IV PR 83/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Szymańska.Sędziowie SN: E. Brzeziński, K. Michaluk (spraw.).SentencjaSąd Najwyższy - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 6 kwietnia 1987 r. sprawy z powództwa "S." Powszechnej Spółdzielni Spożywców w Z. przeciwko D. J. o zapłatę na skutek rewizji powodowej Spółdzielni od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 5 grudnia 1986 r., sygn. akt (...):oddala rewizję i zasądza od powodowej Spółdzielni na rzecz pozwanej D. J. 16.888 zł z tytułu zwrotu kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowszechna Spółdzielnia Spożywców "S." w Z. domagała się zasądzenia od pozwanej D. J. kwoty 447.644 zł wraz z odsetkami i kosztami procesu. W toku procesu powódka ograniczyła roszczenie do 367.290 zł domagając się zasądzenia: 319.848 zł z tytułu odpłatności, 21.600 zł z tytułu składek ZUS, 17.333 zł niedoboru towarowego i 8.509 zł z innych tytułów.Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze wyrokiem z dnia 5 grudnia 1986 r.:I.umorzył postępowanie do kwoty 80.354 zł iII.oddalił powództwo u pozostałej części, a nadtoIII.zasądził od powoda na rzecz pozwanej 18.290 zł kosztów procesu i od powoda na rzecz Skarbu Państwa 31.104 zł z tytułu wydatków (IV).Z ustaleń Sądu Wojewódzkiego wynika, że strony zawarły 28 września 1981 r. umowę o prowadzenie baru "F.".Umowa ta regulowała w sposób szczegółowy obowiązki stron w związku z prowadzeniem baru. Między innymi z § 19 ust. 8 umowy wynikało, że równowartość dostarczonych przez powoda surowców, półfabrykatów, wyrobów gotowych i towarów handlowych liczonych wg cen jakimi obciążony jest zakład, agent zobowiązany jest wpłacać na konto Oddziału w NBP w ciągu 5 dni od dnia ich otrzymania. Natomiast stosownie do § 22 umowy zmiany w umowie, w tym również w zakresie zryczałtowanej odpłatności mogły być dokonywane za obopólną zgodą stron i jedynie, w formie pisemnej. Kalkulacja na I kwartał 1983 r. przedłożona została pozwanej do podpisu w dniu 12 maja 1983 r.W związku ze zbyt późnym opracowaniem tej kalkulacji pierwotnie obciążono pozwaną odpłatnością w wysokości 73.100 zł wg kalkulacji obowiązującej na okres od 1 sierpnia 1982 r. do 31 grudnia 1982 r. Dodatkowo obciążono pozwaną kwotą 127.500 zł, tj. różnicą wynikającą z opracowanej kalkulacji z dnia 12 maja 1983 r. (dowód: opinia biegłego sądowego E. K. (...).W dniu 1 czerwca 1983 r. strony zawarły ponowną umowę na prowadzenie przez pozwaną baru "F." na warunkach zlecenia. Między innymi w § 2 pkt d strony ustaliły, że wartość mienia przekazanego agentowi przez zleceniodawcę ustala się na towary wg aktualnych cen detalicznych pomniejszonych o stosowane marże. Podpisując umowę agent złożył zastrzeżenie do § 8 umowy, który objęło m.in. ustaloną w umowie odpłatność za okres od dnia 1 kwietnia 1983 r. do dnia 30 września 1983 r. (dowód: umowa z dnia 1 czerwca 1983 r. (...). Zakończenie działalności agenta nastąpiło dnia 6 lutego 1984 r.Sąd Wojewódzki zaliczył na dobro pozwanej kwotę 301.716 zł jako marżę od zakupu towarów w okresie od dnia 1 czerwca 1983 r. do dnia 6 lutego 1984 r. zgodnie z dodatkową umową i § 21 pkt 4 ogólnych warunków umów będących załącznikiem do uchwały nr 17 Rady Ministrów z dnia 18 lutego 1983 r. (M.P. Nr 7, poz. 44). Sąd przyjął także, iż zmiany kalkulacji mogły być dokonywane jedynie za zgodą stron i w formie pisemnej, przed przystąpieniem agenta do realizacji obrotów i osiągania dochodów, tj. przed 2 lutego 1983 r. Skoro do dnia 12 maja 1983 r. nie zmieniono poprzedniej kalkulacji nie może ona wiązać agenta do tej daty. Rozliczając działalność pozwanej, Sąd stwierdził, że obciążenie agentki zamyka się kwotą 228.299 zł natomiast na jej dobro należy zaliczyć 302.916 zł.W rewizji powódka kwestionowała oddalenie roszczenia do kwoty 367.290 zł, zarzucając sądowi:1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię § 21 pkt 4 ogólnych warunków umów między jednostkami gospodarki uspołecznionej a osobami fizycznymi o świadczenie usług w zakresie prowadzenia punktów sprzedaży detalicznej, placówek gastronomicznych, placówek usługowych, zakładów hotelarskich i obozowisk turystycznych, stanowiące załącznik do uchwały nr 17 Rady Ministrów z dnia 18 lutego 1983 r.;2) niewyjaśnienie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, a w szczególności jakie ceny przyjmowano do opracowania kalkulacji finansowej o prowadzenie