III CZP 61/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak. Sędziowie: W. Bryl, A. Gola (sprawozdawca), J. Majorowicz, Z. Masłowski, J. Pietrzykowski, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej PRL prokuratora T. Potapowicza, w sprawie z powództwa Spółdzielni Pracy Farmaceutyczno-Chemicznej "Ziołolek" w P. przeciwko Biuru Likwidatorów Centrali Zaopatrzenia i Zbytu Przemysłu Prywatnego w W. o 539.600 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 31 stycznia 1974 r. następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 30 sierpnia 1973 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:"Czy przepis art. 541 k.c. dotyczy także wypadku, gdy cena sztywna zostaje ustalona po zawarciu umowy sprzedaży i po uiszczeniu przez kupującego umownie uzgodnionej ceny, która okazuje się nie obowiązująca i wyższa od ceny ustalonej przez komisję cen; w razie zaś pozytywnej odpowiedzi na to zagadnienie - czy wtedy termin przedawnienia biegnie od dnia zapłaty uzgodnionej ceny, czy też od daty ostatecznego ustalenia ceny w drodze administracyjnej?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Przepis art. 541 k.c. dotyczy także wypadku, gdy cena sztywna zostaje ustalona po zawarciu umowy sprzedaży i po uiszczeniu przez kupującego umownie uzgodnionej ceny; przedawnienie przewidziane w tym przepisie biegnie od dnia zapłaty umówionej ceny. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w składzie zwiększonym zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Umową z dnia 24 czerwca 1969 r. powódka (Spółdzielnia Pracy Farmaceutyczno-Chemiczna "Ziołolek" w P.) zamówiła u pozwanej (Centrala Zaopatrzenia i Zbytu Przemysłu Prywatnego w W.) dostawę opakowań polistyrenowych (fiolki i słoiki), a mianowicie 1.000.000 sztuk w cenie po 0,40 zł za sztukę i dalsze 1.000.000 sztuk w cenie po 0,60 zł za sztukę. Strony ustaliły powyższe ceny na podstawie uchwały nr 72 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1963 r. w sprawie cen artykułów nietypowych i opłat za nietypowe usługi (roboty) przemysłowe wykonywane na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej (M. P. Nr 17, poz. 96), mimo że produkcja fiolek i słoików w takich ilościach nie spełniała warunków określonych w tej uchwale, nie była bowiem ani produkcją jednorazową, ani też produkcją o krótkich seriach i niepowtarzalną. Z przytoczonych względów strony obowiązywała cena, która powinna była być ustalona przez wojewódzką komisję cen, stosownie do § 20 ust. 1 uchwały nr 228 Rady Ministrów z dnia 29 lipca 1964 r. w sprawie zasad i właściwości organów do ustalania cen zbytu artykułów zaopatrzeniowych i inwestycyjnych oraz robót (usług) produkcji jednostek państwowych objętych planem terenowym, spółdzielni, organizacji społecznych i jednostek gospodarki nieuspołecznionej (M. P. Nr 56, poz. 264).Cenę taką ustaliła Wojewódzka Komisja Cen w Poznaniu decyzją z dnia 29 maja 1972 r., a Państwowa Komisja Cen utrzymała tę decyzję w mocy.Po ustaleniu ceny przez WKC okazało się, że powódka dokonała na rzecz pozwanej nadpłaty w kwocie 539.600 zł, której zwrotu dochodzi w sprawie niniejszej.Pozwana Centrala, domagając się oddalenia powództwa z powodu przedawnienia, zarzuciła, że pozew został wniesiony przez powódkę po upływie roku od dnia zapłaty należności za zamówione opakowania polistyrenowe.Na wstępie rozważań nad zagadnieniem prawnym przytoczonym w sentencji uchwały należy podkreślić, że w warunkach ustrojowych PRL ceny w przeważającej większości ustalane są bezpośrednio przez organy państwowe.Kodeks cywilny wymienia cztery rodzaje cen, które bezpośrednio lub pośrednio są ustalane przez organy państwowe, a mianowicie:a)cena sztywna (art. 537 § 1 k.c.),b)cena maksymalna (art. 538 k.c.),c)cena minimalna (art. 539 