1 CO 16/57

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes B. Dobrzański. Sędziowie: W. Święcicki, M. Lisiewski, S. Kałamajski, J. Marowski, Z. Wiszniewski, S. Gross, K. Kwapiszewski, J. Pawlak, H. Dąbrowski. S. Białek, F. Błahuta, R. Czarnecki, K. Lipiński, T. Byliński, J. Ignatowicz (sprawozdawca.), J. Majorowicz, S. Rejman, J. Pietrzykowski.SentencjaSąd Najwyższy w obecności przedstawiciela Generalnej Prokuratury rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 4 maja 1957 r. o wyjaśnienie zagadnienia prawnego:"Czy postanowienie o dziale spadku (art. 147-152 dekretu o postępowaniu spadkowym) oraz postanowienie o zniesieniu współwłasności (art. 35-39 dekretu o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego) są tytułami egzekucyjnymi w rozumieniu art. 533 i 534 k.p.c."?Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby powziął następującą uchwałę:"Postanowienie o dziale spadku (art. 147-152 dekretu o postępowaniu spadkowym) oraz postanowienie o zniesieniu współwłasności (art. 35-39 dekretu o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego) są tytułami egzekucyjnymi w rozumieniu art. 533 i 534 k.p.c. w takim zakresie, w jakim orzekają o obowiązku świadczenia, w szczególności - w części rozstrzygającej o roszczeniach przewidzianych w art. 151 § 1 i 152 § 4 dekretu o postępowaniu spadkowym i art. 38 i 39 § 3 dekretu o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego, jak również o obowiązku wydania przez spadkobierców lub współwłaścicieli przedmiotów majątkowych osobom, którym przedmioty te zostały przyznane."Uzasadnienie faktyczneI.O tym, czy w orzeczeniu sąd może nakazać określone świadczenie, a więc czy orzeczenie to może stanowić tytuł egzekucyjny w rozumieniu art. 533 i 534 k.p.c., decyduje wola ustawodawcy. Rzecz oczywista, że ustawodawca, nadając orzeczeniu taki a nie inny charakter, nie czyni tego przypadkowo, lecz kieruje się celem społecznym lub gospodarczym orzeczenia, mając przede wszystkim na uwadze konieczność zapewnienia należytej ochrony interesu uczestnika lub uczestników postępowania, na rzecz których dane orzeczenie zapada. Jeśli interes ten znajduje zaspokojenie w samym ustaleniu stosunku prawnego lub prawa, ustawa przewiduje wydanie orzeczenia ustalającego, jeśli zaś ochrona tego interesu wymaga zobowiązania innego uczestnika do świadczenia, ustawa z reguły przewiduje taką możliwość.Gdy chodzi o postanowienia o dziale spadku oraz o zniesieniu współwłasności, to z całą oczywistością nasuwa się postulat, aby sąd władny był orzekać w nim nie tylko o sposobie podziału spadku lub rzeczy wspólnej, lecz także aby mógł nakazać wydanie odpowiednich części przedmiotu działu tym uczestnikom postępowania, którzy nie są w ich posiadaniu, natomiast nie sposób byłoby uzasadnić jakimikolwiek względami rozczłonkowanie działów - w szerokim tego słowa znaczeniu - na dwa odrębne postępowania: jednego określającego schedy lub przedmioty, jakie z mienia wspólnego przypadają poszczególnym uczestnikom, oraz drugiego zmierzającego do zobowiązania jednych uczestników do wydania innym tego, co tym ostatnim w wyniku podziału przypadło.Jednakże nawet oczywisty postulat może nie znaleźć z tych czy innych względów realizacji w ustawie. Dlatego przy ocenie, jaki zasięg ma mieć określone orzeczenie, nie wystarczy powołanie się na jego cel. Jak w każdym, tak i w tym wypadku decyduje wola ustawodawcy. W tych warunkach przy udzieleniu odpowiedzi na postawione przez Ministra Sprawiedliwości