baru "F.";3) sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału przez ustalenie, że pozwana prowadziła bar "F." na podstawie umowy agencyjnej a nie zlecenia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Umowa zlecenia zawarta przez strony dnia 1 czerwca 1983 r. jest obszerną w treści umową wzajemną odsyłającą także w sprawach nieuregulowanych do "odpowiednich" przepisów kodeksu cywilnego oraz innych aktów prawnych dotyczących prowadzonej placówki gastronomicznej (§ 22 ust. 4). Odpowiedzialność za wykonanie tej umowy obarczała nie tylko agentkę, ale również powodową Spółdzielnię, choćby na podstawie art. 354 § 2 k.c., zobowiązując wierzyciela do współdziałania z dłużnikiem przy wykonaniu zobowiązania. Agentka przyjęła w umowie ryzyko prowadzenia placówki z wyłączeniem tych sytuacji, na które nie miała wpływu (§ 4 ust. 2).Formy wynagradzania agentów najczęściej występują w dwóch postaciach: wynagrodzenia prowizyjnego i wynagrodzenia wynikowego. Treść umowy wykazuje zobowiązanie agentki do wpłacenia na rzecz zleceniodawcy ustalonej odpłatności zryczałtowanej "po przeprowadzeniu przez strony szczegółowej kalkulacji obrotów i kosztów związanych z prowadzeniem placówki gastronomicznej" (§ 8 pkt 7). Tak ustalone wynagrodzenie agentki powstawał wynikowo z części marży przypadającej jej za sprzedane towary, po zapłaceniu Spółdzielni ryczałtu i odliczeniu pełnych kosztów utrzymania placówki (§ 14). Z tych przyczyn strony umówiły się - zgodnie z ogólnymi warunkami umów - że wartość przekazywanych pozwanej towarów będzie ustalana według "aktualnych cen detalicznych pomniejszonych o stosowne marże". Trafnie zatem Sąd Wojewódzki przyjął, że zleceniodawca nie wykonał w tej części przyjętego na siebie zobowiązania.Zgodnie z § 23 umowy kalkulacja stanowi jej integralną część, na tej podstawie strony rozliczają się z wzajemnych roszczeń. Ocena mocy prawnej kalkulacji powinna opierać się na regułach wykładni umów, wynikających m.in. z art. 56, 58 i 65 k.c. Oznacza to, że kalkulacja może wywołać skutki u niej wyrażone, ale w konfrontacji z unormowaniami kodeksu cywilnego, a w tym także z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów.Materiał faktyczny i prawny tej sprawy pozwala na stwierdzenie, że szczegółowa kalkulacja obrotów i kosztów składa się z dwóch części:a) z informacji, o wynikach działalności placówki osiąganych w przeszłości,b) z ustalenia wskaźników, które agent powinien osiągać w przyszłości.Część pierwsza kalkulacji jest punktem wyjścia do opracowania części drugiej. Agenta można obciążyć tylko ryzykiem za uzyskanie w przyszłości odpowiednich wskaźników ekonomicznych. Nie istnieją podstawy do sporządzenia kalkulacji z mocą wsteczną lub też opieranie jej na nieprawdziwych danych o działalności placówki w przeszłości. W takiej sytuacji agent może uchylić się od odpowiedzialności na podstawie art. 84 k.c.Sąd pierwszej instancji trafnie przyjął, że wysokość zryczałtowanej odpłatności mogła ulegać zwiększeniu bądź zmniejszeniu, ale od daty jej ustalenia. W tej sytuacji zarzut rewizji powódki co do niewyjaśnienia cen przyjętych do opracowania kalkulacji finansowej nie może wywrzeć oczekiwanego skutku, gdyż jest rezultatem dokonań odpowiednich służb w Spółdzielni sporządzających kalkulację. Ryzyko przyjęte przez agentkę w umowie nie zwolniło Spółdzielni od obowiązku spełnienia wobec niej świadczeń do których wyraźnie zobowiązała się.Z treści § 24 pkt 4 ogólnych warunków umów będących załącznikiem do uchwały Nr 17 Rady Ministrów z dnia 18 lutego 1983 r., nie można wyprowadzić wniosku - jak to uczyniła rewizja - o jednorazowym przekazaniu agentowi towarów będących na stanie baru po cenach detalicznych z pomniejszeniem "stosownych marż". Powołane uregulowanie, mające charakter normy bezwzględnie obowiązującej, posługuje się słowem "przekazywane" towary, co wskazuje na wielokrotne przyjmowanie towarów po cenach detalicznych z odliczeniem od tej ceny "stosowanych marż".W świetle całokształtu okoliczności sprawy nie znajdował także uzasadnienia wniosek o powołanie następnego biegłego. W tej materii Sąd, analizując sporządzone trzy opinie, wyraził trafne przekonanie, że pozwana Spółdzielnia nie udowodniła zgłoszonego w pozwie roszczenia, gdyż na dobro pozwanej należało zaliczyć kwotę 302,916 zł.Z tych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 387 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.