II CR 48/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN R. Czarnecki (spr.).Sędziowie SN: M. Zakrzewska, A. Wypiórkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 25 marca 1987 r. w sprawy z powództwa Kazimierza Z. przeciwko Przedsiębiorstwu Usług Turystycznych "K." w S., Ewie B., Markowi M. o odszkodowanie, na skutek rewizji powoda i pozwanej Ewy B. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 24 kwietnia 1986 r., sygn. akt I C 134/85,uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo (pkt I), nakazującej pobranie od pozwanej R. nieuiszczonej opłaty sądowej (pkt III) oraz orzekającej o kosztach zastępstwa pomiędzy nią a powodem (pkt IV) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji rewizyjnej;oddala rewizję powoda; zasądza od powoda na rzecz pozwanego Przedsiębiorstwa Usług Turystycznych kwotę 4.500 zł tytułem zwrotu kosztów procesu za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktycznePowód skierował pozew przeciwko Przedsiębiorstwu Usług Turystycznych "K.", Ewie R. i Markowi M.Według ustaleń i wniosków Sądu Wojewódzkiego do baru rozrywkowego "M." wchodzi się po siedmiu schodach. W dniu 9 czerwca 1984 r. około godz. 21, pełniący tego dnia obowiązki szatniarza w wymienionym barze pozwany Marek M. oświadczył powodowi i jego żonie, że miejsc w nim nie ma. Powód zszedł z żoną na ulicę, ale następnie powrócił pod drzwi baru i pukał w nie bardzo energicznie. Po wpuszczeniu powoda do jego wnętrza pozwany M. i "drugi młody człowiek w służbowym uniformie" wykręcili mu ręce, otworzyli drzwi i zepchnęli (zrzucili) ze schodów. Gdy w wyniku wypadku powód doznał urazu nogi, jego żona usiłowała dostać się do baru, jednakże nie otworzono jej drzwi. Wówczas żona powoda odwiozła męża do szpitala, przy czym jeszcze tej nocy został on umieszczony w innym szpitalu. Okazało się, że u powoda doszło do otwartego, wieloodłamowego złamania spiralnego goleni. Tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia powodowi należy się 1.235.670 zł. W dniu 31 maja 1984 r. miało miejsce zawarcie umowy pomiędzy pozwanym Przedsiębiorstwem Usług Turystycznych a pozwaną Ewą R. co do prowadzenia przez nią, jako agenta, baru "M.". Stosownie do § 9 tej umowy pozwana R. prowadziła bar na własne ryzyko i ponosiła materialne skutki wynikające z ryzyka jego prowadzenia, a według § 5 umowy była ona pracodawcą osób przez nią zatrudnionych, m.in. M. Stąd nie zachodzi podstawa odpowiedzialności Przedsiębiorstwa Usług Turystycznych, a uwzględnieniu powództwa przeciwko M. stoi na przeszkodzie art. 120 § 1 k.p. W konsekwencji zasądzenie 1.235.670 zł następuje od samej R. Powołany wyrok powód zaskarża w odniesieniu do Przedsiębiorstwa Usług Turystycznych, a pozwana Ewa R. - w części uwzględniającej powództwo.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zawarcie wyżej wspomnianej umowy w dniu 31 maja 1984 r. oraz jej postanowienia świadczą, że jest ona umową na warunkach zlecenia w rozumieniu § 3 pkt 2 w zw. z pkt 4, 5 i 6, wydanej w ramach delegacji z art. 384 § 1 k.c. uchwały nr 17 Rady Ministrów z dnia 18 lutego 1983 r. w sprawie ogólnych warunków umów między jednostkami gospodarki uspołecznionej a osobami fizycznymi o świadczenie usług w zakresie prowadzenia m.in. placówek gastronomicznych (M.P. Nr 7, poz. 44), tzn. umową pomiędzy jednostką gospodarki uspołecznionej, w tym - państwową jednostką organizacyjną (zleceniodawcą), a osobą fizyczną (agentem) o świadczenie usług polegających na prowadzeniu zakładu gastronomicznego przez agenta, który jest obowiązany uiszczać na rzecz zleceniodawcy zryczałtowaną odpłatność. Ogólne warunki umów zawarte w załączniku do powołanej uchwały jako ustalone na podstawie art. 384 § 1 k.c. również mają rangę ustawy, przy czym w myśl § 5 uchwały, o której mowa, strony mogą w umowie regulować wzajemne prawa i obowiązki odmiennie, niż to stanowią ogólne warunki, chyba że z ustawy lub z treści ogólnych warunków wynika, że niektóre przepisy są bezwzględnie obowiązujące.Według § 9 umowy na warunkach zlecenia z dnia 31 maja 1984 r. (zgodnego z § 4 o.w.u.) agent prowadzi zakład gastronomiczny na własny rachunek. Postanowienie tegoż § 9 umowy (i § 4 o.w.u.) w przedmiocie prowadzenia zakładu przez agenta w imieniu zleceniodawcy (w sprawie - państwowej jednostki organizacyjnej) ma na celu ujawnienie, że agent prowadzi nie własny, lecz cudzy zakład, ściślej - ujawnienie, że część mienia ogólnonarodowego oddanego w zarząd państwowy jednostce organizacyjnej (art. 128 § 2 k.c.) została w wyniku umowy przekazana agentowi. Stąd postanowienie co do prowadzenia zakładu przez agenta w imieniu państwowej jednostki organizacyjnej nie jest sprzeczne z postanowieniem w przedmiocie