k.c.),d)cena wynikowa (art. 540 k.c.).Cenę sztywną charakteryzuje to, że wynika ona z obowiązującego w miejscu i w czasie zawarcia umowy sprzedaży zarządzenia, jej wysokość zatem ustala bezpośrednio organ państwowy, a jej ustalenie wyłącza zastosowanie innej ceny. Strony stosunku sprzedaży są związane ceną sztywną, ponieważ przepis art. 537 k.c. stanowi w § 1, że "(...) cena ta wiąże strony bez względu na to, jaką cenę w umowie ustaliły". Moc wiążąca ceny sztywnej całkowicie wyłącza swobodę kontraktową stron co do określenia ceny.Powiązanie przepisów kodeksu cywilnego o cenach z normami regulującymi sam proces kształtowania cen i w konsekwencji z ustalonymi na podstawie tych norm cenami wyraża się w tym, że cena ustalona ma moc wiążącą dla stron w stosunku cywilnoprawnym tylko w określonych warunkach. Strony tylko wtedy są obowiązane respektować cenę sztywną, gdy w miejscu i w czasie zawarcia umowy sprzedaży obowiązuje zarządzenie fakt ten przesądzające. Związanie stron ceną sztywną jest zatem uzależnione od istnienia odpowiedniego zarządzenia albo ustaleń organu państwowego. W obrocie uspołecznionym cena towaru jest z reguły ceną obowiązującą, tj. ceną ustaloną przez organ do tego upoważniony, której stosowanie jest obowiązkiem uczestników obrotu.Ceny obowiązujące ustalane przez właściwe organy (patrz dekret z dnia 3 czerwca 1953 r. o ustalaniu cen, opłat i stawek taryfowych - Dz. U. Nr 31, poz. 122) występują w różnorodnej formie i mają różny zakres obowiązywania. Mogą to być cenniki (uzupełnienia cenników) dotyczące określonych wyrobów lub grup wyrobów, obowiązujące niezależnie od tego, kto jest ich producentem, albo też obowiązujące wobec wyrobów określonych grup producentów (przemysł kluczowy, przemysł terenowy, spółdzielczość) na terenie całego kraju lub tylko na terenie jednego województwa. Mogą to być też decyzje organów ustalających ceny, gdy dla określonych wyrobów nie ma jeszcze cennika, a ustalenie cen dla danego artykułu zostało zastrzeżone dla tych organów w przepisach szczególnych. Decyzje takie, podobnie jak cennik, bądź mogą dotyczyć określonego wyrobu lub określonej grupy wyrobów, niezależnie od tego, kto i w jakich warunkach jest ich producentem, bądź też mogą dotyczyć wyrobów objętych określoną transakcją między oznaczonym dostawcą a oznaczonym odbiorcą.Na podstawie delegacji zawartej w art. 2 cyt. wyżej dekretu Rada Ministrów w uchwale nr 228 z dnia 29 lipca 1964 r. (M. P. Nr 56, poz. 264) określiła zasady i właściwość organów do ustalania cen zbytu artykułów zaopatrzeniowych i inwestycyjnych oraz robót (usług) produkcji jednostek państwowych objętych planem terenowym, spółdzielni, organizacji społecznych i jednostek gospodarki nieuspołecznionej. Uchwała wprowadza w § 19 obowiązek ustalenia ceny zbytu artykułu lub roboty (usługi) przed przystąpieniem do produkcji, ale jednocześnie dopuszcza możliwość wystąpienia o ustalenie ceny w trakcie trwania produkcji, a nawet już po jej zakończeniu. Pozwala to sądzić, że ustalenie ceny zbytu artykułów zaopatrzeniowych i inwestycyjnych możliwe jest także na skutek wniosku (i z urzędu), złożonego po wydaniu wyprodukowanego artykułu nabywcy. Za takim stwierdzeniem przemawiają cele, jakim mają służyć akty normatywne w sprawach cen (por. wstęp do postanowień dekretu z dnia 3 czerwca 1953 r. o ustalaniu cen, opłat i stawek taryfowych).Kodeks cywilny w wypadkach określenia w umowie ceny innej niż obowiązująca zerwał z konstrukcją częściowej nieważności umowy, przyjętą przez poprzednie orzecznictwo, a nadając cenom obowiązującym postać ceny sztywnej, maksymalnej, minimalnej albo wynikowej, odrębnie uregulował skutki cywilnoprawne ich ustalania. Na tle kodeksu cywilnego nie istnieje zatem problem nieważności bądź częściowej nieważności umowy