pytanie należy sięgnąć do odpowiednich przepisów.II.Przepisami, które wchodzą przede wszystkim w rachubę, są artykuły: 152 § 1 Post. spadk. oraz 39 § 1 Postępowania niespornego z zakresu prawa rzeczowego (określonego w dalszym ciągu jako "Post. rzecz."). Brzmienie tych przepisów jest bardzo zbliżone do siebie, w szczególności jednakowo stanowią one, że sąd w postanowieniu działowym oraz w postanowieniu o zniesieniu współwłasności określa, co z przedmiotu działu przypada każdemu ze współuprawnionych. Sformułowanie to, analizowane w oderwaniu od innych przepisów, nie wyraża oczywiście zasady, że wymienione postanowienia orzekają o obowiązku wydania przez spadkobierców lub przez współwłaścicieli przedmiotów majątkowych osobom, którym przedmioty te zostały przyznane, i że tym samym stanowią one tytuły egzekucyjne. Jednakże nie przesądza to jeszcze zagadnienia, skoro wymienione przepisy nie wyrażają także zasady przeciwnej; w szczególności sformułowanie ich nie wskazuje bynajmniej na to, że zacieśniają one zakres postanowień, o których mowa, do samego określenia, komu poszczególne schedy lub części rzeczy wspólnej przypadają. W tych warunkach - wobec niejasności ustawy - wolę ustawodawcy należy dedukować z istoty działów (zniesienie współwłasności) oraz z celu gospodarczego wymienionych przepisów, oczywiście na tle całokształtu przepisów o dziale spadku i o zniesieniu współwłasności, a w szczególności w zestawieniu z innymi przepisami, określającymi także treść postanowień, o których mowa.Analizując art. 152 § 1 Post. spadk. oraz art. 39 § 1 Post. rzecz. pod tym kątem widzenia, należy przede wszystkim podkreślić, iż istota działu w naturze polega na tym, że przedmiot działu podlega rozczłonkowaniu na odrębne schedy lub rzeczy, które przypadają na własność poszczególnym spadkobiercom lub współwłaścicielom, cel zaś gospodarczy jego zostaje osiągnięty dopiero przez wydanie wydzielonych sched lub rzeczy nowo kreowanym właścicielom. Inaczej mówiąc, dział staje się niejako zupełny dopiero z chwilą, gdy wydzielone schedy lub części rzeczy wspólnej przejdą we władanie osób, którym je wydzielono. Samo określenie sched lub części rzeczy wspólnej, które w wyniku działów mają przypaść poszczególnym spadkobiercom lub współwłaścicielom, nie prowadzi do osiągnięcia tego celu gospodarczego działu i nie zaspokajają interesu prawnego tych spośród spadkobierców lub współwłaścicieli, którzy albo nie są w ogóle w posiadaniu wspólnego mienia, albo też nie władają tą jego częścią, jaka im w wyniku działów przypadła. Dodać przy tym wypada, że - jak uczy doświadczenie - z wnioskami o dział spadku lub o zniesienie współwłasności występują najczęściej właśnie ci spadkobiercy lub współwłaściciele, którzy w następstwie faktycznego układu stosunków pozbawieni są całkowicie lub w przeważającej mierze posiadania wspólnego mienia.Już powyższe przesłanki społeczno-gospodarcze uzasadniają pogląd, że ustawodawca, regulując szczegółowo dział spadku oraz zniesienie współwłasności, miał na myśli podział w najszerszym tego słowa znaczeniu, tzn. ze wszystkimi jego konsekwencjami, a więc łącznie z obowiązkiem wydania przez spadkobierców lub współwłaścicieli przedmiotów majątkowych tym spośród nich, którym te przedmioty zostały przyznane. Przeciwna wykładnia niedostatecznie precyzyjnie sformułowanych przepisów art. 152 § 1 Post. spadk. oraz art. 39 § 1 post. rzecz. imputowałaby ustawodawcy, że zamiarem jego było uregulowanie postępowania ułomnego, nie