prowadzenia tego zakładu na własny rachunekArtykuł 430 k.c. ma na względzie odpowiedzialność zwierzchnika (bez jakiejkolwiek jego winy, tzn. - na zasadzie ryzyka) za szkodę wyrządzoną przez podwładnego osobie trzeciej. Pierwsza przesłanka tego przepisu wymaga, żeby na własny rachunek zwierzchnik powierzył wykonanie czynności podwładnemu. Nie na własny rachunek pozwane Przedsiębiorstwo Usług Turystycznych powierzyło pozwanej Ewie R. prowadzenie baru, lecz na własny rachunek tego agenta. Już z tej przyczyny art. 430 k.c. nie uzasadnia odpowiedzialności pozwanego Przedsiębiorstwa za pozwaną R.Na tle sformułowania art. 3 k.p., zakładem pracy może być również osoba fizyczna. Paragraf 5 ust. 2 i 3 umowy z dnia 31 maja 1984 r. (zgodnego z § 13 ust. 1 i 2 o.w.u.) głosi, że przy prowadzeniu zakładu gastronomicznego agent może zatrudniać pracowników oraz że on jest ich pracodawcą. Pozwany Marek M. pełniący w barze m.in. funkcję szatniarza pozostawał w stosunku pracy z pozwaną Ewą R. Toteż pozwane Przedsiębiorstwo Usług Turystycznych nie było w rozumieniu art. 120 § 1 k.p. zakładem pracy pozwanego M., i już z tej przyczyny wspomniany przepis nie uzasadnia zobowiązania pozwanego Przedsiębiorstwa do naprawienia szkody za M.W konsekwencji rewizja powoda (która nie zaskarża wyroku w części oddalającej powództwo w stosunku do M.) okazuje się nieuzasadniona (art. 387 k.p.c.).Według zeznań Andrzeja G., Ludwika U. i pozwanego Marka M. powód zszedł ze schodów z gośćmi wychodzącymi z baru, a nawet - przez jednego z tych gości był sprowadzany po schodach, a już "po jakiejś minucie lub dwóch" (a było to po złamaniu goleni przez powoda) sama jego żona pukała do drzwi baru. Zeznania te oznaczają, że powód w ogóle nie spadłby ze schodów, ale niezwłocznie potem, chociaż już w nieobecności wspomnianych gości, doznał na płaskim terenie otwartego, wieloodłamowego złamania spiralnego goleni. Toteż nie naruszałoby zasad oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.) niedanie wiary tym zeznaniom. Dalej - w związku z zarzutem rewizji pozwanej Ewy R., iż "w obecnym stadium postępowania bezspornie stwierdzić trzeba", że zachowanie pozwanego M. nie spowodowało urazu powoda, nie można przeoczyć, że w 10 dni po zdarzeniu żona powoda rozpoznała M. jako sprawcę szkody, a w 16 dni po zdarzeniu nie tylko powód rozpoznał M., lecz także M. - powoda. Dołączone do rewizji pozwanej R. oświadczenie Andrzeja T. pozostaje nie tylko w rażącej sprzeczności z wymienionymi rozpoznaniami, lecz także dodatkowo wskazuje na niewiarogodność wersji zdarzenia zawartej w zeznaniach G., U. i M. Natomiast nie naruszałoby zasad oceny zeznań U., R. i M. ustalenie, że "drugim młodym człowiekiem w służbowym uniformie" był inny pracownik R., prezenter dyskotek - C.Nie bez racji nie wpuszcza się do baru niektórych gości z powołaniem się na brak miejsc wolnych, jeżeli są te miejsca. W okolicznościach sprawy, gdy z danych ze szpitali nie można jednoznacznie wyprowadzić wniosku co do tego, czy w chwili zdarzenia powód był trzeźwy (koperta niewszyta do akt), a żona powoda zeznała, że uprzednio w motelu powód i ona wypili po butelce piwa, należało przyjąć, że w chwili zdarzenia powód sprawiał wrażenie nietrzeźwego. Jednakże nawet hałaśliwe i natrętne zachowanie się powoda nie uzasadniało zepchnięcia (zrzucenia) go ze schodów baru. Przeto w ustalonym przez Sąd Wojewódzki stanie faktycznym brak podstaw do uznania, żeby powód przyczynił się do powstania szkody (art. 362 k.c.).Dyspozycja art. 120 § 1 k.p. wkracza w unormowanie prawa cywilnego przez ustanowienie legitymacji biernej zakładu pracy (pracodawcy). Natomiast przepis ten nie określa podstawy prawnej roszczenia poszkodowanej osoby trzeciej. Pozostają nią przepisy Kodeksu cywilnego o czynach niedozwolonych. Roszczenie powoda o naprawienie wyrządzonej mu szkody, skierowane przeciwko pozwanej Ewie R. jako pracodawcy, a stąd i zwierzchnikowi pozwanego Marka M. znajdowałaby oparcie w art. 430 k.c. zarówno w razie przypisania pozwanemu M. winy nieumyślnej, jak i umyślnej. Niemniej w sytuacji, gdy zwierzchnik M. jest osobą fizyczną, do zakresu obowiązku naprawienia szkody mógłby mieć zastosowanie art. 440 k.c. Odpowiedzialność pozwanej R. nie wchodziłaby jednak w rachubą wtedy, kiedy M. wyrządziłby powodowi szkodą nie przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, lecz przy okazji jej wykonywania (art. 430 k.c.).Z punktu widzenia przesłanek art. 430, względnie - i art. 440 k.c. Sąd Wojewódzki nie rozważał sprawy i nie poczynił niezbędnych ustaleń. Dlatego wyrok w części uwzględniającej powództwo w stosunku do pozwanej Ewy R. nie może być utrzymany w mocy (art. 368 pkt 3 i 1 k.p.c.).Orzeczono więc jak w sentencji.