w związku z naruszeniem - w szerokim tego słowa znaczeniu - ceny. Z mocy ustawy bowiem następuje wymiana nieważnego postanowienia co do ceny przez wprowadzenie do umowy ceny ustalonej bądź podlegającej ustaleniu przez organ państwowy.Jak już wspomniano, strony tylko wtedy są obowiązane respektować cenę sztywną, gdy w miejscu i w czasie zawarcia umowy sprzedaży obowiązuje zarządzenie fakt ten przesądzające.Na tle założeń polityki cen i rygorystycznych unormowań w omawianym zakresie nietrafne byłoby stanowisko, że przez "zarządzenie" z art. 537 § 1 k.c. rozumieć należy tylko obowiązujące już w dacie i w miejscu zawarcia umowy cenniki, katalogi itp. akty normatywne określające cenę. Do "zarządzeń" tych należy również zaliczyć wszelkiego rodzaju akty normatywne określające sposób (organ, tryb, podstawy) ustalania cen na artykuły nowe, nie objęte ogłoszonymi dotychczas zarządzeniami. Tylko przy takim pojmowaniu treści art. 537 § 1 k.c., a zwłaszcza użytego tam pojęcia "zarządzenie", osiągnięty zostanie cel, jakiemu służyć mają akty normatywne regulujące zagadnienie cen, a w szczególności możliwe będzie ścisłe egzekwowanie zakazu odstępstwa od ceny sztywnej.Za przyjętą wykładnią omawianego przepisu przemawia jeszcze dalszy argument. W dobie szybkiego postępu technicznego i wzmagającej się produkcji rośnie szybko zarówno popyt, jak i podaż nowych materiałów, półfabrykatów i produktów gotowych. Intensyfikacja życia gospodarczego pociąga za sobą potrzebę przyspieszenia obrotu tymi nowymi artykułami, a to dyktuje potrzebę szybkiego zawierania umów. Nie do pomyślenia jest, by ustawodawca, chcąc uczynić zadość tym potrzebom, zamierzał odstąpić w tych sytuacjach, gdy nowy produkt nie jest objęty żadnym z obowiązujących już cenników czy katalogów, od rygoryzmu w zakresie cen i pozwalał na ich uzgadnianie przez strony. Przeczy temu wyraźnie brzmienie § 19 cyt. wyżej uchwały nr 228 Rady Ministrów z dnia 29 lipca 1964 r., według którego ustalenie ceny zbytu artykułu lub roboty (usługi) powinno nastąpić (w zasadzie) przed przystąpieniem do produkcji.Przy założeniu, iż przez "zarządzenie" z art. 537 § 1 k.c. należy również rozumieć wszelkiego rodzaju akty normatywne zawierające nakazy i postanowienia dotyczące ustalania cen, dochodzi się do wniosku, że niedopełnienie obowiązku wystąpienia o ustalenie ceny przed zawarciem umowy i zapłatą uzgodnionej ceny nie eliminuje skutków cywilnoprawnych w postaci roszczenia sprzedawcy o dopłatę różnicy ceny, jak również roszczenia kupującego o zwrot tej różnicy. Skutki te następują również wówczas, gdy cena sztywna ustalona została przez organ do spraw cen - czy to z inicjatywy jednego z kontrahentów umowy, czy też z urzędu - po zawarciu umowy i po uiszczeniu uzgodnionej ceny.Artykuł 537 k.c. podlega zaliczeniu do przepisów o cenie sztywnej w rozumieniu art. 541 k.c. Skoro zaś - jak to wykazano - skutki cywilnoprawne z art. 537 k.c. następują także w sytuacji, gdy cena sztywna została ustalona przez organ do spraw cen po zawarciu umowy i po uiszczeniu uzgodnionej ceny, to nie powinno budzić wątpliwości, iż art. 541 k.c., traktujący m.in. o przedawnieniu roszczeń wynikających z przepisów o cenie sztywnej, dotyczy również takiego wypadku.Według art. 541 k.c. wynikające z przepisów o cenie sztywnej roszczenie sprzedawcy o dopłatę różnicy ceny, jak również roszczenie kupującego o zwrot tej różnicy przedawnia się z upływem roku od dnia zapłaty.Termin przedawnienia, o którym mowa w art. 541 k.c., odnosi się do roszczeń o zapłatę różnicy powstałej w wyniku naruszenia obowiązujących aktów normatywnych w zakresie cen. Naruszenie tych przepisów może polegać zarówno na uzgodnieniu przez strony ceny wyższej lub niższej od ustalonej ceny sztywnej, jak i na zaniechaniu wystąpienia do