liczącego się z potrzebami życia.Do takich samych wniosków prowadzi także bliższa analiza całokształtu przepisów o dziale spadku i o zniesieniu współwłasności. Przede wszystkim stwierdzić należy, że zgodnie z tymi przepisami zakres postanowienia o dziale spadku oraz postanowienia o zniesieniu współwłasności bynajmniej nie został ograniczony do oznaczenia przedmiotów, które przypadają uczestnikom postępowania. Tak więc, postanowienia te - poza tą dyspozycją zasadniczą - orzekają ponadto o obowiązku dopłat, jeśli przyznane poszczególnym spadkobiercom lub współwłaścicielom schedy lub części wspólnej dotychczas rzeczy nie odpowiadają ściśle ich udziałom (art. 152 § 4 Post. spadk., art. 39 § 3 Post. rzecz.), rozstrzygają o roszczeniach wymienionych w art. 151 § 1 Post. spadk. i w art. 38 Post. rzecz., a postanowienie o dziale spadku może ponadto w sytuacji określonej w art. 162 § 1 Post. spadk. przyznawać spłaty.Wymienione przepisy prowadzą do wniosku, że według przyjętej przez ustawodawcę konstrukcji postępowanie o dział spadku oraz o zniesienie współwłasności ma na celu załatwienie całokształtu stosunków, jakie powstały między spadkobiercami lub współwłaścicielami. Nie sposób przeto przyjąć, żeby zamiarem ustawodawcy było wyłączenie z tak szeroko pojętych działów jednej z najbardziej doniosłych decyzji, jaką niewątpliwie jest rozstrzygnięcie o obowiązku wydania przedmiotów, które w wyniku działu przypadły poszczególnym współuprawnionym. Wypada przy tym zwrócić uwagę na przepisy art. 151 § 1 (zdanie ostatnie) oraz § 3, upoważniające sąd (w określonych w tych przepisach wypadkach), przed którym toczy się postępowanie działowe, do odesłania jego uczestników na drogę postępowania spornego. Gdyby przeto zamiarem ustawodawcy było wyłączenie z postępowania działowego lub z postępowania o zniesienie współwłasności tak doniosłego rozstrzygnięcia, jak orzeczenie o obowiązku wydania przedmiotów majątkowych osobom, którym przedmioty te w wyniku podziału wspólnego mienia przypadły, to - należy przypuszczać - ustawodawca nie omieszkałby dać temu wyraz w taki sam sposób.Z omawianego punktu widzenia na szczególną uwagę zasługuje także fakt, że postępowaniem o dział spadku oraz o zniesienie współwłasności ustawodawca objął także rozliczenia z tytułu wspólnego posiadania, pobranych dochodów i poczynionych nakładów. Niewątpliwie u podłoża tego przepisu leży założenie, że źródło rozliczeń tj. współposiadanie, ulega równocześnie likwidacji, a założenie to nie byłoby prawdziwe, gdyby przyjąć, że pomimo prawomocnego orzeczenia działów lub zniesienia współwłasności stan posiadania spadku lub rzeczy, która stanowiła dotychczas przedmiot współwłasności, nie ulegnie zmianie; dokonywanie rozliczenia nie byłoby wówczas celowe, skoro nadal powstawałyby nowe z tego tytułu roszczenia.Wreszcie należy dodać, że wykładnia przyjmująca, iż postanowienie działowe oraz postanowienie o zniesieniu współwłasności nie mogą orzekać o obowiązku wydania przedmiotów pochodzących ze spadku lub rzeczy wspólnej, zakładałaby istnienie w ustawie anomalii tego rodzaju, że spadkobierca (współwłaściciel), któremu przyznano dopłatę lub spłatę, dysponowałby odpowiednim tytułem egzekucyjnym skutecznym w stosunku do drugiego spadkobiercy (współwłaściciela), natomiast ten ostatni swego roszczenia wzajemnego o wydanie przyznanej mu schedy (rzeczy) musiałby dochodzić w odrębnym procesie.Wszystkie powyższe argumenty nakazują przyjęcie wykładni, w myśl której w postępowaniu