I CR 276/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: A. Gola (sprawozdawca), W. Zadrożny.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jana S. przeciwko Spółdzielni Spożywców "Społem" w W., jako następcy prawnemu S. Przedsiębiorstwa Gastronomicznego - Oddział Bary w W. o zapłatę 123.581,40 zł, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 3 maja 1976 r.zmienił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu (pkt 1 sentencji) w ten sposób, że oddalił powództwo z żądaniem zapłaty kwoty 123.581,40 zł z odsetkami i zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 5.513,50 zł tytułem kosztów procesu za obie instancje; w pozostałej części rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneW pozwie Jan S. domagał się zapłaty kwoty 123.581,40 zł twierdząc, że strona pozwana bezpodstawnie zarachowała tę kwotę na swoją korzyść tytułem przypadających od powoda, jako agenta, z mocy zawartej w dniu 2.I.1974 r. umowy o prowadzenie baru szybkiej obsługi "Hutnik" w W. przy ul. K. W toku sporu powód rozszerzył swoje żądanie o kwotę 3.700 zł.Strona pozwana powództwa nie uznała i domagała się jego oddalenia.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 3.V.1976 r. powództwo uwzględnił do kwoty 124.015,50 zł, a w pozostałej części je oddalił. Sąd Wojewódzki ustalił, że w okresie trwania umowy powód uiszczał wyliczoną przez stronę pozwaną odpłatność, tj. 19,9% od faktycznie uzyskiwanych obrotów.Do dnia 31.V.1974 r. nie było też pomiędzy stronami sporów co do wysokości sum, jakie powód powinien odprowadzać na rzecz strony pozwanej z tytułu odpłatności i powód nie miał też z tego tytułu żadnych zadłużeń. Pismem z dnia 31.V.1974 r. strona pozwana zawiadomiła powoda, że w związku z podwyżką cen piwa w styczniu 1974 r. i podwyżką marż z dniem 1.II.1974 r. zostanie on dodatkowo obciążony odpłatnością za miesiące od lutego do kwietnia 1974 r. przy przyjęciu za podstawę 26,1% od obrotu.Przygotowanego aneksu do umowy, co nastąpiło w dniu 12.VI.1974 r., powód nie podpisał i zaprzestał prowadzenia baru. Dokonując wykładni § 22 umowy stron Sąd Wojewódzki stanął na stanowisku, że zmiana cen i marż nie powodowała automatycznie zmiany umowy bez konieczności jej wypowiedzenia. Skoro zaś strona pozwana do dnia 31.V.1974 r. umowy nie wypowiedziała, to mimo wzrostu dochodów powoda o 198.762 zł brak było podstaw do przyjęcia tego zysku przez stronę pozwaną. Za zasadne w tej sytuacji uznał Sąd Wojewódzki żądanie zwrotu kwoty 123.581,40 zł zatrzymanej przez stronę pozwaną tytułem podwyższonej odpłatności. Nadto Sąd Wojewódzki zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 434 zł, którą bezpodstawnie obciążono powoda tytułem należności za formy do ciast.Sąd Wojewódzki nie uwzględnił dalszego żądania, tj. kwoty 3.400 zł, którą obciążono powoda z tytułu należności za tace. Powód bowiem podpisał remanent bez zastrzeżeń w tym przedmiocie.Powyższy wyrok strona pozwana zaskarżyła rewizją, domagając się bądź zmiany i oddalenia powództwa w całości, bądź też uchylenia i przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozstrzygnięcie o żądaniu powoda, jak trafnie zauważył Sąd Wojewódzki, wymagało wykładni postanowienia § 22 umowy stron z dnia 2.I.1974 r., będącej powtórzeniem umowy ramowej według załącznika nr 1 do zarządzenia nr 41 Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 