudnia 2014 r., I OZ 1179/14). Na marginesie należy także przypomnieć, że postanowieniem z dnia 21 grudnia 2015 Sąd uwzględnił wniosek skarżącego wymierzając organowi grzywnę. W konsekwencji należało odmówić zastosowania w sprawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i uznać, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata nie zasługiwał na uwzględnienie, o czym orzeczono w pkt II postanowienia