działowym oraz w postępowaniu o zniesieniu współwłasności sąd nie tylko określa, co ze spadku lub rzeczy wspólnej przypada każdemu ze współuprawnionych, ale także orzeka o posiadaniu przyznanych poszczególnym uczestnikom sched lub przedmiotów, przy czym podstawę prawną ostatnio wymienionej decyzji stanowią - pomimo braku dostatecznej pod tym względem jasności - przepisy art. 152 § 1 Post. spadk. oraz art. 39 § 1 Post. rzecz.III.Dla uniknięcia ewentualnych wątpliwości należy dalej wyjaśnić, że postanowienie o dziale spadku lub o zniesieniu współwłasności może orzekać o obowiązku wydania przedmiotów majątkowych, należących do spadku lub wchodzących w skład rzeczy wspólnej, tylko na korzyść spadkobiercy lub współwłaściciela, któremu przedmioty te przyznano, i tylko o tyle, o ile są one we władaniu innego spadkobiercy lub współwłaściciela. Takie orzeczenie nie byłoby natomiast dopuszczalne, gdyby przedmiot działu lub jego części, której wydania domaga się zainteresowany spadkobierca czy współwłaściciel, znajdowały się we władaniu osoby trzeciej, choćby nawet osoba ta była uczestnikiem postępowania działowego lub postępowania o zniesienie współwłasności (np. dlatego, że jest posiadaczem przedmiotu działu w rozumieniu art. 296 § 1 pr. rzecz., a więc osobą roszcząca sobie prawo własności do tego przedmiotu). W stosunkach między spadkobiercami lub współwłaścicielami orzeczenie takie uzasadnione jest - jak to wyjaśniono wyżej w ust. II - przepisami art. 152 § 1 Post. spadk. oraz art. 39 § 1 Post. rzecz. Wydanie zaś takiego orzeczenia w stosunku do osoby trzeciej naruszałoby - wobec braku w tym względzie podobnych przepisów - normę art. 1 k.p.n., z której wynika, że żądanie windykacyjne podlega rozpoznaniu w trybie spornym.IV.Z istoty tytułu wykonawczego, który ma stanowić podstawę egzekucji, a więc przymusowego wykonania określonego świadczenia, wynika, że tytuł ten powinien określać rodzaj świadczenia, osobę dłużnika i wierzyciela oraz ewentualnie - gdy tytuł nie podlega niezwłocznemu lub jednorazowemu wykonaniu - czas wymagalności świadczenia, nadto zaś wyraźne sformułowanie obowiązku świadczenia, wyrażające się w słowach stwierdzających, że sąd dane świadczenie "zasądza", "nakazuje" jego wykonanie, "zobowiązuje" do jego wykonania itp. Bez takiego sprecyzowania tytuł nie nadawałby się do wykonania, gdyż rozstrzygnięcie sporu przynajmniej w pewnej części, przekazywałby organowi egzekucyjnemu, co godziłoby w przepis art. 2 k.p.c., w myśl którego sprawy cywilne rozstrzygają sądy.W związku z powyższym postanowienie działowe lub o zniesieniu współwłasności może być uznane za tytuł egzekucyjny tylko o tyle, o ile w treści swej zamieszcza odpowiedni nakaz czy polecenie, a mianowicie jeśli - poza samym oznaczeniem przedmiotów przypadających poszczególnym spadkobiercom lub współwłaścicielom - wskazuje, jakie części przedmiotu działu, któremu ze spadkobierców lub współwłaścicieli oraz przez którego z nich - a w razie potrzeby także w jakim czasie - mają być wydane.Potrzeba oznaczenia w postanowieniu działowym czasu wydania będzie niejednokrotnie zachodziła ze względu na przepis art. 163 § 1 Post. spadk., który stanowi, że w wypadku wyznaczenia dopłat lub spłat sąd oznaczy termin i sposób ich uiszczenia, wysokość odsetek, a w razie potrzeby i sposób zabezpieczenia. Praktycznie jako sposób zabezpieczenia, o którym mowa w tym przepisie, będzie najczęściej wchodziło w rachubę wstrzymanie wydania odpowiedniej części przedmiotu działu