organu do spraw cen o jej ustalenie. Artykuł 541 k.c. nie daje podstaw do wniosku, że ustawodawca zamierzał oznaczyć początek biegu przedawnienia inaczej w sytuacji, gdy uzgodniono inną cenę niż obowiązująca w dniu zawarcia umowy, inaczej zaś, gdy naruszenie przepisów o cenach polegało na zaniechaniu wystąpienia do organu państwowego o ustalenie ceny dla nowego produktu. W obu wypadkach cena rzeczywiście zapłacona, gdy odbiega od ceny sztywnej, zawiera w sobie podlegającą zwrotowi nadwyżkę, a gdy jest niższa, rodzi obowiązek dopłaty różnicy. Dlatego też już z chwilą zapłaty ceny odbiegającej od ceny sztywnej (choćby dopiero później ustalonej) stają się wymagalne roszczenia o dopłatę lub zwrot nadwyżki ponad tę cenę. Z tych przyczyn nie znalazło aprobaty stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 7 lipca 1972 r. I CR 175/72 (OSNCP 1973, poz. 75), według którego "dopiero z ustaleniem ceny przez kompetentny organ można - w wyniku aktualnego z tą chwilą rozliczenia wcześniej dokonanych wpłat - mówić o zapłacie w całości lub w części ceny obowiązującej, która uprzednio nie istniała".Orzecznictwo arbitrażowe dopuszcza w praktyce obrotu uspołecznionego cenę tymczasową lub orientacyjną, przy czym jednak ma to miejsce tylko wtedy, gdy organ do spraw cen, mimo złożenia wniosku, do czasu przystąpienia do wykonania umowy ceny nie ustalił. Cena tymczasowa jednak spełnia tu tylko funkcję orientacyjną. Oznacza ona jedynie uprzedzenie nabywcy o tym, że w chwili zawierania umowy cena obowiązująca nie została jeszcze ustalona, że przez dostawcę zostały wszczęte starania o jej ustalenie i że przed wykonaniem umowy lub przed nastąpieniem terminu zapłaty cena obowiązująca będzie już ustalona. Wskazane stanowisko orzecznictwa arbitrażowego nie dotyczy jednak sytuacji, w której kontrahenci uzgadniają cenę inną od ustalonej, albo sytuacji, w której strony wbrew obowiązkowi zgłaszania wniosku o ustalenie ceny z wnioskiem takim nie występują, a tylko w takich wypadkach dojść może do naruszenia przepisów o cenie sztywnej.Wspomniana praktyka arbitrażowa możliwa jest również do przyjęcia na gruncie praktyki sądowej. Przepisy art. 535 i nast. k.c. nie wyłączają możliwości ustalenia i zapłaty ceny tymczasowej (orientacyjnej) w sytuacji, gdy brak jest ceny obowiązującej, a organ do spraw cen, mimo złożenia wniosku o ustalenie ceny, do dnia przystąpienia do wykonania umowy ceny nie ustalił. Skutek z art. 541 k.c. nie nastąpi jednak tylko wtedy, gdy strony uiszczą cenę wyraźnie określoną jako tymczasową lub orientacyjną.Wymaganie to sprawi, że nie ulegnie osłabieniu rygoryzm w zakresie cen i że zapewniona będzie dyscyplina finansowa wraz z wynikającymi z niej celami ekonomicznymi.Stanowisko co do jednolitego określenia początku biegu przedawnienia z art. 541 k.c. nie godzi w zasadę ochrony mienia społecznego. Ustawodawca, skracając w tym wypadku termin przedawnienia do jednego roku, dał wyraz temu, że w interesie społecznym leży możliwie szybkie likwidowanie tego rodzaju roszczeń.W sytuacjach usprawiedliwionych wyjątkowymi okolicznościami i gdy opóźnienie w dochodzeniu roszczenia nie będzie nadmierne, możliwe będzie nieuwzględnienie upływu przedawnienia (art. 117 § 3 k.c.).Gdy zaś okoliczności sprawy będą wskazywały na to, że jedna ze stron dopuściła się względem drugiej czynu niedozwolonego i "z winy swej wyrządziła drugiemu szkodę", na przykład wprowadzając w błąd kontrahenta co do zastosowania właściwego cennika, wówczas w art. 415 k.c. będzie można znaleźć podstawę normatywną uzasadniającą odpowiedzialność odszkodowawczą nieuczciwego sprzedawcy czy producenta. Wtedy też możliwe będzie skorzystanie z dłuższego terminu przedawnienia (art. 442 k.c.).Wszystko to uzasadniało udzielenie odpowiedzi jak w sentencji.