26 marca 1968 r. w sprawie prowadzenia zakładów gastronomicznych na podstawie umowy agencyjnej lub na podstawie umowy na warunkach zlecenia (Dz. Urz. MHW Nr 17, poz. 32).Dokonując takiej wykładni, Sąd Wojewódzki nie uwzględnił w swoich rozważaniach i nie przypisał należytego znaczenia zagadnieniu rygoryzmu panującego w polityce cen w warunkach gospodarki socjalistycznej (por. dekret z dnia 3 czerwca 1953 r. o ustalaniu cen, opłat i stawek taryfowych - Dz. U. Nr 31, poz. 122) wyrażającego się m.in. w konieczności bezwzględnego stosowania cen i marż ustalonych przez powołany do tego organ (patrz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13.II.1974 r. III CZP 61/73, OSNCP 1974 r., poz. 122).Konieczność ścisłego przestrzegania cen (marż) przewidują wytyczne do zarządzenia nr 41 MHW w rozdziale III - D traktującym o cenach, jak i w rozdziale IV, omawiającym kalkulację prowizji i zryczałtowanej odpłatności oraz zasady rozliczeń przedsiębiorstwa z agentem.Nie powinno było zatem budzić wątpliwości, że przewidziane umową agencyjną warunki zryczałtowanej odpłatności i zasady rozliczeń przedsiębiorstwa gastronomicznego z agentem ulegają zmianie - bez potrzeby wypowiadania umowy w tym zakresie - z dniem wprowadzenia urzędowych zmian cen towarów lub marż.Z dniem wprowadzenia zmian przestają obowiązywać przewidziane umową warunki rozliczeń i obowiązującej agenta odpłatności i odtąd rozliczenie powinno się odbywać stosownie do wprowadzonych zmian.Urzędowa zmiana cen i marż stanowi okoliczność, która upoważnia strony do wypowiedzenia umowy w ciągu dni 14 od daty wprowadzenia zmiany. Wypowiedzenie umowy nie zwalnia jednak od obowiązku stosowania także w okresie wypowiedzenia zasad rozliczeń wynikających z wprowadzonych zmian.Przy tak pojmowanym obowiązku rozliczeń należało obciążenie powoda wyższą odpłatnością - wynikającą z podwyższenia ceny piwa i wprowadzenia wyższej marży gastronomicznej - uznać za usprawiedliwione. Należy się zgodzić ze stanowiskiem strony pozwanej, że przyjęta przez Sąd Wojewódzki wykładnia omawianego postanowienia umowy prowadziłaby do nieuzasadnionego wzrostu dochodu agenta, gdy tymczasem urzędowe zmiany cen i marż w gastronomii zmierzały do poprawy efektywności i usług przedsiębiorstw gastronomicznych. W świetle wyliczeń biegłych powód, nawet po odliczeniu kwoty 123.581,40 zł, uzyskał - poprzez zmianę cen piwa i podwyżkę marż - dodatkowy dochód w kwocie 50.000 zł. Rozliczenie zatem prowadzonego przez niego baru szybkiej obsługi, dokonane przez stronę pozwaną według zasad prowadzonych po zawarciu przez strony umowy, nie było dla niego krzywdzące.Sąd Wojewódzki nie miał powyższych zasad na uwadze.Stąd Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. zaskarżony wyrok w odniesieniu do żądania zapłaty kwoty 123.581,40 zł z odsetkami zmienił i powództwo oddalił.W pozostałej części rewizja strony pozwanej podlegała oddaleniu (art. 387 k.p.c.), gdyż nie wykazano, że należna powodowi różnica została mu wypłacona.Rozstrzygnięcie o kosztach procesu dostosowano do wyniku postępowania rewizyjnego, przy czym ze względu na szczególny charakter niniejszego sporu, wyrażający się m.in. w kwestii wykładni przepisów dotyczących cen i marż, powoda obciążono jedynie w połowie kosztami procesu przypadającymi od niego stronie pozwanej (art. 102 k.p.c.).