i zsynchronizowanie w czasie tego obowiązku z obowiązkiem spłaty (lub rzadziej - obowiązkiem znacznej dopłaty). Brak takiej synchronizacji mógłby bowiem w określonych warunkach, a zwłaszcza gdyby obowiązek spłaty był odroczony (lub rozłożony na raty) na czas dłuższy, a sama spłata sięgałaby znacznej wysokości, prowadzić do niczym nie usprawiedliwionego pokrzywdzenia tego spadkobiercy, któremu przyznano spłatę.Odroczenie obowiązku wydania, o jakim mowa, może być podyktowane także innymi względami natury społecznej lub gospodarczej, jak np. koniecznością zapewnienia spadkobiercy (współwłaścicielowi), który nie otrzymał działki siedliskowej, a korzysta z budynków wspólnych, odpowiedniego czasu na wzniesienie budynków własnych.Ponieważ orzeczenie o obowiązku wydania należy - jak to wyjaśniono wyżej w ust. II - do istoty działu, orzeczenie to sąd powinien zamieścić w postanowieniu o dziale spadku lub o zniesieniu współwłasności bez względu na to, czy takie żądanie zostało zamieszczone we wniosku lub następnie zgłoszone w toku postępowania przez wnioskodawcę lub innego zainteresowanego w tym uczestnika postępowania. W razie niezamieszczenia rozstrzygnięcia w sprawie wydania zainteresowany uczestnik mógłby zgłosić wniosek o uzupełnienie postanowienia w trybie art. 356 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n. Po upływie dwutygodniowego terminu, przewidzianego w tym przepisie, spadkobierca lub współwłaściciel, któremu przyznano część spadku lub rzeczy wspólnej w naturze, a który tej części nie ma w swym posiadaniu, musiałby dla realizacji swego prawa własności wytoczyć powództwo windykacyjne, wobec bowiem nieuzyskania odpowiedniego tytułu w postępowaniu działowym (o zniesienie współwłasności) znalazłby się w takiej sytuacji, w jakiej znajduje się każdy inny właściciel pozbawiony posiadania przedmiotu swego prawa.V.Zasady wyrażone w niniejszej uchwale, jako stanowiące wyraz wykładni obowiązujących przepisów, odnoszą się do wszystkich orzeczeń o dziale spadku lub o zniesieniu współwłasności, zapadłych pod rządem Post. spadk. i Post. rzecz., a więc bez względu na to, czy wydane zostały po powzięciu przez Sąd Najwyższy niniejszej uchwały, czy też przed tą datą. Sąd Najwyższy uważa za konieczne zwrócenie uwagi na taki charakter uchwały, gdyż ma to doniosłe znaczenie z punktu widzenia ochrony interesów tych spośród spadkobierców lub współwłaścicieli, którzy mając na względzie odmienną wykładnię zawartą w niektórych dawniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. orzeczenie z dnia 6 czerwca 1950 r., sygn. ŁC 540/50, Zb. Orz. z 1951 r., poz. 17) lub odmienną praktykę niektórych sądów, nie zaskarżyli zapadłych poprzednio postanowień o dziale spadku lub o zniesieniu współwłasności w tym przekonaniu, że postanowienia te nie będą stanowiły tytułów, na podstawie których mogliby oni być pozbawieni posiadania. Nikomu jednak nie grozi takie zaskoczenie, albowiem - jak to wyżej zaznaczono - także postanowienia, o których mowa, zapadłe przed powzięciem niniejszej uchwały, stanowią tytuł egzekucyjny w części określającej, co ze spadku lub ze współwłasności przypada każdemu ze współuprawnionych, tylko o tyle, o ile w postanowieniach tych wyraźnie orzeczono o obowiązku wydania. W braku takiego orzeczenia przymusowe uzyskanie posiadania przyznanych w postanowieniu działowym albo w postanowieniu o zniesieniu współwłasności sched lub przedmiotów jest możliwe tylko na podstawie wyroku zapadłego w postępowaniu spornym.